Jergilikti jurt osydan on shaqty ǵasyr buryn salynǵan, tarıhy tereń munaranyń búgingi ahýalyna alańdaýly. Munara qaptamasynyń bir sheti opyrylyp qulaǵan. «Qazrestavrasııa» memlekettik mekemesiniń tirligi shıki ekenin jóndeý jumystaryn júrgizip jatqanda aıtqanymyzben, tiri pende qulaq aspady», deıdi aýyl turǵyndary. Aqsúmbe aýylynyń turǵyny Shalqar Nazarulynyń aıtýynsha, sapasyz kesek kirpishter jeltoqsannyń sýyq kúnderi qalanǵan. «Qystygúni 10-15 gradýs sýyqta sapasyz kesekter qalandy. Kesekterdiń arasynda baılanys joq. Qanshama qarjynyń jelge ushqany qynjyltady. Tarıhı ǵımarattyń syrtyn jón biletin adam qam kesekpen qalaı ma? Kezinde baıbalam saldyq. Mynaý ne boldy endi? Bir jańbyrda opyrylyp qulap qaldy. Munaranyń túgel qulap qalmaýyna kepildik joq. Halyqtyń aqshasyna júrgizilgen sapasyz jumys qoı, janashyrlyqpen aıtyp jatyrmyz. Esik sapasyz, sý qashyrtqysy durys salynbaǵan», deıdi aýyl turǵyny.
Iá, qam kirpishten salynyp, orta ǵasyrdan búginge deıin jetken bul munaranyń sáýlet óneri tarıhynda alatyn orny erekshe. Aq kerish topyraqtan quıylǵan kirpishten turǵyzylǵan munarany jergilikti halyq «sútke ılegen, arasyna tý bıeniń quıryǵyn týrap salǵan», deıdi.
Bıik munara bir zamanda alystan jaýdy baqylaý úshin turǵyzylǵan qaraýylhana degen boljam aıtylady. Munaranyń burandaly tepkishekpen basyna shyǵyp birneshe jaqqa baǵyttalǵan tesiginen qaraǵan adamǵa 50 shaqyrymǵa deıingi sardala jazyq alaqandaǵydaı kórinedi. Munara jartas arasyn iri qıyrshyq tastarmen toltyryp jasaǵan irgeliktiń ústine shıki kirpishten turǵyzylǵan. Pishimi jumyr. Ishine kiretin bir, aınalany baqylaý úshin jasalǵan eki oıyǵy bar. Onyń biri batys asýǵa, ekinshisi soltústik-shyǵys jaqqa qaraǵan. Munaranyń Aqsúmbe atalýyna qatysty zertteýler men ańyzdarǵa negizdelgen birneshe boljam bar. Qazaqta naızanyń ushyn «súme» deıdi, sondaı-aq mońǵolsha «súm» degen sóz qazaqsha «ǵıbadathana» degen maǵyna beredi. Aýyl aqsaqaldary: «Aqsúmbe degen batyr qalmaqtyń Aqbıkesh degen sulýyn soǵystan eline oljalap alyp kelip, ózine eriksiz jar etedi. Qatty qapalanǵan qyz bir jyldan soń qusadan qaıtys bolady. Sóıtip, qyz munaranyń ishine jerlenip, el sodan bylaı munarany «Aqbıkesh» dep atap ketken. Tómendegi aýyl batyrdyń esimimen Aqsúmbe atalypty» degen ańyzdy alǵa tartady. Aqsúmbe munarasy týraly ańyzdardyń teriskeılik bir úlgisinde Aqsúmbe qalasyn bılep turǵan hannyń Aqbıkesh degen ári sulý, ári jaýjúrek qyzy bolǵany týraly aıtylady: «Quralaıdy kózden atqan Aqbıkesh mergen týǵan qalasy úshin bolǵan talaı soǵysqa qatysyp, «mergen qyz», «Quralaıdy kózden atqan Aqbıkesh» atalypty. Birde Aqsúmbe qalasynyń janyndaǵy bıik taýdyń ústindegi qaraýyl tóbede túngi kúzette turǵan qaraýyldardy jaýdyń jansyzdary óltirip ketipti. Ertesine Aqbıkesh hanǵa baryp qaraýyldar mert bolǵan jerge kúzet munarasyn salýdy ótinipti. Alystan qaraǵanda sáýkele tárizdi bul munarany halyq «Aqbıkesh», «Aqbıkeshtiń munarasy» dep atap ketken», deıdi.
