– Ǵalymjan Oljauly, Qazaqstan ekonomıkasy men qarjy sektory bıyl buryn-sońdy bolmaǵan qıyndyqtarǵa tap boldy deýge bolady. Bizdiń elde ǵana emes, jahandyq geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda barlyq memlekette makroekonomıkalyq ahýal nasharlap, ınflıasııa beleń aldy. Osy rette Ulttyq bank elimizdiń qarjy júıesin turaqtandyrý úshin qandaı pármendi sharalar qabyldady?
– Iá, 2022 jyly Qazaqstan ekonomıkasy men qarjy sektory buryn-sońdy bolmaǵan qıyndyqtar men belgisizdikterdi bastan keshti. Jyl basynda geosaıası ahýal qalaı ózgeretini belgisiz boldy. Biraq qazir paıymdap qarasaq, bizdiń belgilegen baǵytymyz ben qoldanǵan sharalarymyz durys bolǵanyn kórýge bolady. Elimizdiń qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan barlyq shara der kezinde júzege asyryldy.
Aspandap bara jatqan baǵalardy aýyzdyqtaý úshin Ulttyq bank aqsha-nesıe saıasatyn qatańdatýǵa májbúr boldy. Bazalyq mólsherleme bıylǵy qańtardaǵy 10,25%-dan jeltoqsan aıynda 16,75%-ǵa deıin artty. Bul sheshimder eldegi ınflıasııalyq úrdisterdi tejeýge baǵyttaldy. Orta merzimde aqsha-nesıe saıasatynyń qatańdaýy baǵalardyń ósý qarqynyn tómendetýge jáne kele jatqan 2023 jyly ınflıasııalyq kútýdi báseńdetýge septigin tıgizedi.
Bazalyq mólsherleme kóterilgen saıyn halyqtyń teńgemen saqtalǵan jınaqtary boıynsha shekti mólsherlemeler de artty. Sonymen qatar Úkimetpen birlese otyryp, teńgedegi depozıtterdi qorǵaý baǵdarlamasy júzege asyrylý ústinde. Qabyldanǵan sharalar halyqtyń teńgemen saqtalǵan depozıtteriniń qysqarýyna jol bermeı, ulttyq valıýtamyzǵa degen senimdi nyǵaıta túsip, bankterdiń qarjylandyrý bazasyn turaqtandyrýǵa jáne valıýta baǵamyna qysymdy tómendetýge múmkindik berdi.
Nátıjesinde, aqpan aıynda dollarmen saqtalǵan depozıtterdiń úlesi 38,4%-dy qurasa, qarasha aıynda bul kórsetkish 34,2%-ǵa deıin tómendedi, al depozıtter bıylǵy qazan aıynda tarıhı maksımýmǵa – 30 trln teńgege jetti. Iаǵnı azamattarymyz jınaǵan qarajatyn dollarǵa aýystyrmaı, teńgemen depozıtke sala bastady. Bul úrdis halqymyzdyń aqshany tutynýshylyqtan jınaqtaýǵa kóbirek kóńil bóle bastaǵanynyń belgisi dep bilemiz. Bul ınflıasııalyq qysymdy tómendetýge yqpal etetini anyq. Sondaı-aq osy maqsatta Ulttyq bank Úkimetpen birlesip, ınflıasııany baqylaý jáne tómendetý boıynsha 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan sharalar keshenin ázirledi. Onda óndiris kólemin ulǵaıtý, taýarlar men kólik logıstıkasyn damytý, monopolııaǵa qarsy retteý jáne basqa da júıeli sharalar qarastyrylǵan.
– Jyl basyndaǵy syrtqy tosyn soqqylar da ishki valıýta naryǵyndaǵy kúrt aýytqýlarǵa alyp kelgeni málim. Ulttyq bank teńgeniń dollarǵa jáne rýblge shaqqandaǵy baǵamyna qatysty jaǵdaıdy turaqtandyrý úshin qandaı sharalar qabyldady?
– Geosaıası ahýaldyń ýshyǵýy jáne syrtqy jaǵdaılardyń shıelenise túsýi aıyrbastaý baǵamynyń dınamıkasyna teris áserin tıgizbeı qoımady. Esterińizde bolsa, naýryz aıynda teńge baǵamy keıde 1 dollar úshin 500 teńgeden asyp ketti. Osyndaı qıyn jaǵdaıda biz qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan jedel sharalar qabyldadyq. Valıýtalyq ıntervensııalar júrgizildi, tek aqpan-naýryz aılarynda olardyń kólemi shamamen 1,3 mlrd dollardy qurady. Kvazımemlekettik sektordyń valıýtalyq túsimin mindetti satý úlesi 50%-dan 75%-ǵa deıin ulǵaıtyldy. Memleket basshysynyń Jarlyǵymen qolma-qol shetel valıýtasyn áketýge der kezinde tyıym salyndy.
