Depýtattardyń pikirine qaraǵanda, bazalyq mólsherlemeni kóterý kredıt mólsherlemesin avtomatty túrde ósirýge alyp keledi jáne bıznesti qarjylandyrýdy qıyndata túsedi. Bul shara tek ekinshi deńgeıli bankter men depozıtinde mol qarajaty bar adamdarǵa ǵana paıdaly. Basqasha aıtqanda, baılar baıı túsedi, al kedeıler baǵanyń ósýine baılanysty tipti kedeılene bermek.
Úkimet májilismenderdiń atalǵan depýtattyq saýalyna qaıtarǵan resmı jaýabynda Ulttyq banktiń pozısııasyn qoldaıtynyn málimdedi. Naqty aıtsaq, Úkimet Ulttyq bank ınflıasııany turaqtandyrýǵa baǵyttalǵan aqsha-kredıt saıasatyn jalǵastyryp otyr dep sanaıdy. Sheneýnikterdiń oıynsha, bazalyq mólsherlemeni arttyrý turǵyndardyń tutynýyn, ıaǵnı iship-jeýin, kıim satyp alýyn azaıtyp, artylǵan aqshalaryn bankterde saqtaýyn yntalandyra túspek. Bul kózqaras qazekemniń «Tarta jeseń, taı qalady, qoıa jeseń, qoı qalady, qoımaı jeseń, neń qalady?» degen naqyl sózin eske túsirgendeı. Ulttyq bank pen Úkimettiń osy «belbeýdi tarta baılap, qoıa jeýdi» usynǵan saıasaty aqshasy kóptikten aýzy tamaqtan bosamaıtyn kisige bek paıdaly bolýy múmkin, biraq «kórpesi basyna tartsa, aıaǵyna jetpeı, aıaǵyna tartsa, basyna jetpeı», kedeılikten kóp nárseden tartynyp, tipti toıyp tamaq ta jemeı, ashqursaq júrgen adamǵa qalaı tıer eken?
Árıne, Úkimet az qamtamasyz etilgen azamattardyń jaǵdaıyn oılamaı otyrǵan joq. Eń tómengi jalaqy bıyl 17 500 teńgege kóbeıtilip, 60 myń teńgege jetkizilgendikten, 1,7 mln jaldamaly jumyskerdiń jaǵdaıy birshama jaqsardy. Eń tómengi jalaqy mólsheri kelesi jyldyń 1 qańtarynan bastap taǵy 10 myń teńgege kóbeıtilip, 70 myń teńgeni quraıtyn bolady. Buǵan qosa, jasyna baılanysty zeınetaqy tólemderi 10,5 paıyzǵa kóterilmek. Alaıda Úkimet zeınetaqyny ınflıasııa deńgeıinen 2 paıyz artyq mólsherde kóbeıtip kelgen ıgi dástúrin «esten shyǵaryp» alǵan sııaqty. О́ıtkeni Ulttyq banktiń boljamy boıynsha bıyl jyldyq ınflıasııa 20-21 paıyz deńgeıinde qalyptasady, al onyń sharyqtaý shegi 2023 jyldyń 1-toqsanynda bolatyn kórinedi. Tutastaı alǵanda, kelesi jyly ınflıasııa deńgeıi 11-13 paıyz shamasynda bolady dep boljanyp otyr. Degenmen, bıyl áleýmettik tólemder, sonyń ishinde zeınetaqylar da eki márte ındeksasııalanǵanyn eskersek, Úkimet kelesi jyly da sondaı qamqorlyq jasaıdy dep dámelenýge bolar. «Úmitsiz – shaıtan» degen ǵoı...
Onyń ústine, Úkimet qazir áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryn satyp alýǵa jumsalatyn shyǵystyń bir bóligin qaıtarý úshin «Áleýmettik ámııan» mehanızmin engizýdi qarastyryp jatyr. Ol 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap iske qosylmaqshy. Sondaı-aq turǵyndardy aqshalaı emes qoldaý sharalary da josparlanypty. Máselen, Astana qalasy boıynsha qanatqaqty joba retinde 2 memlekettik qyzmetti kórsetý qolǵa alyný ústinde. Olar – jalpy bilim beretin mektepter oqýshylarynyń keıbir sanattaryn tegin jáne jeńildikpen tamaqtandyrý, sondaı-aq azamattardyń keıbir sanattaryna dári-dármekter men medısınalyq buıymdardy áperý. Bul rette Úkimet áleýmettik kómekke asa muqtaj otbasylardy anyqtap, der kezinde memlekettik qoldaý sharalaryn kórsetý maqsatynda Otbasynyń sıfrly kartasy men «Áleýmettik ámııandy» ıntegrasııalaýdy kózdep otyr.
