Mektep formasy jeńil ónerkásiptiń órisin keńeıte me?

Joldaýdaǵy ózekti máseleniń jaı-japsaryna tereńirek úńilmes buryn jyl basynda salaǵa engen jańashyldyqtardy sholyp ótýdi jón kórdik. Sebebi keıingi kezderi qoǵamda mektep formasyna qatysty talap, sonyń ishinde áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasynda tárbıelenetin bala­lar jaıynda biraz oı-pikir aıty­lyp júr. Eldegi árbir azamattyń quqyǵy teń bolǵanymen, mate­rıal­dyq jaǵdaıy ártúrli ekeni belgili. О́mirdiń qaltarys-bul­tarystarynan ótip, qıyn­dyqty oıdaǵydaı eńserip júrgen ata-analar baýyr eti balasynyń ómirde tarshylyq kórmeı je­tilip, qalyptasýyna qajetinshe jaǵdaı jasaıdy. Al taǵdyrdyń jazýymen tolyq emes, az qamtyl­ǵan nemese kópbalaly otbasynda tár­bıelengen balalarǵa qoldaý kórsetý qajet.

О́skeleń urpaqtyń sapaly bilim alýy básekege qabiletti orta qalyptastyrýǵa negiz bolady. Endeshe eldegi árbir oqý­shy­nyń alańsyz bilim alýyna múmkin­dik jasaý mańyzdy.

Oqý jylynyń basynda az qamtylǵan otbasyndaǵy oqýshylardyń mektepke daıyndyǵyna Jalpyǵa birdeı oqytý qory arqyly materıaldyq qoldaý kór­setildi. Bul tizimdi jalǵasaq, taǵy bir­ne­she toptaǵy otbasynyń kómekten qur qalmaǵanyn ańǵaramyz. Naqtyraq aı­tar bolsaq, ataýly áleýmettik kómek alýǵa quqyǵy bar otbasyna, jan basyna shaq­qandaǵy ortasha tabysy eń tómengi kúnkóris deńgeıinen tómen ári AÁK almaıtyn otbasyna, tótenshe jaǵdaıdan keıin shuǵyl kómekti talap etetin otbasylarmen qosa jetim balalarǵa jáne ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qal­ǵan balalarǵa materıaldyq qoldaý kór­setiledi. Osy qatarda bilim berý uıy­mynyń alqaly organy aıqyndaıtyn oqýshylar da bar. Materıaldyq kómekke qaralǵan qarajat oqýshy ata-anasynyń nemese jaqyndarynyń ótinishi negizinde bólinedi. Bıyl Úkimet áleýmettik tur­ǵyda álsiz otbasylardyń pikirin es­ke­re otyryp, kómek kórsetý tetigin qaıta qaraǵan. Úkimettiń 2022 jylǵy 8 tamyzdaǵy №544 qaýlysymen 2008 jylǵy 25 qańtardaǵy №64 qaýlysyna ata-analardyń nemese olardy almas­tyratyn adamdardyń ne kámeletke tolǵan bilim alýshynyń kartshotyna memlekettik bilim berý uıymdarynda bilim alýshylardyń jekelegen sanat­ta­rynyń otbasylarynan shyqqan bilim alýshylar men tárbıelenýshilerge ar­nal­ǵan keńse kerek-jaraǵyn, kıim, aıaq­kıim satyp alýǵa materıaldyq kómek kórsetýdiń qarajat aýdarý bóligine ózge­rister engizdi. Bul jańashyldyq ata-analardyń suranysynan keıin oń dı­namıka kórsetti. Áleýmettik shıelenis tómendedi, ata-analar kıim-keshek, oqý­ǵa kerek-jaraqtaryn jetkizýshilerdi tańdaýǵa quqyly boldy. Bul ózgeristiń taǵy bir atap aıtarlyq tusy, buryn materıaldyq kómek alatyn balalar qatarlastarynan ishteı qymsynsa, qazir materıaldyq kómekti tańdaý óziniń erkinde.

Biryńǵaı úlgi bekitilse, biraz sharýa úılesedi

Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi baspasóz qyzmetiniń bergen málimetine súıensek, jeńil óner­kásip salasynda 1 396 kásiporyn ju­mys isteıdi eken. Onyń 97%-y – sha­ǵyn kásiporyn. Salada 27 myń azamat jumyspen qamtylǵan bolsa, onyń ishinde jumysshylardyń 60%-dan astamy áıelder. Onyń ishinde kópbalaly, tolyq emes, az qamtylǵan otbasylar, zeınet jasyndaǵy jáne erekshe qabiletti jandar da bar.

