Olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń qoldaýymen ǵylym salasyn damytýǵa qatysty zańnamalarǵa birqatar ózgeris engizildi. Atap aıtsaq, otandyq ǵylym salasyn damytýǵa bólinetin qarajat kólemi men ǵalymdardyń jalaqysy ósti. Sondaı-aq zertteýshilerdi qoldaý sharalary kóbeıdi. Máselen, jas ǵalymdardyń ǵylymǵa kelýin yntalandyrý úshin «500 ǵalym» jobasy qolǵa alyndy. Igi bastama kómegimen jyl saıyn zertteýshiler álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynan taǵylymdamadan ótedi.
Osydan eki jyl buryn iske qosylǵan qanatqaqty jobanyń ıgiligin kórgenderdiń biri – Gúlmıra Muhıeva. Jas ǵalym 2022 jyly Polshanyń Bydgosh qalasyndaǵy «Uly Kazımır» ýnıversıtetinen taǵylymdamadan ótken. Ol alty aı boıy oqý ordasynyń ǵalymdarymen etene jumys istep, sol eldiń bilim berý mekemelerine baryp, tájirıbe jınaqtaǵan. Muǵalimderdi akademııalyq deńgeıde daıarlaý boıynsha zertteýler júrgizgen.
– Men 2019 jyly Mahambet О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan ýnıversıtetinde «Pedagogıka jáne psıhologııa» mamandyǵy boıynsha pedagogıka ǵylymdary magıstri dárejesin aldym. Keıin osy oqý ordasynda pedagogıka fakýltetiniń mektepke deıingi jáne bastaýyshta bilim berý kafedrasynda oqytýshy bolyp qyzmetke ornalastym. Jumys istep júrip «500 ǵalym» jobasy týraly estip, qabiletimdi synap kórmekke bekindim. Talapqa saı qujat tapsyryp, sheteldik JOO-dan shaqyrtý aldym. Sóıtip, irikteýden óttim. Ǵylym jaǵyna toqtalatyn bolsaq, ol jaqta óz elderiniń azamattaryna jáne polıak, aǵylshyn tilderin jetik meńgergen sheteldikterge doktorantýraǵa oqýǵa túsý jeńilirek. Oqý barysynda da ózge memleketter nemese bizdiń eldegideı «Scopus» bazasyndaǵy jýrnaldarǵa maqala jarııalaý mindetti emes. Bastysy zertteý jumysyń ózekti ári maqalań naqty dáıektelgen bolýy shart, – dedi jas ǵalym G.Muhıeva.
Suhbattasymyz aıtqan sózdiń jany bar. Elde doktorantýrany tamamdaǵandar túgel dıssertasııalaryn qorǵap, ǵylymı dáreje alyp úlgermeı jatyr. Onyń ártúrli sebepteri bar. Basty qıyndyq – sheteldik «Scopus» nemese «Web of Science» syndy halyqaralyq bazadaǵy jýrnaldarǵa ǵylymı maqala jarııalaý. Onsyz elimizde dıssertasııa qorǵaýǵa ruqsat etpeıdi. Saldarynan otandyq ǵalymnyń 65 paıyzynyń ǵylymı dárejesi joq. Aıtpaqshy, sol «Scopus» derekter bazasyndaǵy jýrnaldarǵa qazaq tili men ádebıetin, qazaq fılologııasyn, Qazaqstan tarıhyn, qazaq fılosofııasyna qatysty bilim berý baǵdarlamalary boıynsha oqıtyn doktoranttarǵa maqala jarııalaý mindetti emes. Sonda da statıstıka ózgermeı tur.
Bul máseleni sheshý maqsatynda mınıstrlik ǵylymı qyzmetkerlerdi yntalandyrý tetikterin engizý kerek dep esepteıdi. Máselen, granttyq jobalardy qarjylandyrý kólemin arttyrý – sonyń bir joly.