Qabyldanǵan sharalar valıýta naryǵyndaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrýǵa jáne daǵdarys kezeńinde onyń qalypty jumys isteýin qamtamasyz etýge múmkindik berdi. Qazirgi ýaqytta valıýta naryǵynda birshama tepe-teńdik ornady deýge negiz bar. Ulttyq bank sáýir aıynan beri ıntervensııa jasaǵan joq.Teńge baǵamy naryqqa qatysýshylardyń suranysy men usynysynyń teńgerimine baılanysty naryqtyq jaǵdaılardyń áserine sáıkes qalyptasyp otyr.
– Ulttyq bank Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń naqty sektordy turaqty jáne qoljetimdi nesıemen qamtamasyz etý jónindegi tapsyrmasyn qalaı oryndap jatyr?
– Biz Úkimetpen, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigimen, sondaı-aq Qarjygerler qaýymdastyǵymen birlesip, sharalar keshenin usynǵan bolatynbyz. Bul bastama Memleket basshysy tarapynan qoldaý tapqanyn atap ótken jón. Sonyń biri – jer qoınaýy men jerdi paıdalaný quqyǵynyń aınalymyn yryqtandyrý. Bul strategııalyq obektilerdi qospaǵanda, tenderlerge qatysýǵa ruqsat berý tártibin joıý arqyly bankter men qaryz alýshylarǵa júktemeni azaıtý kózdeledi degen sóz. Iаǵnı banktik nesıelerdi alý jeńildetiledi. Sóıtip, naryqtyq mehanızmderdi damytýǵa oń yqpalyn tıgizedi.
Sonymen qatar memlekettik kepildikpen astyq qolhattary ınstıtýtyn engizý jáne osy prosesti sıfrlandyrý usynyldy. Bankterge uzaq merzimdi nesıeler berýge jol ashatyn taǵy bir tıimdi shara – jeke basqarýshy kompanııalardyń zeınetaqy aktıvterin basqarýǵa qatysýyn keńeıtý.
– Bul iri bıznes pen eksporttaýshylardy qoldaý sharalary sekildi, al shaǵyn jáne orta bıznes úshin qandaı da bir jańa tetikter qarastyryldy ma?
– Iá. Atap aıtsaq, biz shaǵyn jáne orta bızneske nesıe berý úrdisin sıfrlandyrýdy kózdep otyrmyz. Qazir bankter men Memlekettik kredıttik bıýronyń memlekettik derekter bazasyn ıntegrasııalaý jumystary qolǵa alyndy. Sondaı-aq shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerine kredıt berý kezinde aınalym kapıtalyna júkteme talaptaryn azaıtý, bankterdiń kepil saıasatyna qoıylatyn talaptardy jeńildetý, kredıt alý rásimderin ońaılatý sııaqty birshama jeńildik beretin ýaqytsha, biraq tıimdi sharalar engizilip jatyr. Olardyń barlyǵy 2024 jylǵa deıin qoldanysta bolady. Sondaı-aq ekonomıkanyń basym salalarynda «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy aıasynda beriletin nesıeler boıynsha syıaqy mólsherlemesin sýbsıdııalaý merzimin 7 jylǵa deıin ulǵaıtý josparlanyp otyr. Qazirgi kúni biz, múddeli memlekettik organdardyń barlyǵy, usynylǵan tetikterdi iske asyrý boıynsha jumys júrgizip jatyrmyz.
Jalpy alǵanda, qazirgi qıyndyqtarǵa qaramastan, bankter ekonomıkaǵa berip jatqan nesıeler kólemi de artyp keledi. Bıylǵy qarashanyń sońynda ekinshi deńgeıli bankterdiń nesıe portfeli 22,2 trln teńgeni qurady. Iаǵnı bankter osynshama kredıt berdi degen sóz. Jyl basynan bergi ósim – 20,1%. Zańdy tulǵalarǵa berilgen nesıeler de 7,3%-ǵa, ıaǵnı 8,3 trln teńgege deıin ósti, onyń ishinde shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine berilgen nesıeler 20,7%-ǵa nemese 4,5 trln teńgege deıin ulǵaıdy. Demek ekonomıkadaǵy aqsha aınalymynyń qarqyny báseńdegen joq. Jaǵdaı qalypty deýge bolady.
– Osy jyly el azamattarynyń zeınetaqy jınaǵynyń 50 paıyzyna deıingi bóligin jeke basqarýǵa berý múmkindigi týraly málimdelgen bolatyn. Bul jańalyqtyń qazaqstandyqtarǵa bereri ne bolmaq?
