Sýretti túsirgen Iýrıı Bekker
Taǵylymdy is-shara Qorǵanys mınıstrliginiń Armııa úıinde halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııamen jalǵasyn tapty. Konferensııaǵa UQK Shekara akademııasy, Qurlyq áskerleriniń Áskerı ınstıtýty, Radıoelektronıka jáne baılanys áskerı-ınjenerlik ınstıtýtynyń áskerı ǵalymdarymen birge Reseı, Tájikstan, Belarýs, Qyrǵyzstan elderiniń ókilderi qatysty.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy basty shaıqastardyń biri sanalatyn Stalıngrad maıdany 1942-1943 jyldyń birqatar kezeńderin qamtydy. 1942 jyldyń jazynda fashıstik Germanııa men onyń odaqtastary Eýropada ekinshi maıdannyń ashylmaýyn paıdalanyp, keńes-german maıdanynyń ońtústik qanatyna soqqy berýdi uıǵardy. Ǵalymdardyń aıtýynsha, jaý áskeri Qyzyl Armııany Oreldiń ońtústiginde talqandap, Donbass, Don jáne Kýban ekonomıkalyq mańyzdy aýdandaryn kúıretýdi, Kavkaz arqyly ótetin joldardy, Stalıngradty basyp alýdy basty maqsat etip qoıdy. Shabýylda tabysqa jetken jaý áskeri 1942 jyldyń tamyzynda Stalıngradqa kelip tirelgen. Qarý-jaraqtyń barlyq túrimen jaraqtalyp, 6 dalalyq armııadan, 14 dıvızııadan quralǵan Germanııa men onyń odaqtastary maıdan dalasynda úlken qaýip tóndirdi. Qalany Qyzyl Armııa general-leıtenanty V.Chýıkov basqaratyn 62 jáne general-maıor M.Shýmılov basqaratyn 64-bólimder qorǵady.
– Qalany qorǵaýǵa shuǵyl túrde jumysshy jáne halyq jasaqtary, tyldaǵy bólimder uıymdastyryldy. 1942 jyldyń 25 tamyzynda nemis áskerleri batys jaqtan Stalıngrad túbine jetti. Stalıngrad maıdany qurylyp, qalaǵa tyń kúshter jiberildi. Qalaǵa jaqyn jerlerde qorǵanys shepteri salyndy. Bul maıdannyń erekshe mańyzyn eskerip, Memlekettik Qorǵanys komıteti 12 tamyzda Bas shtab bastyǵy general-polkovnık A.Vasılevskııdi, 29 tamyzda armııa generaly G.Jýkovty kómekke jiberdi. Gıtlershilder qalaǵa soltústik jáne ońtústik shepten basyp kirip, qalany shabýylmen alý maqsatynda 4 ret áreket jasaǵan. Keńes áskerleri qyrkúıektiń basynda eki ret qarsy shabýylǵa shyqty, bul qalany qorǵaýshylardyń jaǵdaıyn edáýir jeńildetti. Jaý áskeri úlken shyǵynǵa ushyraǵanyna qaramastan 13-15 qyrkúıekte Volga (Edil) shebinde shabýyldy qaıta údetti. Qyrkúıektiń 15-ine qaraǵan túnde qorǵaýshylar jaǵdaıynyń nasharlaǵany sonshalyq, árbir úı qamalǵa aınalyp, onyń ár qabaty úshin tabandy kúres júrdi. 28 qyrkúıekte Stalıngrad maıdany Don (qolbasshysy general-leıtenant K.Rossovskıı) jáne Ońtústik Shyǵys maıdany (qolbasshysy general-polkovnık A.Eremenko) bolyp bólindi. Stalıngradtyqtar erlikpen kúresti. Keńes áskerleriniń strategııalyq qorǵanys operasııalary barysynda 1942 jyly shilde men qarasha aralyǵynda jaý 700 myńdaı adamynan, 1 myńnan asa tankisinen, 2 myńnan asa zeńbiregi men mınomentinen, 1400 áskerı jáne tasymal ushaqtarynan aıyryldy. Nátıjesinde jaýdyń bul baǵyttaǵy shabýyly toqtatyldy. Maıdan dalasyndaǵy arpalys munymen toqtaǵan joq. Keńes áskeriniń Stalıngrad túbindegi qarsy shabýyly 1942 jyldyń 19 qarashasynda bastaldy, – deıdi otstavkidegi general-maıor Sh.О́tepov.
Stalıngrad shaıqasyna Qazaqstanda jasaqtalǵan 27, 72 jáne 73-gv. atqyshtar dıvızııalary, 81-atty ásker dıvızııasy, 74-teńiz atqyshtar brıgadasy, 152- atqyshtar jasaǵy, 129-mınomet polki jáne 156-jeke kópir qurylysy batalony qatysty. Dańqty 62-armııanyń quramynda 4 myńǵa jýyq qazaq bolǵan. Qandy maıdanda qanshama áýlet qara jamylyp, azamatynan aıyryldy.
Ult tarıhyn qasiretpen aıǵyzdaǵan Otan soǵysy keńes odaǵynyń qaramaǵynda ómir súrip jatqan 26 mıllıon adamnyń ómirin qıdy. Jalpy, maıdan dalasyna Qazaqstannan 1 mıllıon 366 myń adam attanyp, olardyń 602 myńy elge oralmaǵan.
Is-sharada Stalıngrad maıdanynda opat bolǵan jaýyngerlerdiń urpaqtary estelik aıtyp, áskerı ǵylym doktorlary otstavkidegi general-maıor N.Asylov, otstavkidegi polkovnıkter R.Qarataev, A.Martıkıan ǵylymı-tanymdyq baıandama jasady.
Konferensııa aıasynda Ulttyq kitaphana qorynan arnaıy kitap kórmesi uıymdastyrylyp, soǵys taqyrybyn qamtyǵan ǵylymı zertteýler men ádebı shyǵarmalar kópshilik nazaryna usynyldy.
ALMATY
