Jylylyq esken jyl

Iá, bıyl jaqsylyqtyń jarshysy bolǵan jańalyqtar jeterlik. Onyń basynda, álbette, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń biregeı bas­­tamasy «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵ­darlamasy tur. Bul balalardy bola­shaǵymyz dep biletin ádiletti qoǵam­nyń qısyndy qadamy bolmaq. О́ıtkeni ult baılyǵynyń bir úlesi keleshek urpaq qamy úshin jınalady. Dálirek aıtqanda, jańa baǵdarlamany júzege asyrý arqyly Ulttyq qor­dyń jyl saıynǵy ınvestısııalyq taby­synyń 50 paıyzy balalardyń arnaýly jınaqtaýshy esepshotyna aýdarylady. Jınalǵan qarjy balalar kámelet jasyna tolǵannan keıin olardyń baspana nemese bilim alýyna jumsalady.

Balalar jylyna arnalǵan osy jyly elimizde 6,6 mıllıonnan asa bala tu­ryp jatqanyn atap ótken jón. Onyń 2,5 mıllıony 5 jasqa deıingi balalar bolsa, 3,4 mıllıony – oqýshylar. Bul qatardy bıyl 402 myń bala toltyrdy, ıaǵnı osynsha bala dúnıe esigin ashty. Osy oraıda myna jańalyqty da qaperge sala ketkenimiz maqul: Prezıdent tapsyrmasymen 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap bala kútimi úshin járdemaqy tóleý merzimi sábı bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin uzartylady. Bul ıgilikti sábıi 2022 jyly jyly dúnıege kelgen ata-analar da kóre alady. Memleket basshysy aıtqandaı, atalǵan jańalyq balalardyń eń mańyzdy shaǵy – sábı kezinde ata-anasynyń janynda kóbirek bolýy úshin mańyzdy.

Arnaýly jyldyń basynda Úkimet qaýlysymen is-sharalar jospary bekitilgen edi. Bul jospar balalardyń fızıologııalyq, zııatkerlik, rýhanı damýyna jaǵ­daı jasaý arqyly olardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, qu­qyǵy men zańdy múddesin qor­ǵaýdy qam­tama­syz etýge ba­ǵyt­­­tal­dy. Osy ret­pen bıylǵy is-sha­­ra­lardyń eń negizgilerine toq­­ta­lyp ótkendi jón kórip otyr­myz.

Densaýlyq saqtaý

Ana men balanyń amandyǵy, bala­lardyń densaýlyǵyn kútip, jan-jaq­ty medısınalyq qyzmettiń qolje­timdiligin qamtamasyz etý – udaıy na­zarda ustaıtyn má­sele. Bul rette balalarǵa me­dı­sınalyq kómek kór­­setýdiń kópdeńgeıli tásili júzege asy­rylady. Ambýlatorııalyq kómekti 5 690 medısınalyq-sanı­tarlyq alǵashqy kó­mek obektisi kórsetedi. Stasıo­nar­lyq kómek úshin 204 aýdandyq or­talyq aýrýhananyń, 10 qa­lalyq jáne 13 oblystyq balalar aýrýhanasynyń bazasynda 8 130 balalar tósek-orny jab­dyqtalǵan.

Respýblıkalyq deńgeıde úsh negizgi ortalyqta – Astana­daǵy Ana men bala ǵylymı orta­ly­ǵynda, Pedıatrııa jáne balalar hırýrgııasy ǵylymı orta­lyǵy men Almaty qalasyndaǵy Aqsaı ýnıversıtettik klınıkasynda 815 tósek-orny bar. Bul uıym­dar óńir­lerge jetekshilik etýdi, uıym­­­dasty­rýshylyq-ádistemelik jáne prak­tıkalyq kómekti júzege asy­­rady. Jo­ǵary tehnologııalyq medısınalyq kómek kórsetý, dıag­nozdy naqtylaý jáne odan ári júr­gizý tásilin aıqyndaý úshin balalar respýblıkalyq deńgeıdegi ortalyqtarǵa jatqyzylady.

Elimizde 249 bosandyrý uıy­my jumys isteıdi, onyń ishinde 39-y – perınataldyq orta­lyq. Onda jańa týǵan nárestelerge kómek kórsetý úshin 140 tósek-oryn qamtylǵan.

Sonymen qatar 49 balalardy ońal­tý ortalyǵy bar. Onyń ishinde res­pýblıkalyq deńgeıdegi ba­lalardy ońaltý ortalyǵynyń sany – 3. Atap aıtsaq, Astana qala­syndaǵy Ulttyq balalardy ońaltý ortalyǵy, «Balbulaq» ońal­tý ortalyǵy, «Alataý» balalar klınıkalyq sanatorııi

Bilim berý

Adam kapıtalyn damytý bala tárbıesinen, ásirese sapaly bilim berýden bastalatyny túsinikti. Bul rette bıyl bilim berý salasynda kóp­tegen is-shara sátimen oryndaldy. Atap aıtsaq, «Balalardyń qu­qyq­taryn qor­ǵaý, bilim berý, aqparat jáne aqpa­rattandyrý má­seleleri boıynsha keıbir zańna­malyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań qabyldandy. Onyń sheńberinde balalar ortasynyń qaýipsizdigi men jaılylyq deńgeıin arttyrýǵa baǵyt­talǵan normalar qarastyryldy. Osy zańmen Qazaqstanda alǵash ret «ba­lany qorqytý (býllıng)» uǵymy engizilip, balanyń býllıngten qorǵaý quqyǵy bekitildi, sondaı-aq balany qorqytýdyń aldyn alý qaǵıdalaryn ázirleý kózdelgen.