– Bul shara BJZQ salymshylaryna ózderiniń táýekeli men tabystylyǵy krıterıılerine sáıkes keletin ınvestısııalyq strategııalardy tańdaý quqyǵyn júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Osy bastamany iske asyrý arqyly zeınetaqy aktıvterin basqarý naryǵynda ınstıtýttyq básekelestik ortany qalyptastyrýǵa jaǵdaı jasalyp, salymshylardyń bolashaq zeınetaqylaryn qalyptastyrýda senimderine ıe bolýǵa jáne olardy kóbirek tartýǵa jol ashylady. О́z kezeginde, zeınetaqy aktıvterin basqarýdaǵy básekelestik pozısııalardy nyǵaıtý ishki qundy qaǵazdar naryǵyna oń áser etedi jáne onyń ótimdiligi men tıimdiligin arttyrady. Iаǵnı shynaıy naryqtyq orta qalyptasady. Shynaıy naryqtyq ortada tabys ta ulǵaıady.
Sonymen qatar salymshylardyń jınaqtary jeke basqarýshy kompanııalarǵa aýdarylǵan kezde bul jınaqtar zeınetaqy júıesinde saqtalatynyn jáne zeınet jasyna jetkende tólemderdi júzege asyrýǵa jumsalatynyn eskergen jón.
– Qazaqstandyqtar «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy týraly jańalyqty qýana qabyldaǵany ras. Osy baǵdarlamany júzege asyrý tetikteri bekitildi me? Balalarǵa arnalǵan shotty ashý tártibi men negizgi sharttary jáne merzimderi týraly aıtyp berseńiz?
– Memleket basshysynyń Joldaýyna sáıkes, Ulttyq qordyń ınvestısııalyq tabysynyń 50%-yn
balalardyń shotyna olar 18 jasqa tolǵanǵa deıin aldyn ala alý quqyǵynsyz aýdaryp otyrý usynyldy. Bala kámelet jasyna tolǵannan keıin jınaqtalǵan soma onyń baspana nemese bilim alýyna jumsalatyn bolady.
Bul aýqymdy isti jan-jaqty zerdeleý qajettiligi eskerilip, jobany 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap iske qosý tapsyryldy. Osyǵan oraı bul jumystyń barlyq tetigi men erejesin Úkimet pen Ulttyq banktiń mamandary sarapshylarmen birlese ázirlep jatyr. Naqty mehanızmder bekitilip, barlyq qajetti rásimderden ótkennen keıin bul týraly qalyń jurtshylyqqa mindetti túrde jarııalanatyn bolady.
– Qazaqstan Ulttyq banki úshin 2022 jyl túrli oqıǵalarǵa toly boldy. Sonyń biri – «Sıfrlyq teńge» qanatqaqty jobasynyń tusaýkeseri. Qazir sıfrlyq ulttyq valıýtany engizý bastamasy qalaı júzege asyrylyp jatyr?
– Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Ulttyq bank 2022 jyly ulttyq sıfrlyq valıýtany engizý qajettigi jóninde keshendi zertteý júrgizdi. Osy jyldyń qazan aıynda sıfrlyq teńgeniń tehnologııalyq platformasyn naqty tutynýshylar men bıznes ókilderi synaqtan ótkizdi. Synaq sátti ótti deýge negiz bar.
Sıfrlyq teńgeni engizý 2025 jyldyń sońyna deıin 3 kezeńde júzege asyrylady. Birinshi kezeń aıasynda – 2023 jyldyń sońyna qaraı áleýmettik tólemder men memlekettik satyp alý úshin sıfrlyq teńgeni paıdalaný múmkindigi júzege asyrylmaqshy, transshekaralyq esep aıyrysý ssenarııleri men sıfrlyq aktıvter men ortalyqtandyrylmaǵan qarjy salasyndaǵy esep aıyrysýlar synaqtan ótedi jáne tıisti normatıvtik-quqyqtyq baza daıyndalady. 2024 jyly ınternetke qol jetkizýsiz sıfrlyq teńgemen esep aıyrysý boıynsha fýnksııalyq mehanızmder engiziletin bolady. Al 2025 jylǵa qaraı sıfrlyq teńgeni tolyq óndiristik paıdalanýǵa engizý josparlanyp otyr.
Bul jańashyldyq otandastarymyzǵa mol múmkindik ashady. Eń bastysy, qarjy naryǵynda ınnovasııalyq bastamalarǵa jaǵdaı jasalyp, otandastarymyzǵa qarjy servısteriniń qoljetimdiligin arttyrýǵa septigin tıgizedi dep oılaımyz.
– Monetarlyq retteýshi aldaǵy jylǵa jáne orta merzimdi kezeńge óz aldyna qandaı negizgi mindetterdi qoıyp otyr?
