«Rýmyn tili osy ólkeni mekendegen, ony jaqsy kóretin barshany biriktirgenin qalaımyn. Biz álemdegi basqa da 27 mıllıon adammen birge rýmyn tilinde sóıleımiz. Bul – Eýropalyq odaqtyń resmı tilderiniń biri», dep jazdy M.Sandý Facebook-tegi paraqshasynda.
El prezıdenti bul qadamdy tarıhı ádilettiliktiń ornaǵanymen túsindirdi. Onyń aıtýynsha, ortaq tilde sóıleıtin halyqty moldova jáne rýmyn tilderi dep, ondaǵan jyl boıy qoldan ekige bólip keldi.
«Ondaǵan jyl boıy Moldova Respýblıkasynyń azamattary rýmyn tilinde emes, moldova tilinde sóıleıdi dep ýáj aıtyp kelgenderdiń maqsaty eldi ekige bólý bolatyn. О́ıtkeni halyqtyń arasynda jik tastaǵan soń, ony baǵyndyrý men basqarý ońaı. Bólingen halyq ózin qorǵaı alatyndaı ortaq kúshke ıe emes. Bizdiń aramyzǵa ot tastaǵysy kelgender lıngvıstıkaǵa bas aýyrtqan joq. Kerisinshe, Moldovany ulttyq baqtalastyqta máńgilikke ustaǵysy keldi», deıdi M.Sandý.
Aıta keterligi, prezıdenttiń jazbasy bir táýliktiń ishinde oń myńdaǵan laık jınap, kóptegen pikir jazyldy. Soǵan qaraǵanda, oqyrmannyń kópshiligi bul qadamdy quptap otyr.
Jalpy, til salasyn zerttep júrgen mamandar moldova men rýmyn tilderi bir ekenin alǵa tartady. Tek bir tilge eki ataý berilgen. Muny túsiný úshin az-kem tarıhqa kóz júgirtken jón. Moldova tili XVI ǵasyrdan bastap qalyptasyp, XIX ǵasyrda birjola ornyqty. Osy kezeńde Rýmynııa memleketiniń irgetasy qalana bastaǵan edi.
Sol ýaqytqa deıin aımaqty mekendegen halyq bir tilde sóıleıtin. Alaıda Rýmynııanyń paıda bolýymen atalǵan eldiń álipbıi latyn qarpine kóship, birtindep slavıan tektes sózder yǵystyryla bastady. О́z kezeginde moldova tili kırıllısada qaldy. Biraq 1994 jyly Moldova táýelsizdigin alǵan soń latyn qarpine aýysty. Keıbir sózdegi aıyrmashylyq bar ekenine qaramastan, ekeýi de birdeı til edi.
Sarapshylardyń paıymdaýynsha, Moldovanyń mundaı qadamǵa barýyna kórshiles Ýkraınaǵa Reseıdiń basyp kirýi áser etip otyr. Iаǵnı bul – saıası qadam. О́ıtkeni halyq túgelge derlik rýmyn tilinde sóıleıdi. Ataýyn ózgertkenimen, kúndelikti ómirde adamdar burynǵydaı tildese bermek. Budan bólek, soǵys bastalǵaly Moldova aýmaǵyna reseılik birneshe zymyran qulady. Ýkraınadaǵy energetıka júıesine jasalǵan shabýyldyń saldarynan kórshi elden mol mólsherde elektr toǵyn ımporttaıtyn Moldova jaryqsyz qaldy. Onyń ústine, táýelsizdigin jarııalaǵan, biraq moıyndalmaǵan Prıdnestrov aımaǵyn Reseı tarapy qoldaıtyny belgili. Halyqaralyq qoǵamdastyq ol óńirdi Moldova menshigi sanaıdy. Osy qadam arqyly el bıligi soqyr shekteı bolǵan aýdandy qoldaıtyn Kremlden aýylyn aýlaq qondyrýdy kózdeıdi.
Muny saıası qadam deýimizdiń taǵy bir sebebi mynada. Turǵyndardyń kópshiligi áldeqashan ózderin Rýmynııaǵa jaqyn sanaıtyn. Máselen, 2009-2021 jyldar aralyǵynda Rýmynııa tólqujatyn Moldova halqynyń 40 paıyzǵa jýyǵy alǵan. Bul úderistiń 2009 jyldan bastalmaǵanyn, onyń aldynda da bolǵanyn eskersek, qazirgi tańda turǵyndardyń Eýropalyq odaqqa múshe memlekettik azamattyǵyn aldy desek, qatelespeımiz. Bul sheshimdi Rýmynııa tarapy joǵary baǵalady. El premer-mınıstri Nıkolae Chýkanyń aıtýynsha, kórshiles memlekettiń aýmaqtyq tutastyǵyn, egemendigin qoldaıdy. Ekonomıkalyq ál-aýqatyn jaqsartýǵa qolushyn sozady.
«Men Kıshınevte parlamenttiń Moldova Respýblıkasyndaǵy rýmyn tiline resmı mártebe berý jónindegi zańdy qabyldaýyn quptaımyn. Tarıhı jáne ǵylymı shyndyqty moıyndaý Prýt ózeniniń eki jaǵalaýyndaǵy mádenıet pen tildiń ortaqtyǵyn rastaıdy», deıdi N.Chýka.
Qazaqstan men Moldova arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynas 1992 jyly 27 shildede ornatyldy. Eki el arasyndaǵy mádenı baılanys damyp keledi. Moldova astanasy Kıshınevten 130 shaqyrym jerdegi Anenıı Noı aýdanyndaǵy Gýra-Bykýlaı aýylyndaǵy Teorııalyq lıseıge 2008 jyly 9 mamyrda Qazaqstan elshiligi keńes odaǵynyń batyry Qanash Qamzınniń memorıaldyq taqtasyn ornatqan bolatyn. 1944 jyly Moldovany nemis-fashıst basqynshylarynan qorǵaýda kóz jumǵan Qazaqstan jaýyngeriniń esimi keıin lıseı ornalasqan kóshege berildi. Elimizde moldovan dıasporasynyń 20 myńǵa jýyq ókili turady jáne mádenı ortalyǵy jumys isteıdi.
