Tasyn túrtseń tarıh sóıleıtin shejire dalada dańqy dáýirge júk bolǵan Qabanbaı batyrdyń esimi erekshe atalady. El basyna ekitalaı kún týǵanda jaýyna jebedeı atylǵan jaýjúrek batyrdyń júrip ótken joly – keıingiler úshin ólmes ónege. Jıynda sóz alǵan tarıhshylar Qabanbaı batyr ómirinde 103 shaıqas ótkizip, birde-bir ret jeńilmegenin tilge tıek etti. Ǵalymdardyń aıtýynsha, bul – negizsiz aıtyla salǵan sóz emes, naqty tarıhı qujattarǵa súıene otyryp jasalǵan baılam. Daraboz atanǵan Qabanbaı batyr keń-baıtaq jerimizdi jońǵar shapqynshylyǵynan azat etip, kóregendigimen kózge tústi, danalyǵymen dastanǵa aınaldy deıdi zertteýshiler.
«Elimizdiń ár aımaǵynda Qabanbaıǵa arnap on bes eskertkish ornatylǵan. Shymkent, Túrkistannan bastap Shyǵys Qazaqstanǵa deıin batyr tulǵasy asqaqtap tur. Tipti bir kezderi Túrkııa, Qytaıda da eskertkishin ornatý týraly másele kóterilgenin bilemiz. Qalaı desek te Qabanbaı esimi umytylǵan joq. Ár basqan izi ańyzdaı aıtylyp, qazaqtyń qaısar qolbasshysy retinde eliniń júreginen oryn aldy. Tarıhı derekterdi tizbelesek, qazaqtyń bas batyrlarynyń biri bolǵanyn áıgileıtin dáıek kóp», dedi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Ahmet Toqtabaı.
Halyqaralyq «Qabanbaı qorynyń» uıymdastyrýymen ótken is-sharaǵa elimizdegi irgeli oqý oryndary men ǵylymı ınstıtýttar basshylary, ǵalymdar men mádenıet janashyrlary qatysyp, alys-jaqyn sheteldik uıymdar men vedomstvolardan kelgen quttyqtaý hattar oqyldy. Baba salǵan sara jol keıingiler úshin rýhanı azyq, aınymas qazyq bolýy qajet degen «Qabanbaı» qorynyń basshysy Qusman Shalabaev ǵylymı is-sharany ótkizýdegi basty maqsat tuǵyrly tulǵa Qabanbaı batyrdyń kózsiz erligin jas urpaqqa keńinen nasıhattaý ekenin atap ótti.
– Qabanbaı batyrdyń qaharmandyq tarıhyn zertteý men zerdeleý hám ony nasıhattaý arqyly jastardy otansúıgishtikke baýlýdyń mańyzy zor. Búgingi is-sharaǵa deıin bul baǵytta qanshama joba qolǵa alyndy. Sonyń biri Qabanbaı batyrdyń 330 jyldyǵy qarsańynda tanymdyq ekspedısııa uıymdastyrylyp, quramynda zertteýshi ǵalymdar bar úrkerdeı top bahadúr basqan ár izben júrip ótip, batyrlardyń joryq joldaryn zerdeledi. Ekspedısııaǵa qatysýshylar myńdaǵan shaqyrym jol júrdi. Áli de júıeli zerttelmegen shaıqas oryndaryn barlap, bozdaqtardyń rýhyna Quran baǵyshtaldy. О́lke tarıhyn bes saýsaǵyndaı biletin kónekóz qarııalardyń aýzynan jazylyp alynǵan dúnıeler taptyrmas tarıhı derekterge aınalyp otyr. Bul, eń aldymen, babalar amanaty, odan keıin urpaq aldyndaǵy boryshymyz. Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shapyrashty Naýryzbaı, Saýryq, Raıymbek syndy el úshin týǵan erlerdiń, kúlli qazaqqa ortaq qaharmandardyń esimderi, erligi únemi aıtylyp júrse, urpaǵymyz usaqtalmaıdy, – dedi Qusman Kárimuly.
