Ol 2021 jyldyń tamyz aıynyń 29-y kúni kenetten bolǵan júrek talmasynan ómirden ozdy. Kózden ketse de kóńilden ketpegen Nesaǵa týraly estelikterdi, jyly pikirlerdi áriptesteri, onyń qamqorlyǵyn kórgen jas qalamgerler, jalpy oqýshy qaýymy úlken iltıpatpen eske alyp, úzbeı aıtyp júr.
Nesipbek Dáýtaıuly ádebıetke úlken daıyndyqpen kelgen, qoǵamdyq-áleýmettik ómirdegi tereń tamyrly qubylystardy jete zerttep, jiti zerdelep, zaman men adam arasyndaǵy kúrdeli qarym-qatynasty bıik estetıkalyq-fılosofııalyq ólshem turǵysynan baǵalap, romantıka men realızmdi sheber qııýlastyryp, oqyrmannyń jan-dúnıesin baıytatyn, ádebı tásilderdi jete meńgergen qazirgi zamannyń qalamger-qaıratkeri edi. Jazýshy óz keıipkerlerin qalyń jurt arasynan izdep, jańa zamannyń jańa sıpatty adamdarynyń bolmys-bitimin ózinshe órnektep, ózindik kózqaraspen qısynyn taýyp kórsetýge sheber-aq. Sýretkerdiń keıipkerleri bir-birine múldem uqsamaıdy, obrazdary da, qyzmetteri de, minezderi de, kózqarastary da, is-áreketteri de, tynys-tirshiligi de, taǵdyrlary da áralýan jandar.
Bir baıqaǵanymyz, avtor árbir shyǵarmasyna qazirgi zaman úrdisine saı, ýaqyt shyndyǵyna taza sýretker kózimen qarap, kórkem zerdelep, odan belgili oı túıip, bir merzim aıasynda týyndaıtyn áleýmettik astaryn dál baıqaıtyn búgingi kúnniń bilgir sarapshysyna aınaldy. Basty másele shyǵarmanyń kóleminde emes, onyń kórkemdik salmaǵy men ómir, dáýir shyndyǵyn utymdy, tartymdy, áserli baıandaýynda emes pe?
2009 jyly «An-Arys» baspasynan eki tomdyq («Aıǵyrkisi» men «Minez») tańdamalysy jaryq kórdi. Kópshilik buryn-sońdy ádebıette kezdespegen tyń detaldar men sıýjetterge mol roman men áńgimeler, hıkaıalarmen ushyrasyp, oqýshysyn eriksiz basqa bir syrly álemge jetelep kete beredi. Qalamgerdiń qoltańba ereksheligi sol, kez kelgen shyǵarmasy qoǵamda bolyp jatqan kesir-kesapattyń qubylystaryn kóldeneń tartyp, oqyrmandy sodan eskertedi.
Máselen, «Aıǵyrkisi» áńgimesiniń jóni bólek, buryn-sońdy jazylmaǵan taqyryp. Jylqy obrazynda berilgen qaratóbel «aıǵyrkisi» qasıetti, kıeli adam sımvoly dep aıtýǵa bolady. Shyǵarmanyń leıtmotıvi – qazirgi qıturqy zamannyń jetegine ilesip keıbir pendelerdiń adamdyq keıpin joǵaltyp alý aldynda turǵany. Avtor óz keıipkerleri – Jalǵas pen «aıǵyrkisi» arqyly zamannyń ashy zapyranyn, qazirgi ómir shyndyǵyn jaıyp salady. Qaratóbel jylqy obrazyna oqýshy alǵashqyda senimsizdikpen, baz biri kúdikpen qarasa, birte-birte áńgime jelisine enip, ondaǵy sıýjet pen detaldar taıtalas, tartys oqıǵalarmen kúrdelenip júregińdi jaýlap alady. Azǵyndaý men máńgúrttený aldynda turǵan bolashaq urpaq týraly oı tastap, oqyrmanyn sumdyq oılandyrady. Shyǵarmada selkeýlik, solǵyndyq joq. Zamana aýqymyna, ýaqyt múddesine oraı tirshilik etip jatqan ortada, qoǵamda adamı qasıetter de qubylyp, adamnyń bet-beınesi, oı-órisi de ózgeriske ushyraıdy eken. Tásilqoı, jańashyl avtordyń bul shyǵarmasy burynǵy týyndylarynan erekshe dúnıe ekenin atap ótken jón.
