...Ol kezde Birimjan aǵamen meni tanystyrǵan – jergilikti ólketanýshy Qaıyrjan Hasanov bolatyn. Qaratóbeniń qııan qyrynda jatqan Janbaq atty qonysqa arnaıy kelip, Keńestik Qazaqstannyń eń joǵarǵy syılyǵyn alǵan ozat malshynyń shańyraǵynda bolǵanbyz.
Janbaq – Aqdóńovterdiń baıyrǵy qonysy. Atasy Aqdóń ujymshardyń 500 qoıyn baqqan eken. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda maıdanǵa shaqyrtý kelip, 1942 jyly dál osy jerden soǵysqa attanǵan. Eki jyl ot keship júrip, 1944 jyly Latvııa jerinde qaza taýypty. Elde qalǵan 13 jasar balasy Qurmet eńbekke erte aralasyp, keıin áke jolyn jalǵastyrǵan. Qaldyǵaıty keńsharynyń maqtaýly aǵa shopany atanyp, «Qurmet belgisi» ordenin óńirine taǵypty.
Birimjan aǵa aıaýly ákesin saǵyna eske alady. Osy Janbaq qystaǵynyń ár pushpaǵynda áke izi áli saırap jatyr. Eńbekqor edi jaryqtyq. Bııazy júndi qoı ósirýden 1979 jyly Qaratóbe aýdanynyń chempıony bolǵan. Sol jyly ár júz saýlyqqa 145 qozydan ilestirip, 771 qoıdan 1 148 tól alǵan eken.
– Myna qystaý – kezinde ákeme arnap sovhozdyń salyp bergen úıi edi. Syrtynan sılıkat kirpishpen qaptap, shatyryn aýystyrǵanym bolmasa, sol kúıinde saqtap otyrmyn. Myna terek – ákemniń óz qolymen ekken aǵashy, – deıdi keıipkerimiz aspanmen talasqan jalǵyz báıterekti kórsetip.
42 jyl ómirin keńshar malyn baǵyp ótkizgen Qurmet Aqdóńov 1985 jyly 56 jasynda dúnıe salypty. Jastaı kórgen jetimdik, arqaǵa batqan aýyr beınet sońy jazylmas dertke ulasypty. Qıyn-qystaý jyldary sabannyń arasynan bir ýys dán taýyp alǵandaǵy qýanyshyn balalaryna egilip otyryp aıtatyn. Eńbekqor áke urpaǵynyń sanasyna adal eńbektiń dámi tátti bolatynyn ábden sińirip ketipti.
Áke taıaǵyn ustap, Janbaqty jaılaǵan Birimjan Aqdóńovtiń de úzdik ataǵy kóp keshikpeı dúrkirep shyqty. Keńes odaǵy dep atalatyn keń-baıtaq ólkede «qaıta qurý» atty naýqan bastalyp, siresken seń sógilgendeı, sańylaýdan jaryq kóringendeı kezeń edi ol. Birimjan da 1987 jyly 27 jasynda merdigerlik otbasylyq ádiske kóship, qazirgi jeke sharýashylyqtyń alǵashqy qadamdaryn jasaı bastaǵan. Sol jyly ár 100 saýlyqtan 155 qozy alyp, ár qoıdan 4 kılo jún qyrqyp, ári mal azyǵyn únemdep, maqtaýly malshy atandy. Aty-jóni gazet betinen túspedi. Ataǵy aspandap, Máskeýge, VLKSM-nyń HH sezine delegat bolyp bardy. О́zi oblystyq partııa komıtetiniń bıýro múshesi, komsomol komıtetiniń pleným múshesi, aýdandyq keńestiń depýtaty...
1987 jyly sáýir aıynyń 15-i men 18-i aralyǵynda ótken búkilodaqtyq komsomol sezi keńes jastarynyń keýdesine jańasha ot jaǵyp, erteńinen erekshe ózgeris kúttirip edi-aý! BLKJO Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy V.Mıronenko bıik minberde turyp: «jastardyń jańalyqqa umtylysy qansha jyldan beri qatyp qalǵan qasań qaǵıdalardan sharshady, demokratııalyq jastar uıymy men bıýrokratshyl basshylyqtyń arasynda tereń or paıda boldy» degen edi.
Jastyq jalyn, jastyq jiger almaıtyn asý bar ma? Birimjan Aqdóńovtiń ataq-dańqy alysqa ketkeni – sol jyldar.
«Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń jáne Mınıstrler Keńesiniń qaýlysy boıynsha besjyldyqtyń tapsyrmalaryn oryndaýdaǵy asa kórnekti tabystary úshin Birimjan Aqdóńov joldas Qazaq KSR-niń Altyn Qurmet kitabyna jazyldy».
Al mynaý Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń №579 nómirli dıplomy: «Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıteti men Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń 1987 jylǵy 17 qyrkúıktegi qaýlysy boıynsha Birimjan Qurmetuly Aqdóńovke – Oral oblysy Qaratóbe aýdany Qaldyǵaıty keńsharynyń aǵa shopany – sosıalıstik jarystaǵy joǵary óndiristik kórsetkishteri, mal sanyn kóbeıtip aman saqtaǵany, ǵylym jetistikterin, ozyq praktıkany, kollektıvtik merdigerlikti jáne eńbekti uıymdastyrýdyń basqa da progressıvtik formalaryn tıimdi paıdalaný negizinde mal ónimdiligin arttyrǵany úshin Qazaq KSR Memlekettik syılyǵy beriledi».
– Memlekettik syılyq degen sol kezde 500 som aqsha eken. Ájeptáýir qarajat. Almaty qalasyna arnaıy shaqyryp, sán-saltanatpen berdi, dep eske alady Birimjan aǵa.
Qansha jerden «qaıta qurǵanmen» de keńes memleketiniń keregesi sógilip, ýyǵy syqyrlap turǵan edi sol kezde. Alyp el alasapyran kúıge tústi. Keńsharlar tarady, qoǵamdyq múlik paıǵa aınalyp, talan-tarajǵa tústi. 1997 jyly jeltoqsan aıynda Qaldyǵaıty keńshary da «qulady». Sharýashylyq basshylary Birimjan baǵyp otyrǵan bir otar qoıdy sanap aldy. Bir qyzyǵy, malshyǵa ózi baǵyp júrgen qoıdan bir toqty da tımepti. Úleske tıgeni – mal qorasy. 1995 jyly «eńbegi úshin» dep berilgen eski traktor ájetke jarady. Inisi Baýyrjan ekeýi birigip, ataqonysta jeke malyn baǵyp otyra bergen.
2000 jyly kórgenimde Birimjan aǵanyń qolynda 200-deı qoı, 20-30 sıyr, azdaǵan jylqy bolǵan edi.
«Ata kásip – mal baǵýdan zııan kórgen joqpyz. Bir saýlyq on jylda myńǵa jetedi degen ras. Maldy budan da kóbeıtýge bolar edi, kúsh-qýatymyzǵa qarap otyrmyz. Mal baǵýdyń azaby da kóp. Qys qatty bolyp, qoı úsh aı qolǵa qarap qalar bolsa, onyń ózi úlken synaq. Biraq osy mal búkil áýletimizdiń kúnkórisine jarap tur. Jylyna 15-20 myń teńge túrli salyqqa ketedi. El kezgen kommersanttar bir qoıdy 3,5-4 myń teńgege baǵalaıdy. Taı ógiz, baspaqtar – 15 myń teńge. Oraldyń ózinde qanttyń kılosy 75 teńge bolypty. Traktordyń, oraqtyń bir bólshegi, podshıpnıgi bir qoı turady. Jazda Oraldan «jún alam» dep bir kommersant keldi. Qara qoıdyń júnin ár kılosyn 10 teńgeden almaqshy. Arzansynyp bermeı qaldym» dep áńgimesin aıtqan edi Birimjan aǵa.
Arada ótken shırek ǵasyrdyń bıiginen qarasaq, talaı ózgeris bolypty-aý. Búginde Birimjan Aqdóńov basqaratyn «Qurmet» sharýa qojalyǵy 2 500 ga jerdi jaılap otyr. Qolda 700-deı saýlyq, 200 sıyr, 120-daı jylqy bar. Aqshasyn sanap berip, sý jańa qos «MTZ-82» traktoryn zaýyttan satyp alypty. Baıaǵy kóne traktory ol da tur.