– Aldaǵy jyly álemniń kóptegen ortalyq bankteri sııaqty, bizdiń de basty mindetimiz – ınflıasııany turaqtandyrý. Oǵan qol jetkizý úshin 2030 jylǵa deıingi aqsha-nesıe strategııasyn júzege asyrý aıasyndaǵy jumysty jalǵastyramyz. Ol aqsha-nesıe saıasatynyń negizderin nyǵaıtýdy, qarjy naryǵyn damytýdy jáne jalpy makroekonomıkalyq saıasatty kúsheıtýdi kózdeıdi. Monetarlyq negizderdi nyǵaıtý, qarjy naryǵyn damytý jáne jalpy makroekonomıkalyq saıasatty kúsheıtý sharalary qarastyrylyp otyr.
Sonymen qatar ıkemdi baǵam saıasaty jalǵasady. Iаǵnı valıýta naryǵynyń tıimdiligin arttyrýǵa, ekonomıkadaǵy teńgerimsizdikterdiń jınaqtalýyna jol bermeýge jáne halyqaralyq rezervterdi saqtaýǵa yqpal etetin sharalardy jalǵastyratyn bolamyz.
Sondaı-aq Ulttyq bank memlekettik qundy qaǵazdardyń ishki naryǵyn damytý jáne teńge men teńgedegi aktıvterdi jahandandyrý boıynsha júrgizilip jatqan jumysty jalǵastyratyn bolady. О́ıtkeni tıimdi jáne ótimdi memlekettik borysh naryǵyn qurý aqsha-nesıe saıasatynyń tıimdiligin qamtamasyz etýdiń mańyzdy quramdas bóligi bolyp sanalady.
Memlekettik qaryz naryǵyn damytýdyń qazirgi basym baǵyttarynyń biri – qaıtalama naryqtyń ótimdiligin arttyrý. Bizdiń bastamalarymyz memlekettik oblıgasııalardyń ótimdiligin arttyrýǵa jáne memlekettik baǵaly qaǵazdardy halyqaralyq ındeksterge qosýǵa, naryqtyq baǵa belgileýdi jetildirýge jáne jalpy naryqtaǵy básekelestikti arttyrýǵa baǵyttalatyn bolady.
– Siz 2022 jyldan bastap qarjylyq retteýshi qyzmetin basqaryp kelesiz. Ulttyq banktiń basshysy retinde ótip bara jatqan jyldyń qorytyndysyn qalaı baǵalar edińiz?
– Oryndy suraq. Jeke ózim úshin 2022 jyldyń mańyzy joǵary: ol jańa múmkindikter men mindetterge jol ashty. Iá, mindetter áli de azaımaıdy, jospar da jeterlik, elimizde jáne jalpy jahanda bolyp jatqan oqıǵalarǵa baılanysty ol árdaıym ózgerip otyrady. Alaıda bizdiń barlyq sheshimimiz azamattardyń ál-aýqatyn kóterýge jáne elimizdiń qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalady. Retteýshi retinde qabyldaǵan barlyq makroekonomıkalyq sheshimniń nátıjesi ádette birden sol mezette emes, orta merzimdi kezeńde kórine bastaıdy.
Ulttyq banktiń qolynda Qazaqstanda qarjy jáne baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin durys sheshim qabyldaýǵa qajetti barlyq qural men resýrs jetkilikti. Munda biliktiligi asa joǵary kásibı mamandar komandasy eńbek etedi.
Bizdiń jumysymyz qalyń kópshilik pen naryqtyń kásibı qatysýshylary úshin túsinikti bolýy úshin ashyq kommýnıkasııalyq saıasat júrgizýimizdiń mańyzy da joǵary. Biz osy baǵyttaǵy jumysymyzdy jalǵastyratyn bolamyz.
– Suhbatymyzdy sizdiń oqyrmandarymyzǵa degen keler jylǵa tilegińizben qorytyndylasaq.
– Ulttyq banktiń basty mindeti – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý jáne teńgemizdi qunsyzdanýdan saqtaý. Kele jatqan Jańa jyl qazaqstandyqtarǵa amandyq, qarjylyq turaqtylyq, jańa múmkindikter syılasyn dep tileımin. Sondaı-aq 2023 jyly qazaqstandyqtardy taǵy bir mańyzdy mereke kútip tur – tól teńgemizdiń qoldanysqa engizilgenine 30 jyl tolady. Teńge – elimizdiń qarjylyq egemendiginiń negizi ári nyshany.
Ár shańyraqqa shattyq, mol tabys jáne qoıǵan maqsattarynyń júzege asýyn tilegim keledi. Kelip qalǵan Jańa jyl qutty bolsyn!
Áńgimelesken
Káribaı MUSYRMAN,
«Egemen Qazaqstan»