Bul eki kitapqa engen árbir áńgime shaǵyn roman júgin kóterip tur. «Shal», «Kórbaı», «Qanqyzyl jalqyn», «Dýdaraı», «Minez», «Arhıtektor», «Qumǵa qashqan quıyn», «Aty joq áńgime», «Tilalshaq», «Repıtısııa» áńgimeleri taǵylymy mol, kesek-kesek dúnıeler. Izgilik pen zulymdyqtyń arasynda ǵumyr keshetin pendeni ár qyrynan – shym-shytyryq oqıǵa ortasyndaǵy peıili, minezi, is-áreketteri sheber sýrettelgen oıly, astarly, qatparly týyndylar. Árbirinde shyndyq, aqıqat oty mazdap tur.
Jazýshynyń «Jalǵyzilik» degen áńgimesiniń basty keıipkeri – bárin umytyp, ómirin tek dúnıe jınaýǵa, qorasyndaǵy malynyń sanyn ósirýge arnaǵan jan. Álginiń janyn qınap kópshilik el-jurttan jyraqta – qulan túz dalada jyl on eki aı jalǵyzdan-jalǵyz turyp, tirnektep jınaǵan maly, esh rahatyn kórmegen baılyǵy kimge kerek? Ne úshin, kim úshin tirlik etip júr? О́mirdiń bar rahaty tek mal, dúnıe jınaý ma? Qalyń oıǵa qalasyń…
Al «Minez» áńgimesin oqyp otyryp, minezsizdik, oılap otyrsań, adamǵa – qasiret deısiń. Adam bolǵannan keıin árkimniń óz oıy, óz pikiri, baılamy, túısigi bolǵany jón. Eger olaı bolmasa, óz oıy, pikiri joq, aýzynda sózi joq adam aıdaýda júrgen pendege teń. Bireýdiń aýzyna qarap, aıtqanyn oryndap, «taqsyr, láppaı!» dep jalpaqtap, jigersiz tirshilik etý – beısharalyq, músápirlik.
«Tilalshaq» atty áńgimesi qazirgi bılik ıeleri qasynda «láppaı, taqsyr!» dep jaıylyp tósek, jıylyp jastyq bolýmen kún ótkizip júrgen jaltaq, jigersiz júzdegen jandarǵa degen ashy kekesin, ótkir syn. Jazýshy bul shyǵarmasy arqyly qazirgi qoǵamdaǵy jaǵymsyz áreketterdi tartymdy ári senimdi beıneleıdi. Onyń bas keıipkeri – Qulboldy abyroıly, ataq-dańqty dókeılerdiń kıimderin kóterýmen, chemodan-júkterin tasyp, jatqyzyp, turǵyzýmen kúnin ótkizedi. Aqyrynda áıeli balalaryn ertip, muny jalǵyz tastap ketedi. Qulboldy sııaqty sandaǵan jastar qazir de «baryp kel, alyp kel, taýyp kelmen» júrgeni, bolashaǵyn zerdeleı almaı altyn ýaqytyn bos ótkizip jatqany jasyryn emes.
Osydan 15 jyl buryn «Jambyl» atty respýblıkalyq ádebı-tanymdyq jýrnal ashyp, onyń bas redaktory qyzmetin Nesipbek ómiriniń sońǵy kúnine deıin abyroımen atqardy (ózi ketkennen keıin belgisiz sebepterden jýrnal shyqpaı qalǵany ókinishti). Elimizdiń beldi qalamgerlerimen baılanys ornatyp, olardyń sııasy keýip úlgermegen shyǵarmalaryn jýrnal betine jarııalap, oqyrmandaryn jańa, tyń, tartymdy týyndylarmen árkez qýantyp júrdi. Sóıtip, óziniń tek sheber qalamger ekenin bildirip qoımaı, qolynan kóp is keletinin, uıymdastyrý qabiletiniń de zor ekenin moıyndatty. Elimizdiń jazýshylary men oqýshylary N.Dáýtaıulynyń eńbegin oryndy baǵalady, qurmettep, syılady. Tarazǵa kelgen aqyn men jazýshylar at basyn buryp sózine berik, isine adal Nesaǵaǵa sálem berdi, onymen dıdarlasýǵa yntyq boldy. Syrlasatyn, syılasatyn qalamgerler árkez az bolmady.