Úkimet Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin múddeli memlekettik organdarmen, otandyq taýar óndirýshilermen birneshe ret keńes ótkizgen. Buǵan qosa Astana qala­synda mektep formasyn satyp alý kezinde elektrondyq platformalar arqyly sıfrlyq vaýcherlerdiń kómegimen qanatqaqty jobany iske asyrý jóninde sheshim qabyldanǵan. Endi Astana ákimdigimen birlesip, ár aýdanda mektep formasyn satýǵa qolaıly oryn usyný máselesi pysyqtalyp jatyr eken. Sondaı-aq Úkimet mektep formasynyń ulttyq standarttaryna basymdyq berý boıynsha jumys júrgizip jatqanyn atap ótken jón. Ulttyq standarttar orta bilim berý uıymdarynda oqı­tyn ul-qyzdarǵa arnalǵan mektep formasynyń tehnıkalyq sharttaryn qamtıdy. Standartty jańartýda yńǵaıly jáne sapaly mektep formasyn usynǵan soń óndiriske engizý úshin onyń úlgisi balalardyń talaptaryna da sáıkes kelýi kerek. О́ıtkeni mektep formasynyń standarttaryn qabyldaý birinshi kezekte ımporttan keletin sapasyz nemese balalarǵa qaýipti ónim aǵynyn azaıtýǵa baǵyttalǵan. Endeshe, sapaly otandyq ónimdi eldegi barlyq oqýshyǵa usynýǵa múmkindik bar. Eger jeńil ónerkásip damysa, 2027 jylǵa qaraı 3 myń adamdy jumyspen qamtyp, óndiris kólemin 10%-ǵa ulǵaıtýǵa bolady. Osynyń esebinen kásipkerlerden túsetin salyq kólemi de artatyny túsinikti.

Mektep formasynyń úlgilerin usy­nýda «Qaz Textile Industry» jeńil ónerkásip kásiporyndarynyń ulttyq birlestigi tiginshiler men dızaınerlerdiń basyn qosyp, sharýaǵa kirisip ketken. Birlestiktiń basqarma tóraǵasy Gúlmıra Ýahıtova Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jeńil ónerkásipke kóńil aýdarǵany áleýmettik-eko­nomıkalyq turǵyda oń ózgeris áke­letinin alǵa tartty.

– Biz táýelsizdik jyldarynda ekonomıst, zańger mamandardy kóbirek daıyndadyq. Qazir IT-salaǵa erekshe kóńil bólinýde. Biraq jahandyq ekonomıkada óndirisi órkendegen el básekege qabiletti bolatynyn bilemiz. Keıinirek sheginsek, keńes úkimeti tusynda bizde óndiristiń áleýeti joǵary edi. 1990 jyldary ótpeli kezeńde júnnen kıim toqıtyn, bylǵarydan aıaqkıim tigetin túrli fabrıka tegis jekeniń menshigine ótken tusta memleket jeńil ónerkásipti saqtap qalý týraly talap qoımady. Keıingisi belgili, kásipkerler qondyrǵylardy satyp, jumyssyzdyq deńgeıi artty. Osylaısha, biz keńes úkimeti tusynda damyǵan jeńil ónerkásip ındýstrııasynan ajyrap qaldyq. Qazir solardyń barlyǵy qaıta qurylyp jatyr. Mektep formasyna qatysty talaptar jeńil ónerkásipti jańǵyrtýǵa septigin tıgizedi. Sebebi elimizde orta eseppen 3,6 mıllıon oqýshy bar bolsa, bir balanyń mektep formasy shamamen 30-40 myń teńge dep alaıyq. Oqýshylardyń barlyǵy otandyq ónim tutynýdy durys kórse, mıllıardtaǵan qarjy óz qaltamyzǵa túsedi. Bizde je­ńil ónerkásipti ımport jaýlap alǵan. Otandyq ónimderdiń úlesi tym az. Bul bizdiń qolymyzdan kıim tigý kelmeıdi degen sóz emes. Naryqtyq ekonomıkada otandyq óndirýshilerdiń damýy qıyndaý. Jeńil ónerkásipke memleketten kól-kósir kómek kórsetilip jatyr dep aıta almaımyz. Sondyqtan Úkimet otandyq jeńil ónerkásip ıelerine mem­lekettik tapsyrys sheńberinde jár­demdeskeni durys, – deıdi Gúlmıra Bekenqyzy.

