Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Ertis-Baıan óńirinde halyq sırek qonystanǵanyna qaramastan jaıylym jerler máselesi keıingi ýaqytta ózekti bola túsken. Buǵan negizgi sebep – dándi daqyl ósiriletin tanaptardyń ulǵaıýy. Jyl saıyn ósimdik sharýashylyǵyndaǵy sýarmaly, aýyspaly jerlerdiń kóbeıýi týraly tapsyrma óz deńgeıinde júzege asyp keledi. Deı turǵanmen, soltústiktegi aýyldardyń barlyǵy daqyl egip, bıdaı men kartop satyp kúneltedi deýge kelmeıdi. Jeke aýlasynda júzdegen mal ustaıtyn, ala jazdaı sıyr saýyp, qurt-irimshikten túsken tabysqa kúneltip otyrǵandar da barshylyq. Al túlik basynyń ósýi men qosalqy sharýashylyqtardyń keńeıýi óristerdiń tarylýyna soqtyryp otyr.
Tórt túlik jyly qorada ustalatyn qysqa ýaqytta biline qoımaǵanymen, kóktem týa eldi mekenderdiń aınalasynyń barlyǵy jeke sharýashylyqtardyń ıeligine ótip ketkenin jergilikti halyq sezine bastaıdy. Aınala jaıqalǵan egin, tórt túlik tuıaǵyn qıys bassa, bireýdiń bıdaıyn taptap ketýi aıaq astynan. Sondyqtan aýyldarda mal basyn kóbeıte almaı otyrǵandar kóp.
Byltyr Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha qalalar men aýdandardyń ákimdikteri jerlerdi túgendep shyqty. Sóıtip, 36 eldi mekende 282 myń gektar mal órisi jetpeıtini anyq bolǵan. Halyqtyń muqtajdyǵyn eskere otyryp, 111,8 myń gektar jer qaıtaryldy. Onyń ústine 51,8 myń gektar alqapta jeke aýlalar mal jaıýy úshin aýyldyq okrýg ákimderi men aýylsharýashylyq ónimin óndirýshiler arasynda 56 memorandým jasalypty. Osylaısha, máseleniń salmaǵy biraz jeńildegendeı bolyp kóringen.
– Byltyr Aqsý qalasynyń aýyldyq aımaǵy boıynsha 17 myń gektar, Ekibastuz qalasy boıynsha – 126,1 myń, Aqtoǵaı aýdanynda – 13,7 myń, Baıanaýyl aýdanynda – 24 myń, Tereńkól aýdanynda – 16,9 myń, Maı aýdanynda 93,4 myń gektar jerler memleket menshigine qaıtarylǵan. Biraq óńir boıynsha qaıtarylǵan jalpy kólemi 111,8 myń gektardyń 67,2 myń gektary ǵana eldi mekenderdiń (aýyldardyń) mańynda ornalasqan. Kórip otyrǵanymyzdaı, shalǵaıdaǵy kóp jerler paıdalanýsyz uzaq turyp qalǵan. Al aýyldar mańyndaǵy jerler kóbine-kóp ıgerilgen. Qaıtarylǵan ýchaskelerdiń jaıylymǵa jaramsyz dep tanylǵany joq, barlyq jer ýchaskesi aýyl sharýashylyǵy aınalymyna qaıta tartylatyn bolady, – deıdi Pavlodar oblysy jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Murat Hamıtov.
Búgingi tańda qalalar men aýdandardyń arnaıy jer qorlarynda shamamen 480 myń gektar jaıylym bar. Al Pavlodar, Ýspen, Sharbaqty, Aqqýly aýdandarynda bos jaıylymdar múlde joq. О́ńir boıynsha bıyl 139 myń gektar jaıylym jetispeıtini málim bolyp otyr.
Aınalasynyń barlyǵy baý-baqsha men egistikke toly Pavlodar aýdanynda mal óristeriniń tapshylyǵy jergilikti turǵyndardyń bas aýrýyna aınalǵan. Aýdan turǵyny Qusaıyn Jeńisov egin sharýashylyǵynyń qarqyndy damýy mal ustaýǵa kedergi ekenin aıtady. Balalarymen birge atakásipti jandandyrý úshin bıyl «Aýyl amanaty» jobasy aıasynda mal satyp alýǵa yntalanyp otyr eken. Alaıda jaıylym tapshylyǵy bul josparyn tolyq júzege asyrýǵa múmkindik bermeıtinin ishi sezedi. Sondyqtan bolashaqta jaıylym jerleri mol ózge aýdannan sharýashylyq quryp kórem be degen úmiti zor.
Aýdan basshysy Nıkolaı Dychkonyń aqparynsha, byltyr eldi mekenderdiń paıdasyna nebári 465 gektar ǵana jaıylym qaıtarylypty. Al bıyl shamamen 2 myń gektar alynady degen jospar tur. Biraq jergilikti halyq mal óristeriniń asa keńeıe qoıatynyna sengisi joq. Aıtýlarynsha, jaıylymdar men shabyndyqtar kóbine eldi mekenderden shalǵaı jerlerde, mal tuıaǵy basa qoımaıtyn aýmaqtardan usynylady. Mundaı tıimsiz jaıylymdar jalpy statıstıkany jaqsartqanymen, shyn máninde turǵyndarǵa ákelgen paıdasy joq.