Mazmundy basqosýda Murat Jurynov, Hangeldi Ábjanov, Zııabek Qabyldınov, Kenjehan Matyjanov, Mamaı Ahetov bastaǵan ǵalymdar baıandama jasap, óz usynystaryn bildirdi. Rýhanııat janashyrlarynan bólek Qanat Islam, Tımýr Spataev qatarly sport sańlaqtary da tarıhı tulǵanyń esimi el esinde máńgi qalýy úshin mazmundy is-sharalardyń atqarylýy kerektigin jetkizdi.
Tarıhshy Bereket Káribaev: «Kóneden jetken ańyzdarǵa arqa súıesek, Erasyldyń esimi 15-16 jasynda-aq jurtqa tegis jaıylǵan. Qarapaıym batyrdan qýatty áskerdiń qolbasshysyna deıin qaısarlyqpen jetken batyrdyń bizge belgili bes esimi bar: Izbasar, Narbala, Qabanbaı, Daraboz, Erasyl. 1735 jyly 20 jeltoqsanda Kóshek pen baýyry Baraq sultannyń orta júzge orys elshiligin jiberý týraly jazǵan hatynda eki sultan men 32 bı-batyrdyń móri qoıylǵan. Olardyń ishinde Qabanbaıdyń da esimi bar. 1737 jyly Orynbor ákimshiliginiń jansyzdary el ishinde júrdi. Solardyń jazbalarynyń birinde «Qazybek bı óz ulyn basshy qylyp, birneshe adamdy Qabanbaı batyrdyń eline attandyrdy» degen joldar bar. Bul derekter Qabanbaı batyrdyń óz elinde úlken bedelge ıe bolǵanyn kórsetedi. Bul tusta batyr nebári qyryqtyń ústinde bolǵan. Qabanbaı jaýmen betpe-bet kelgen tusta batyr, al beıbit kezeńde óz rýyna beldi basshy bolǵanyn qytaı derekteri de dáleldeıdi», dep atap ótti.
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Kenjehan Matyjanov qazaq ádebıetinde Qabanbaı batyr týraly qanshama kórkem shyǵarma jazylǵanyn, dese de batyr esimin jańǵyrtýda tarıhshylar úshin áli de zertteýdi qajet etetin dúnıeler az emes ekenin aıtty. Ǵalymnyń sózine qaraǵanda, Qabanbaı batyr týraly 10 qoljazba bar desek, onyń bárinde batyrdyń mıftik beınesi ashylǵan. Al endi tarıhı shyndyq qandaı degen turǵyda tarıhshylar sol kezdegi handar ınstıtýty, batyrlar ınstıtýty degen dúnıelerdi indete zerdeleýge tıis. Deı turǵanmen, konferensııada oqylǵan «Qazaq qoǵamyndaǵy batyrlar ınstıtýty», «Qabanbaı batyr jáne XVIII ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamy», «Qarakereı Qabanbaı Qytaı jáne Reseı derekterinde», «Qazaqtyń bas batyrynyń Azııadaǵy izderi» atty tarıhı derekterge negizdelgen baıandamalar is-sharanyń mazmunyn arttyra tústi.
«Árbir bolashaq urpaqtyń júreginde ot, halqyna degen súıispenshilik bolýy kerek. Soǵan úlgi, ónege bolatyn, alǵa jeteleıtin tulǵalar kerek. Sonyń qaq tórinde turatyn qaharmandardyń biri – Qabanbaı babamyz. Endeshe, batyrdy dáripteýden qazaq halqy tek utady. El qorǵandaryn eske alyp, olardyń otty rýhyn jastardyń júregine sińirý – árbir sanaly janǵa paryz. Osy turǵydan kelgende Halyqaralyq «Qabanbaı qory» úlken rýhanı is-shara ótkizip, basqalarǵa da úlgi boldy dep aıta alamyz», dedi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Ulyqpan Sydyqov.
Ult birligin ulyqtaǵan is-sharada zııaly qaýym aıryqsha toqtalǵan bir jaıt, buǵan deıin zerttelgen shaıqas oryndarynan batyr babalardyń birligi men yntymaǵy anyq baıqalǵan. Aıtalyq, Otan qorǵaý jolynda qaza bolǵan batyrlardyń qorymdarynda úsh júzdiń rý tańbalary qatar bederlenipti. Is-shara sońynan batyr babalar rýhyna arnap as berilip, birqatar azamat «Han batyr Qabanbaı. Daraboz» medalimen marapattaldy.
ALMATY