Basqarma tóraǵasynyń aıtýynsha, eńbegi bylqyldaǵan baladaı endi jetilip kele jatqan jeńil ónerkásip ıe­leriniń naryq zamanynda ashyq báse­kege túsýi ońaı emes. Al eger birne­she jylda mektep formasyn tegis otandyq óndirýshiler tigetin bolsa, eldiń jeńil ónerkásibine sony serpilis ákeletin tárizdi. Keıin saýda naryǵynda qanaty qataıǵan kásipkerler túrli úlgidegi kıimderdi tigip, tipti taýaryn alys-jaqyn shetelge shyǵaryp jatsa qanekı? Prezıdent tapsyrmasy boıynsha birinshi kezekte biryńǵaı mektep formasynyń úlgisin naqtylap alý qajet. Nege desek, tiginshilerdiń ózi bir ǵana qara kók tústi boıaýdyń da ondaǵan túri bolýy múmkin ekenin alǵa tartady.

Shıkizat quny ónimniń baǵasyna áser etedi

– Biryńǵaı úlgidegi mektep forma­synyń túr-túsi, matanyń quramy, sapasy – barlyǵy birdeı bolýy kerek dep oılaımyn. Bul da bolsa oqýshylar ara­syndaǵy áleýmettik teńsizdikti joıýǵa áser etedi. Sondaı-aq mektep formasyna qatysty talaptar naqtylansa, shıkizat óndirisin óristetýge bolady. Shıkizat óńdeýdi qolǵa alǵan kásipkerler matanyń quramy naqtylansa, soǵan saı ónim shyǵarar edi. Mysaly, qazir jeıde tigýge arnalǵan matanyń quramyn, tyǵyzdyǵyn anyqtap alsaq, bir jeıdege neshe metr mata ketetinin de biler edik. Sol sekildi mektep formasynyń modeli bekitilse, oǵan neshe túıme kerek ekeni belgili bolady. Bizde túıme shyǵaratyn jáne maqta óńdeıtin óndiris oshaǵy bar. Negizi kez kelgen ónimniń shamamen 60% úlesin shıkizattyń quny quraıdy. Iаǵnı biz shıkizatty ımporttasaq, mektep formasynyń da quny ár jyly qu­bylýy múmkin. О́ıtkeni sheteldegi shıki­zattyń quny valıýtaǵa táýeldi, baı­lamǵa kelmeıdi. Mektep formasynyń baǵasyn ustap turý ońaı emes, barlyǵyn naryq eksheıdi. Biraq biryńǵaı úlgidegi mektep formasy baǵany ustap turýǵa múmkindik beredi. Ańǵarsaq, ata-analar mektep formasyn bazardaǵy baǵamen salystyrady. Kópshilik otandyq ónim men ımport taýardyń túsine, pishimine qarap birdeı dep oılaýy múmkin. Biraq kórshi elderden kelgen taýardyń sapasyn zerthanada qarap jatqan kim bar? Joǵaryda atap ótkendeı, mektep formasynyń úlgisi men materıalynyń quramyna qatysty naqty talap engizilse, otandyq ónimniń qunyn ımportpen teńestirýge ábden bolady, – deıdi G.Ýahıtova.

Jeńil ónerkásipke kórsetiletin qol­daýdyń ekonomıkalyq jaǵynan tıim­diligi orasan. Istiń kózin tapqandar shı­kizat óńdeýge kirisse, bos jumys oryn­dary ashylady degen sóz. Keıin matadan mektep formasyn tigip, saýda núktelerin ashý odan ári daıyn ónimdi tasymaldaý syndy sharýalardyń barlyǵy tabys tabýdyń tıimdi kózi bolmaq. Qarap otyrsaq, Prezıdent tapsyrmasy úılesimdi iske assa, bir ǵana mektep formasynyń ózinen keler paıda kól-kósir.

Árıne, Prezıdent tapsyrmasynan keıin jeńil ónerkásipti lezde damytyp, óndiris kólemin ulǵaıtamyz degenmen, otandyq óndirýshilerdiń naryqty tolyqtaı qamtýǵa ázirge ál-aýqaty jete qoımaıdy. Osy rette kóp jyldyq jospardyń jobasy kelisip-pishilse, mektep formasyn tigýde otan­dyq ónerkásipke basymdyq beretin qanatqaqty joba birer jylda Astana qalasynda bastalýy múmkin.