– Bıyl tamyz aıynda «Kúbileı» zaýytyna alty aılyq qozylardy tapsyrdyq. Shúkir, orta eseppen 18 kılodan shyqty. 23-26 kılogramm tartqandary da bar. Toqty erte et jınaýy úshin saýlyqty erterek – aqpan-naýryz aılarynda qozdatamyz. Aýyldaǵy sharýanyń jumysy konveıer sııaqty, birinen soń biri kelip turady ǵoı. Bir táýiri, bıyl jer jaǵdaıy jaqsy. Kóktemde sý mol bolyp, Qaldyǵaıty tasydy, jaz jańbyrly boldy. Tabıǵattyń tól balasy sekildi, biz de kúnniń qas-qabaǵyna qarap otyramyz, – deıdi Birimjan aǵa.
Bizdi malshy qystaǵyna bastap barǵan aýyl ákimi Baǵdat Zaınýllın Birimjan aǵa áýletiniń tatýlyǵyn tamsana aıtqan edi. Qazir aýylda mal baǵatyn baqtashy tapshy. О́ıtkeni jastar qoı sońynda júrgisi kelmeıdi. Fermerler amalsyzdan qaladan úı-kúıi joq qańǵybastardy taýyp alyp, mal baqqyzady. Al «Qurmet» sharýa qojalyǵynda mundaı ádet joq. Birimjan aǵanyń óz qolynda eki uly kelinimen, nemerelerimen birge turady. Naýqandyq jumys kezinde qaladaǵy ul-qyzy jabylyp kelip, jumysty japyryp istep ketedi.
– Balalarym «qala» dep qyńqyldap turǵan joq. Eki balam bar, kelin muǵalim, Úshanada 11 jyldyq mektepte qyzmet etedi. Aýylymyz jaqsy, kórkeıip keledi. 2008 jyly Úshanada tıptik jobamen jańa mektep salyndy. Halyq kóshpedi, tabıǵı gaz da, Tyshqantaıdyń taza sýy da kelip tur. Endigi bir josparym, osy Janbaqqa tabıǵı gaz qubyryn tartyp alǵym keledi. 2,5 shaqyrym jerden qubyr ótip jatyr, úıge deıin jetkizýge 6 mln teńge surap otyr. Az aqsha emes, árıne. Biraq qı jaǵyp, kúl shyǵarǵan da ońaı emes. Beınettiń zeınetin de kórý kerek qoı, – deıdi Birimjan aǵamyz bolashaq josparlarynan habar berip.
Eńbekqor jandardyń arqasynda aıdaladaǵy Janbaq berekeli beketke aınalǵan. Bıyl zeınet jasyna jetkeli otyrǵan Birimjan Aqdóńov qolyndaǵy úsh nemeresin, qaladaǵy tórt nemeresin kezek qyzyqtap, ul-qyzyna ulaǵatyn taratyp otyrǵan aqsaqal bolypty. «2000 jyly sen kelgende dúnıege kelip jatqan Maǵjanym da jaqynda úılendi. Qudaıǵa shúkir!», dep qoıady.
Aýyl sharýasyn alań qylatyn másele de barshaǵa ortaq. Ol maldyń terisi men júni esh kádege aspaı, dalada qalyp jatqanyna qynjylady. Oılap qarańyzshy: 700 qoıdy jylyna eki márte qaıshy qyryqtyqpen qyrqyp, júnin dalaǵa tastaıdy! Munan asqan soraqylyq bar ma?!
Biz otaǵasymen áńgime-dúken quryp turǵanda qarashańyraqtyń tórinde qustyń sútinen basqanyń bári bar berekeli dastarqan da jaıylyp qalǵan eken. As sońynan saparlasymyz, Qaratóbe aýdandyq ishki saıasat bóliminiń basshysy Nurtas Safýllın qonaqkáde jasap, Muhıttyń «Aınamkózin» áýeletti. Birimjan aǵa erekshe áserlenip, «Áı, ózderiń birer kún qona jatyp áńgimelesetin qadirli qonaq ekensińder», dep bizdi jibermeýge áreket jasap baqty. Sharýanyń kóptigin, ýaqyttyń joqtyǵyn aıtyp, áreń kóndirdik. Janbaqtyń janǵa saıa ózgesheligin aıtyp, baq-berekesi arta berýin tiledik.
– Ákemniń qara qonysy ǵoı. Osy jerden taban aýdarǵanym joq. Bul – qutty qonys, berekeli shańyraq. Qazir bir táýiri ınternet ustaıdy, ýatsappen sóılesemiz. Biz týraly gazetińe jazyp jatsań, siltemesin ýatsapqa jiberersiń, deıdi qoshtasarda mań dalada júrgen memlekettik syılyqtyń laýreaty.
Batys Qazaqstan oblysy