Mundaı máseleniń baryn Tereńkól aýylynyń turǵyny Gúlnar Jaıabaeva da jetkizdi. Jergilikti gazette eńbek etetin jýrnalıst jaıylym tapshylyǵy jóninde shaǵym aıtyp keletinder qatary keıingi jyldary kóp ekenin tilge tıek etti.
– О́zge aýyldardy qoıyp, aýdan ortalyǵynyń ózinde bálenbeı gektar jer jetpeıtinin bilemiz. Jer daýyna qatysty jaıttardan jıi estıtinimiz, jaǵdaıy kelgender kezinde myńdaǵan gektar jerlerdi alyp tastap, ózderi qalaǵa kóship ketken. Álgindeı jerlerdiń kóbi ıgerilmegen. Ákimdikter ondaı jerlerge kóbine tıise almaıdy. Sebebi qujaty túp-túgel durys. Ne elge paıdasy joq, ne egin egilmeıtin mundaı jerler halyqtyń muqtajdyǵy úshin qaıtarylýy kerek dep esepteımiz. Mundaı másele Baıqonys, Beregovoı aýyldyq okrýgterinde de qalyptasyp otyr, – deıdi ol.
Tereńkól aýdandyq jer qatynastary bóliminiń bas mamany Nazgúl Áldeshovanyń aıtýyna qaraǵanda, tek byltyr óńir boıynsha 11 myń gektar jer qaıtarylypty. Olardyń 9,8 myń gektary eldi mekenderge jaqyn ornalasqan. Qazirgi kúni Vernenka, Baıqonys, Kalınovka, Tereńkól, Beregovoı aýyldyq okrýgterinde jetispeýshilik bar. Bir ǵana Tereńkóldiń halqyna 15,3 myń gektar jaıylym qajet. Jalpy, aýdan boıynsha 230,8 myń ga jaıylymdyq jer bar bolsa, onyń 107,2 myńy jeke sharýashylyqtarǵa bekitip berilgen. Aýdan boıynsha 16 jer paıdalanýshymen 20,1 myń ga alańda aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıý úshin memorandýmdar jasalǵanyna oraı jaıylym tapshylyǵy joq dep sendirdi bólim basshysy.
Aýyldyq okrýgtiń ákimi Jumabaı Qusanovtan surap bilgenimizdeı, Baıqonysta 4 myńǵa jýyq qara mal ustalady. Munda 2 myń gektardaı jaıylym tapshy. Aýyldar mańyndaǵy ýchaskelerge «Lysov», «Alekparov», «Týlenov», «Orynbaev» jáne ózge de sharýashylyqtar bıdaı men kúnbaǵys egedi. Bul sýbektiler aınalymdaǵy jerlerin óris úshin bere qoıýy neǵaıbil. Degenmen jergilikti turǵyndardyń tilegin eskerip, Ádilbek Temirbaev degen azamat biraz jerin ortaq jaıylym úshin paıdalanýǵa usynypty. Osyndaı túsinistik tanytatyn qamqor jandardyń arqasynda másele sheshilip keledi.
Al Aqsý qalasynyń aýyldyq aımaǵynda byltyr Qoldau sıfrlyq platformasyna sáıkes 59,6 myń gektar paıdalanylmaıtyn jer ýchaskeleri anyqtalypty. Onyń 16,9 myńy memleket menshigine qaıtarylsa, taǵy 36,6 myń gektardy memlekettik organdardyń eskertýinen soń jer ıeleri paıdalanýǵa kirisken. Dostyq, Evgenevka jáne taǵy birneshe aýyl mańynda jaıylymdyq jerler jetispeıtinin eskere otyryp, bıyl shamamen 25 myń gektar jer memleket menshigine ótedi degen jospar bar.
M.Hamıtovtyń sózinshe, búgingi tańda jaıylymmen qatar, shabyndyqtarǵa qatysty da másele qalyptasyp otyr. Mysal úshin, Ýspen, Sharbaqty, Baıanaýyl, Jelezın, Aqqýly aýdandarynda jáne Pavlodar qalasynyń mańyndaǵy aýyldarda bos shabyndyq alqaptary joqtyń qasy. Pavlodar oblysy boıynsha jaıylymdardyń jalpy aýdany – 8 mln 303 myń, shabyndyqtardyń aýmaǵy 302 myń gektardy quraıdy desek, onyń ishinde jer paıdalanýshylarǵa (JShS, ShQ, FQ, jeke tulǵalar) 4,9 mln gektary jaıylym, 175 myńy shabyndyq retinde bekitilgen. Iаǵnı mal sharýashylyǵy úshin jaramdy jerlerdiń basym bóligin sharýashylyqtar ıelenip otyr. Bul statıstıkanyń ózi-aq jeke aýlalardyń tolyqqandy damýyna múmkindik bermeıtinin ańǵartsa kerek. Jańadan sharýashylyq qurǵysy keletinder bos jer taba almaı álekke túsedi. Olardyń jobalary konkýrstyq komıssııalardan utyp shyǵýy da neǵaıbil. Sebebi álgindeı komıssııalar zań boıynsha jerde burynnan eńbek etip kele jatqan sharýalarǵa basymdyq berýi tıistigi sońǵy zańnamalyq ózgeristerde kórsetilgen.