– Eldiń ǵylymı-tehnıkalyq damýyna bólingen qarjynyń jalpy úlesi shamamen 55,1 mlrd teńgeni quraıdy. Iske asyrylǵan 152 jobanyń portfelin taldaı otyryp, kóp jaǵdaıda grant alýshylar bıznes ókilderi jáne joǵary oqý oryndarynyń nátıjesi tómen ekenin atap ótýge bolady. Mundaı jaǵdaı daıyn ınnovasııalyq ónimder men qyzmetterdi satý kórsetkishterimen aıqyndalady. Munda bıznes ókilderi eń joǵary 79 paıyz nátıjeni kórsetedi, joǵary oqý oryndary tek – 4,5, ǵylymı-zertteý ınstıtýty – 5 jáne ǵylymı-óndiristik ortalyqtar 11 paıyzdan sál asady. Bul jaǵdaı ǵylym men bıznesti ıntegrasııalaý boıynsha jumystardy kúsheıtý qajettiligin taǵy bir ret rastaıdy, – dedi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek.
Ǵalymdardyń nanyna bıznesmender ortaqtasyp otyr. Sondyqtan ǵylymı jobalarǵa beriletin qarjylandyrýdy qaıta retteý kerek. Bul jerde mınıstr aldaǵy úsh jylda ǵylymdy qarjylandyrý úsh ese ósetinin de aıtty. «Bıyl 150 mlrd teńge, keler jyldary 240 mlrd teńge, ıaǵnı úsh jyldyń ishinde biz 640 mlrd teńgeden astam ınvestısııa quıamyz. Onyń basym bóligi óńirlik ýnıversıtetterge, óńirlik ǵylymǵa baǵyttalady», degen edi S.Nurbek. Al kadrlyq áleýetti 2025 jylǵa deıin 1,5 esege arttyrýdy kózdep otyrmyz. Jaýaptylar shara qoldanyp-aq jatyr, biraq salynǵan ınvestısııa birden nátıje beretinine kúmán bar. Buǵan qosa az ýaqyttyń ishinde 13 myńǵa jýyq ǵalymdy qatarǵa qosý da ońaı sharýa emes. Iаǵnı bul otandyq ǵylymda oılasar másele kóp degen sóz.
Qazir qoǵamda qur ataq úshin ǵylymı dáreje alǵysy keletinder bar. Bul jaǵymsyz úrdiske aınalyp barady. Elimizdegi irgeli oqý oryndaryndaǵy magıstr dárejesin oqyp jatqan jastardyń basym kópshiligi ǵylymmen aınalysqysy kelmeıdi. Grantqa oqýǵa túskenderdiń biri jumysqa qajet dep ashyq aıtsa, endi biri stıpendııasyna qyzyǵyp oqyp jatyr. Demek, ǵylymı ataqqa ıe bolǵanymen, ǵylym jolyn jalǵastyrmaıdy. Saldarynan memlekettiń qanshama qarajaty zaıa ketedi. Aıta keteıik, jyl saıyn elimizdiń bilim berý uıymdarynan orta eseppen 905 doktorant jáne 20 myńǵa jýyq magıstrant túlep ushady. Taǵy bir oılanatyn tusy – otandyq ǵylymdaǵy jalaqynyń uzaq jyldar boıy az jáne turaqsyz bolýy. 2021 jyly ortasha jalaqy 187,7 myń teńge edi, bıyl 252 myń teńgege deıin ósti. Árıne, bul – jaqsy jańalyq. Biraq bıylǵy qańtar-aqpan aıyndaǵy azyq-túlik pen páter, basqa da turmystyq qajettiliktiń qymbattaǵanyn da eskerý kerek. Buǵan qosa elimizdegi 35 jasqa deıingi jas otbasylardyń keminde 1-2 balasy bar. Demek, naǵyz ǵylym jolyn tek jankeshtiler ǵana tańdaıdy degen sózdiń jany bar.