Derekterge júginsek, kóne qala ornynda kezinde zertteý jumystaryn júrgizgen ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulan munara HII-HIII ǵasyrlarda, mońǵol shapqynshylyǵynyń aldynda turǵyzylýy múmkin ekenin aıtqan. Al belgili arheolog Karl Baıpaqov «Qazaqstannyń ejelgi qalalary» degen kitabynda Aqsúmbege 1390 jyldary Altyn Ordanyń hany Toqtamysqa qarsy joryq jasaǵan kezinde Aqsaq Temirdiń áskeri toqtaǵanyn jazady. Osy jerden olar ózine qarsy jaý áskerin baqylasa kerek. Munara «Aqsúmbe» degen atpen tarıhshy Sharaf ád-Dın ál-Júzdiniń «Zýfar-namesinde» («Jeńis kitaby») Ámir Temirdiń 1389-1390 jyldardaǵy Toqtamysqa qarsy joryqtaryn sıpattaǵanda Deshti Qypshaq dalasyn baqylap otyrý úshin Qarataý shyńyna salynǵan qaraýyl munarasy retinde aıtylady. Jylnamashy óziniń Ámir Temirdiń joryqtary týraly jazylǵan «Zafarnama-ı-Tımýrı» kitabynda: «Temirdiń qoly Otyrarǵa kelgende, Temir birneshe kisini Qarataýǵa jiberip, Ádilsheni izdetti. (Ádilshe Báhram jalaıyr – Temirdiń Qamar-ad-dınge qarsy jibergen adamy, keıin ózine qarsy shyǵyp ketken) Ádilsheni Aqsúmbede ustap, sol jerde basyn kesedi. Aqsúmbe osy jerden Deshti Qypshaq jaǵyn baqylaıtyn Qarashyq (Qarataý) taýynyń bıik jotasynda soraıyp turǵan munara», dep jazady. «Zafarnamada» áıgili Ámir Temirdiń Aqsúmbede shatyr tigip túnegeni de aıtylǵan. Sondaı-aq zertteýshilerdiń eńbeginde kezinde Qarataýdan Ulytaýǵa deıin otpen belgi beretin Aqsúmbe syndy jeti munara turǵyzylǵany, solardyń ishinen osy kúnge deıin saqtalyp jetkeni – Aqsúmbe munarasy ekeni aıtylady. Tarıhı derekterge júginsek, HIII ǵasyrda turǵyzylǵan munaranyń bıiktigi – 25 metr jáne eni 14 metr bolǵan. Ǵasyrlar boıy birde-bir ret jóndeý jumystary júrgizilmegen onyń bıiktigi 11 metrge, eni 7 metrge túsken. Jartylaı buzylyp, jerge shógip ketken bolatyn. Oblys ákiminiń 2010 jylǵy 9 maýsymdaǵy qaýlysymen HIII-HIV ǵasyrdaǵy qala qurylysy jáne sáýlet eskertkishi retinde memlekettik tizimge engizilgenimen memleketten kómek ala almaǵan aýyl turǵyndary munaranyń tórt jaǵyna baǵan ornatyp, temirden qalqan turǵyzbaq bolypty. Biraq jerdi tesip burǵylaǵanda munara qulap keter dep qaýiptengen. Sondaı-aq tarıhı murany saqtap qalý maqsatynda aýdan ákimdiginiń bastama kóterýimen jáne jergilikti turǵyndardyń qoldaýymen restavrasııalyq jóndeý jumystaryna deıin arnaıy tózimdiligi berik materıalmen ýaqytsha qaptaý jumystary uıymdastyrylǵan. Al bertinirekte munarany saqtap qalý, qaıta qalpyna keltirý, kórkeıtý jumystaryn qolǵa alý maqsatynda arnaıy qor ashý jumystary júrgizilgen. Qaıta qalpyna keltirý jumystary úshin quny 26 mıllıon 710 myń teńgege jobalyq-smetalyq qujaty da daıyndalypty. Alaıda Bıýdjet kodeksine sáıkes arnaıy baǵdarlamanyń joqtyǵynan oǵan jergilikti qazynadan qarjy bólý múmkin bolmaǵan.
Irgesi sógilip, jarylyp, shóge bastaǵan munarany 2020 jyly aınaldyra qorshap, tabıǵattyń túrli áserlerinen qorǵaý qolǵa alynǵan. «Aqbıkesh munarasy» qoǵamdyq qorynyń bastamasymen. Jobasyn uıymdastyrýshy – «Qazrestavrasııa» ǵylymı-zertteý jáne jobalaý memlekettik mekemesi. Al qaıta qalpyna keltirý jumystaryna tapsyrys berýshi Mádenıet jáne sport mınıstrligi eken. Resmı derekterge júginsek, munaranyń restavrasııasyna mınıstrlik 30 mıllıon teńge bólgen. Sóıtip, qaıta qalpyna keltirý jumysyn «QazQaıtaJańartýdyń» qyzylordalyq fılıaly jasaǵan. Biraq jergilikti jurt sapasyz júrgizilgen jumys saldarynan toǵyz ǵasyrdan astam ýaqyt turǵan munaranyń syrtqy qaptamasy toǵyz aıǵa jetpeı qırap qalǵanyn aıtýda. Al aýa raıy faktory sebepterin alǵa tartqan «QazQaıtaJańartý» RMK Qyzylorda fılıalynyń dırektory Nurbolat Muratbekov oryn alǵan kemshilik joba avtorlarymen birge anyqtalyp, aldaǵy ýaqytta qaıta qalpyna keltirý jumysy mekeme esebinen júrgiziletinin málim etti.
Aıta ketelik, aýyl turǵyndary kótergen máseleden aýdan ákimdigi habardar. Degenmen, munara elimizdegi 12 myńnan astam tarıhı eskertkishtiń arasynda respýblıkalyq tizimge alynǵandary sanatyna jatady. Iаǵnı munaranyń múshkil haline alańdaǵan jergilikti jurt mınıstrlik qaıta qalpyna keltirý jumystarynyń sapaly júrgizilgenin qadaǵalap, tarıhı-eskertkishtiń mán-mańyzyn joǵaltpaıtynynan úmitti.
Túrkistan oblysy