Mektep formasynyń tizimi tolyǵa ma?

Jýyrda Oqý-aǵartý mınıstrligi mektep formasynyń nusqalaryn keńeıtý josparlanyp jatqanyn habarlady. Qazirgi mektep formasynyń úlgisi pıdjak, jılet, shalbar, beldemshe jáne jeıdeden tursa, keler jyldan bas­tap dástúrli mektep formasyn pıdjak, jaketti túımeleri bar nemese sydyrmaly toqylǵan kúrte, kardıganǵa aýystyrýǵa jáne kúndelikti jeıdelerin polojeıdege aýystyrýǵa múmkindik beriledi. Biraq kıimniń túsi, stıli men basqa da erekshelikteri mektep ákim­shi­ligimen kelisilýi qajet. Bul oń ózgeris mektep formasyna qoıylatyn talap túbegeıli ózgeredi degen sóz emes. Tek mektep formasynyń tizimi keńeıip, oqýshylardyń tańdaý múmkindigi artyp otyr. Oqý-aǵartý mınıstrligi Orta bilim komıtetiniń tóraǵasy Gúlmıra Raıynbekqyzy mundaı úlgidegi qolaıly, yqsham kıimderge qatysty sheshimdi mektep ákimshiligi, qamqorshylyq ke­ńe­si men mekteptiń ózin-ózi basqarý keńesi qabyldaıtynyn aıtty. Mektep formasyna tolyqtyrýlar týraly ha­bar­dyń aldyn ala jarııalanýy bilim berý mekemeleriniń keler jylǵa deıin asyqpaı sheshim qabyldaýyna oraılas­tyrylypty. Munda óndirýshini tańdaý nemese mektep formasyn satyp alý quqyǵy ata-ananyń óz erkinde ekenin de eske sala keteıik.

Elordada memlekettik tapsyrys aıasynda kıim tigetin «PIK» Astana Iýtarııa ltd» seriktestiginiń basshylyǵy mek­tep formasyna tapsyrys artsa, ju­mysty jedeldetýge bolady deıdi.

– Pandemııaǵa deıin Astananyń keıbir mektepterine mektep formasyn tik­kenbiz. Suranys bolsa, jylyna 250 myń mektep formasyn tigýge áleýetimiz jetedi. Mektep formasynyń úlgisi naqtylansa, bir mektep formasynyń quny 25-30 myń teńgeniń tóńireginde shyǵýy kerek. Ázirge mektep formasynyń úlgisine biz de barynsha oı qosyp jatyrmyz. Seriktestik 2015 jyly quryldy. Qazir jartylaı jún matalardy Reseı, Belarýstan, al maqta matalaryn ózi­miz­diń óndirýshilerden alamyz. Orta eseppen 450-500 azamatty jumyspen qamtyp otyrmyz. Jumysshylardyń ortasha jalaqysy 180-200 myń teńgeniń kóleminde. Biz túrli salanyń mamandaryna arnaıy kıimder tigemiz. Kom­pa­nııanyń aýmaǵynda ózimizdiń dúken de bar. О́ndiristiń shyǵyndaryn rettep, jumysshylarǵa ýaqtyly jalaqy tóleý úshin bizge tapsyryspen jumys istegen tıimdi. Sebebi daıyn taýar qunynyń 60-70 paıyzyn shıkizat quraıdy. Elde mal júninen óńdeletin shıkizat shyǵarylsa, bul bizdiń isimizdi áldeqaıda ilgerileter edi dep oılaımyn, – deıdi seriktestiktiń tehnologııa jáne damý jónindegi dırektory Gúlnar Igembaeva.

Búginde «Qaz Textile Industry» jeńil ónerkásip kásiporyndarynyń ulttyq birlestigi mektep formasynyń úlgisine qatysty usynystar daıyndaý úshin jeńil ónerkásip sheberleriniń basyn qosyp, dızaıner, tehnologtermen jumys isteýde. Kóp uzamaı jaýapty mınıstrlikter men otandyq jeńil óner­kásip ıeleri qoǵam pikirin eskere otyryp, bir toqtamǵa kelýi tıis. «Keńesip pishken ton kelte bolmas» dep biz de keler kúnnen oń jańalyq kútemiz. Áıteýir keleshekte tigin fabrıkalary qoı, túıe júnin talasyp alsa, irgeles Qytaı, Qyrǵyz, Belarýs, О́zbekstan, Reseıge qarap otyrmasa eken deısiń ishteı...