Elimizde alǵash ret ál-aýqat ındeksi ázirlendi. Bul 36 statıstıkalyq jáne 20 sa­ýal­dama ındıkatorynan tu­rady. Taldaý kórsetkendeı, kóptegen aımaq­tyń ál-aýqatynyń ortasha baǵasy bar: 3 aımaq – «qyzyl aımaqta» jáne 14 aımaq – «sary aımaqta». Indekstiń barlyq ın­dı­katory boıynsha balalardyń ál-aýqa­tynyń ortasha baǵasy 55,3-ti qu­raıdy.

Sonymen qatar alǵash ret oqýshy­lar arasyndaǵy bilim deńgeıiniń alshaq­tyǵyn tómen­detý maqsatynda úlge­rimi tómen 500 myń oqýshy men áleý­mettik jaǵdaıy tómen otba­syn­daǵy oqýshylardy qoldaýǵa baǵyt­talǵan «Sıfrlyq muǵalim» jobasy engizildi. Buǵan qosa ata-analardyń esepshotyna aqsha aýdarý arqyly kómek kórsetý quraly qaıta qaraldy. Bul rette jyl saıynǵy ınflıasııany eskere otyryp, kúnkóris deń­geıiniń shamasynan tómen emes mólsherde kıim, aıaqkıim, mektep kerek-jaraǵyn satyp alý úshin árbir bilim alýshyǵa 37 myń teńgeden qarajat kólemi aıqyndaldy.

Áleýmettik qoldaý

Elimizde ana men balany áleýmet­tik qoldaýdyń kópdeńgeıli júıesi qalyptasqan. Bul qoldaý bıýdjetten tólenetin járdemaqylardyń 5 túrinen jáne Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan tólenetin áleý­met­tik tólemderdiń 2 túrinen tu­rady. Tólem­derdiń barlyǵy otbasy­nyń tabysyna qaramastan júzege asyrylady.

Búgingi tańda balalary bar 2 mln-nan asa otbasy járdem­aqy men tólem alýshylar sanatyna kiredi. 2022 jyly mem­le­kettik járdemaqylar men tó­lemderdiń barlyq mólsheri 9%-ǵa ındeks­teldi, onyń ishinde 1 qań­tardan bastap 5%-ǵa, 1 sáýirden bas­tap taǵy 4%-ǵa kó­beıdi. Bıyl osy maqsattarǵa jalpy 867,6 mlrd teńge bólindi, bul kórsetkish ótken jylmen salystyrǵanda 14,5%-ǵa joǵary.

Áleýmettik saıasattyń jańa para­dıgmasyn qalyptastyratyn Áleý­mettik kodekste kópbalaly otbasy­lar­­­dy qoldaýdyń qosymsha sharalary kózdelgen. Kodeks aıasynda «Ma­ra­pattalǵan analar» atty jańa tujy­rymdama engizildi. Mártebe «Kúmis alqa», «Altyn alqa» alqalary­men nagrad­talǵan nemese buryn «Ba­tyr ana» ataǵyn alǵan, I jáne II dárejeli «Ana dańqy» orden­derimen nagrad­talǵan kópbalaly anaǵa qur­met retinde ómir boıy beriledi. Son­daı-aq marapattalǵan analarǵa tólenetin járdemaqy mólsheri saralanady. Búginde 6, 7 jáne odan da kóp bala bosanyp, tárbıelegen analar birdeı mólsherde járdemaqy alady. Áleýmettik kodekstiń qabyldanýymen «Altyn alqa», «Batyr ana» ataǵy bar, I jáne II dárejeli «Ana dańqy» orden­derimen marapattalǵan analarǵa arnalǵan járdemaqy mólsheri 7,4 AEK-ke deıin artady. Bul ózgeris 90 myńǵa jýyq marapattalǵan analarǵa áser etedi.

О́nerge baýlý

Balalar jyly aıasynda ázirlengen jospardan 69 aýqym­dy is-shara kóz­­delgen. Onyń ishinde 9 is-shara má­denıet jáne sport salasy boıynsha uıym­dastyryldy. Barlyq jumys ba­lalardyń sapaly jáne qoljetimdi bilim alýyna, shyǵarmashylyq tur­ǵydan tolyqqandy damýyn qamtamasyz etýge, olardyń sporttyq jáne shy­ǵar­mashylyq áleýetin arttyrýǵa ba­ǵyttalǵan. Jalpy, mádenıet salasyn­da 1 mln-nan asa balany qamtıtyn bir­qatar aýqymdy jobalar júzege asy­ryldy.