Áýlıeata óńirindegi qolyna qalam ustap, «aqyn bolam» dep talpynyp júrgen jastardy janyna toptastyryp, árdaıym qoldap, shyǵarmashylyǵyna jol ashyp otyrdy, respýblıkalyq basylymdarda óleńderiniń jarııalanýyna sebepker boldy. Talanttylaryn tanyp, respýblıkalyq jyr báıge-baıqaýlaryna, músháıralaryna qatystyryp, qamqorlyǵyna aldy, olardyń alǵashqy kitaptaryna alǵysóz jazyp, baspalardan shyǵýyna yqylas kórsetti. Sodan bolar, bolashaǵy zor tarazdyq jas aqyndar Erlan, Hamıt, Tabıǵat, Nurjan, Danııar, Araılym, Nurbolat qamqorlyǵyn sezinip, ózderine jaqyn ustaz-aǵa dep syılap, baýyr tartyp, esh irkilmeı pikir alysyp júrdi. Jebep júrip olardyń birazyn Jazýshylar odaǵyna múshe etti, alǵashqy kitaptaryn shyǵartty. «Ádebıet adamdy tárbıeleıdi» degendeı talaı tarazdyq jastar qabyrǵaly qalamger N.Dáýtaıuly tóńiregine shoǵyrlanyp, tálim-tárbıe jınaqtap, ádebıet aıdynyna batyl «jelqaıyqtaryn» saldy. Iá, nesin aıtaıyq, Nesaǵanyń jas talanttarǵa degen nıeti, qamqorlyǵy erekshe-tin. Syrt kózge susty, qatal, tosyn adam bolyp seziletin ol qanatynyń astyna talantty jastardy jınap, rýhanı qoldaı bildi, jazýǵa qushtarlyǵyn oıatty. «Daryndy jastardy kórgen saıyn jarqyraǵan juldyzdy kórgendeı bolam», deýshi edi jaryqtyq. Ol da onyń kóregendiligi, jastarǵa degen shynaıy kóńili bolar, sirá. Rasynda, ol jastardyń arqa súıer Alataýyndaı bıik, qamqor bolǵan qazynaly Qarataýyndaı bolatyn-dy. Ol – kisini tanı biletin, bireýdiń boıyndaǵy bardy baǵalaı alatyn.
Keıde jumys sońyna qaraı jazýshynyń qyzmet ornyna soǵyp, bir mezgil ádebıet jóninde áńgime qozǵaǵanymyzda ol tek qazaq jazýshylary tóńireginde ǵana sóz órgizbeı, álemdik deńgeıdegi qalamgerlerdiń shyǵarmalaryn jilik-jilikke bólip taldaǵanyn qyzyǵa tyńdaıtynbyz. «Osynyń barlyǵyn qaı ýaqytta oqıdy, qaıdan ýaqyt tabady eken?» degen tańǵalysymyz sanamyzda oınap, boıymyzdy bıleıtin.
Ádebıet álemin tereń meńgergen Nesaǵa keı sátterde sózden-sóz shyǵaryp: «Mende baqytty balalyq shaq bolǵan joq. Taǵdyr teperishin az kórmedim. Ákemnen 5 jasymda aıyrylyp, shıetteı bala-shaǵa jalǵyz sheshemizdiń qolyna qarap qaldyq. Aýyr eńbektiń beınetin kórip, qatty qınalyp júrgen sheshemdi aıap, orta mektepti bitirmeı-aq keńshardyń bir shopanyna kómekshi bolyp jumysqa jegildim. Sóıtip 7-8 jyl boıy qoıdyń sońynda júrdim. Ol jyldar men úshin úlken ómir mektebi boldy. Ýaqytymdy bos jibermeýge tyrystym. Jazda Qordaı taýynyń baýraıynda, Iirsý aımaǵynda, qysta Ańyraqaıdyń qumdy buırattary men ulan-ǵaıyr jýsandy dalasynda qoı baǵyp júrsem de úzbeı kitap oqydym, túısigimdi tereńdetip, boıyma oı jınadym», deýshi edi salaly saýsaqtarymen qalpaq astynda buıralanyp, qalyń ósken uzyn shashyn bir silkip qoıyp. Pásteý daýsymen estelikterin aıtyp, ırek-ırek salaly saýsaqtaryna kezekti sıgaretasyn «ilip» alyp, kók tútinin býdaqtatyp oı qushaǵyna beriletin.
Bıyl, jeltoqsanda Nesaǵa 75 jasqa tolar edi. Ol kúnge jete almaǵany ókinishti. Qoltańbasy qaıtalanbaıtyn, jazý sheberligi keremet qarymdy qalamger Nesipbek Dáýtaıulynyń artynda qalǵan kórkemdik qýaty mol, shoqtyǵy bıik, ǵajap ádebı shyǵarmalary halqymen birge jasaı bermek. Onyń kýási – taıaýda jambyldyq jas aqyn-jazýshylardyń «Avangard» klýbynyń kezekti otyrysy ómirden ótken qalamger Nesipbek Dáýtaıuly, belgili aqyndar Tynyshbaı Rahym, Baýyrjan Úsenov, Narsha Qashaǵanov, Serik Tomanov, Artyǵalı Ybyraevtyń shyǵarmashylyǵyna arnalyp, eske alý keshi joǵary dárejede ótti. Qazaqtyń «Ǵalymnyń haty ólmeıdi, jaqsynyń aty ólmeıdi» degeni, sirá, osy bolý kerek...
Saǵyndyq ORDABEKOV,
Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty
Taraz