Statıstıkaǵa den qoısaq, osydan bes jyl buryn oblystyń jeke aýlalarynda ustalatyn mal sany 832,3 myń basty qurasa, 2022 jyly ol 896,3 myńǵa jetken. Al óńirdiń jer qory kerisinshe 4 mln 116,5 myń gektardan 2 mln 565,4 myń gektarǵa deıin azaıǵan.
– Sondyqtan jaıylymdardyń jetispeýshiligi máselesin basqadaı joldarmen sheshý kerek. Jeke aýlalarda aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn ustaýǵa shekteý qoıý kerek dep oılaımyz. Qazirgi kúni jeke úılerdegi mal basy 50 nemese odan da kóp bastan asatyn faktiler bar. Bul eldi mekenderdiń aınalasyndaǵy jaıylymdardy utymsyz paıdalanýǵa, júkteme normalaryn, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn ustaý boıynsha sanıtarlyq normalaryn buzýǵa ákeledi. Halyqtyń mal basyn kóbeıtý máselesin sheshý úshin «Jeke aýla týraly» Zań qabyldaý qajet, – dep sanaıdy Murat Qabyljaparuly.
Basqarma basshysy bıyl oblys boıynsha 380 myń gektar jerdi memleket menshigine qaıtarý josparda turǵanyn, alaıda aýyldarda belgili bir shekteýler engizbeı tapshylyq máselesi túbegeıli sheshilmeıtinin aıtady.
«Jaıylymdar týraly» QR Zańynyń 15-babynda: «Kentter men aýyldyq eldi mekender aýmaǵynyń sheginde ornalasqan, memlekettik menshiktegi jaıylymdar aýyl sharýashylyǵy janýarlarynyń analyq (saýyn) mal basyn kútip-baǵý boıynsha jergilikti halyqtyń qajettilikterin qanaǵattandyrý úshin beriledi», dep jazylǵan. Eger aýyldaǵy jurttyń qolyndaǵy saýyn malyn ǵana esepke alar bolsaq, qoldanystaǵy jaıylymdar barlyq normatıvke syıyp keter edi. Al shyn máninde, halyq ortaq jaıylymdarda jeke aýlalaryndaǵy barlyq mal túrin jaıady. Sondyqtan okrýgtiń shalǵaı ýchaskelerinde jáne aýdannyń ózge (dala) okrýgterinde iri qaranyń urǵashysynan basqa mal túrlerin jaıýǵa zań júzinde ruqsat berilýi kerek. Ekinshiden, memleket menshigine qaıtarylǵan aýmaqtar esebinen shalǵaıdaǵy jaıylym ýchaskelerin berý nemese rezervke qoıý qajet.
Taǵy bir eskeretin jaıt, Ekibastuz ben Maı aýdandary boıynsha byltyr 200 myń gektardan asa bos jer qaıtarylǵanymen, olardyń basym bóligi búginde paıdalanýsyz jatyr. Sebebi ol aýmaqtarda eldi mekender sırek. Halyq az turatyn mundaı óńirlerde kóshi-qon baǵdarlamasy aıasynda mal baqqysy keletin azamattardy qonystandyrsa abzal. Jer paıdalanýdyń teńgerimin buzatyn olqylyqtar jergilikti komıssııalarmen eskerilip, oblysqa olardy ıgerý boıynsha usynystar jasalýǵa tıis dep esepteımiz.
Atap óterligi, óńirde jer komıssııalary músheleriniń jeń ushynan jalǵasyp, shóbi shúıgin shabyndyqtardy tamyr-tanystaryna úlestirý faktileri de tyıylmaı tur. Byltyr osyndaı birneshe derek tirkelgen. Komıssııa otyrystarynyń barlyǵy beınejazba efırlerimen qamtylyp, keıin ınternet resýrstaryna júktelýge tıistigi týraly talap durys oryndalmaıdy. Oblys ákimi Asaıyn Baıhanov jýyqta jaýapty organdarǵa komıssııalarǵa múshe azamattardyń biliktiligin kóterýdi tapsyrdy. Jeke aýlalarda tórt túliktiń sany jyl saıyn ósip kele jatqanyn eskersek, taıaý arada óristerge qatysty túıtkil odan ári kúrdelene túsetini anyq. Sondyqtan máselege basqa qyrynan úńilip, jańasha sheshimder qabyldanýy kerek.
Pavlodar oblysy