Árıne, bári de ekonomıkanyń jaǵdaıy aldaǵy ýaqytta qalaı bolatynyna baılanysty. «Aýzyńa – maı» degendeı, Ulttyq banktiń boljamy jaman emes. Bıyl taý-ken óndirisin qospaǵanda, ekonomıkanyń negizgi sektorlary jyldam ósý ústinde. Al taý-ken óndirisi salasynda ónim shyǵarýdyń tómendeýi keıbir ken oryndaryn jóndeýdiń, sondaı-aq qalyptasqan logıstıkanyń buzylýynyń saldary ekeni belgili. Jalpy, bıyl ishki jalpy ónimniń ósýi 2-3 paıyz sheginde bolyp, kelesi jyly 3-4 paıyzǵa deıin jetpek. Bul munaı óndirý birshama qalypty bolǵanymen, buryn boljanǵan syrtqy suranystyń álsireýine jáne keıde Qazaqstan eksportyn álemdik naryqtarǵa jetkizýde týyndaıtyn problemalarǵa baılanysty. Sodan keıin ishki jalpy ónimniń ósýi turaqtalady dep boljanyp otyr. Munaı óndirýdiń ulǵaıýyna baılanysty eksporttyń ósýi, sondaı-aq úı sharýashylyqtary tarapynan suranys qalypty bolǵan kezde ınvestısııalardyń ulǵaıýy negizgi qozǵaýshy kúshterge aınalmaq. Nátıjesinde, 2024 jyly ishki suranystyń ósýine baılanysty ınflıasııa 7-9 paıyz shamasynda bolady degen boljam bar. Odan ári ınflıasııalyq jaǵdaıdyń jeńildeýine jáne dándi daqyldardyń baǵasy turaqtalýyna qaraı ınflıasııa birtindep tómendep, nysanaly baǵdarǵa jetýge múmkindik bermek.
Ulttyq bank ınflıasııa boıynsha boljamdy eskere otyryp, bazalyq mólsherlemeni kóterý sıklin aıaqtaýǵa jaqyndaǵanyn málimdedi. Onyń qazirgi deńgeıin jetkilikti joǵary mólsherde dep baǵalap otyr. Bazalyq mólsherlemeni uzaq ýaqyt boıy osy mánde saqtaý ınflıasııany turaqtandyrýǵa jáne ony orta merzimdi perspektıvada birtindep tómendetýge jaǵdaı týǵyzbaq. Inflıasııany kúrt ulǵaıtatyndaı tosyn ózgeris bolmasa, aqsha-kredıt saıasatyn odan ári qatańdatý yqtımaldylyǵy tómen.
Ulttyq bank ınflıasııanyń kúsheıýine ákep otyrǵan faktorlardyń biri – azyq-túlik baǵasynyń tym qymbattap ketýi ekenin atap kórsetti. Osy oraıda májilismen Amanjan Jamalovtyń: «О́tken on aı ishinde azyq-túlik ınflıasııasy 23 paıyzdan asyp tústi. Tipti kók te qymbattap ketti. Jaqyn arada áıelderge gúl shoǵyn emes, askók nemese aqjelken shoǵyn syılaıtyn shyǵarmyz. Buǵan toqtaý bolmaıtynǵa uqsaıdy», degen synı sóziniń jany bar. Sebebi Úkimettiń bıylǵy 15 aqpanda qabyldaǵan Inflıasııa deńgeıin baqylaý jáne tómendetý boıynsha 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan sharalar kesheninde ishki naryqta otandyq taýarlardy kóbeıtý, antımonopolııalyq retteý, bólshek saýdany qoldaý, saýda ınfraqurylymynyń tıimdiligin arttyrý, áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń ústemesi 15 paıyzdan asyrylmaýyn qadaǵalaý kózdelgenimen, onyń nátıjesi ázirge kóńil kónshitpeıdi. Aspanǵa sharyqtap bara jatqan azyq-túlik baǵasy – sonyń aıǵaǵy. Endigi úmit – ishki naryqty taýarlarmen tolyqtyrý jáne otandyq taýar óndirýshilerge qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda qurylyp jatqan Ulttyq taýar ótkizý júıesinde (UTJ). Bul jekemenshik kóterme-taratý ortalyqtary, kókónis qoımalary, áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar jáne basqa saýda uıymdary qosylatyn biryńǵaı aqparattyq júıe bolyp sanalady. UTJ saýda uıymdarynyń ózara is-qımylyn úılestirip, óńirler arasynda ónimder almasý máselelerin sheshýge, baǵa belgileýdiń ashyqtyǵy men boljamdylyǵyn qamtamasyz etýge, taýarlardyń kóleńkedegi aınalymyn zańdastyrýǵa múmkindik týǵyzyp, tutastaı alǵanda, oń makroekonomıkalyq áser berýge tıis. Bul modelge bıýdjet qarjysy jumsalmaıtynyn da aıta ketken lázim. Tek osy bastama keıbir múddeli taraptardyń kórinbeıtin kedergilerine tap bolyp, sozbaqqa salynyp ketpeı, tezirek iske asyrylǵany jón.
Úkimet áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy kóbinese turǵyn úıler janyndaǵy dúkenderde tym qymbattap ketedi dep sanaıdy. Memleket basshysy mıkro jáne shaǵyn kásipkerlikti tekserýge moratorıı jarııalaǵandyqtan, memlekettik organdar ondaı usaq saýda oryndaryn óz betinshe teksere almaıdy. Al olardy jospardan tys tekserý Kásipkerlik kodekstiń 144-babynyń 3-tarmaǵyna sáıkes tek turǵyndardan shaǵym túskende ǵana júrgiziledi. Osy maqsatpen Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Saýda komıtetiniń aýmaqtyq departamentterinde koll-ortalyqtar qurylǵan. Olarǵa túsken shaǵymdar boıynsha júrgizilgen tekserister nátıjesinde áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlaryn tıisti qujattarsyz satyp júrgen saýdagerler áshkerelenip, qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes ákimshilik jazaǵa tartylǵan. Buǵan qosa, 48 adamnyń memlekettik kirister organdarynda tirkelmesten, kóterme saýdamen zańsyz aınalysyp júrgeni anyqtalǵan. Demek, úıimizdiń mańyndaǵy dúkendegi áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary baǵasynyń ósýin hám ınflıasııany tejeýge sál de bolsa yqpal etý – bizdiń árqaısymyzdyń azamattyq ustanymymyzǵa da baılanysty.
