Jarapazan – qazaq aýyz ádebıetindegi turmys salt negizine baılanysty týyndap, keń taraǵan óleń túriniń biri. Ol oraza ustalatyn Ramazan aıynda ǵana oryndalady. Jarapazandy jas-kárisine qaramaı barlyǵy aıta beredi.
Árıne, aıtýshy óziniń qabilet - qarymyna oraı, jattandy mátinniń qańqasyn buzbaı óz oıynan da shýmaqtar qosyp aıta beredi. Úı ıesiniń kórsetken qurmet - syıyna qaraı onyń jomarttyǵyn, shúlendigin marapattap, alǵys - tilek te aıtady.
Jarapazannyń negizgi maqsaty — oraza aıynda el kóńilin kótere júrip, ıslam dinin nasıhattaý, jurtty sharıǵatqa, ımanǵa uıytý, bereke - birlikke, izgilikke shaqyrýdan týǵan. Oǵan, ásirese, jastar men balalar belsendi atsalysa júrip, ózderi de úlgi - ónege alǵan. Keńestik dáýirdegi shekteýlerdiń saldarynan umytyla bastaǵan Jarapazan ıslam dininiń jandanýyna baılanysty qaıtadan saltqa enip keledi. Jarapazan aıtýǵa balalar da aralasqan, olar, árıne, úlkender shyǵarǵan óleńdi jattap aıtatyn bolǵan.
Jarapazan aıtqan jarapazanshyǵa úı ıesi oıanyp, beline aqtyq baılap, dám usynyp, razy qylyp shyǵaryp salǵan. Jarapazandy úlkenderden úırengen aýyl balalary da jattap alyp, toptasyp keshke el orynǵa otyrǵan shaqta aýyl aralap jarapazan aıtqan.
Jarapazan óleńi on bir býyndy qara óleń yrǵaǵymen keledi. Tek ár shýmaq aıtylyp bolǵan soń arasynda: «Muhammed úmbeti aıtqan jarapazan, Orazań qabyl bolsyn ustaǵan jan» degen tilek qaıtalanyp aıtylyp otyrady. Jarapazan mátini aıtyla - aıtyla ábden qalyptasqan jattandy shýmaqtardan qurylady. Mazmun jaǵynan ony shartty túrde úsh bólikke bólýge bolady. Eń aldymen, Jarapazanshy úıdi, úı ıesin madaqtaýdan bastaıdy. Odan ıslam dininiń sharttaryn ýaǵyzdap, ımandylyqqa shaqyryp, ósıet aıtady. Sońy bata berýmen aıaqtalady. Jarapazandy adam jalǵyz aıtpaıdy, onyń janynda mindetti túrde qostaýshysy bolýy kerek.
Bul týraly Ahmet Baıtursynuly bylaı dep jazady: «Jarapazan - Ramazan degen sózden shyqqan, oraza ýaqytynda balalar, bozbalalar túnde úıdiń tysynda turyp, jarapazan óleńin aıtady. Oraza ustaǵan adamdar, saýap bolady dep, jarapazan aıtqandarǵa qurt, maı, irimshik, bir sharshy shúberek basqa sol sııaqty nárseler beredi. Jarapazandy kásip etip, oraza ýaqytynda el aralap, kúndiz júrip aıtatyn úlken adamdar bolady. Jarapazandy eki adam bolyp júrip aıtady. Biri jarapazan aıtqanda, ekinshisi qostaýshy bolady».
Al M.Áýezov: «Qazaq ortasyna ıslam dininiń taraýyna kóbinese qazaqtyń aqyndyqty súıýi sebep boldy degen durys pikir. Elge ne jaıylsa da, ádebıet jurnaǵy bolyp, ádebıet ólsheýiniń birine túsken soń ǵana jaıylatyn bolǵan. О́leńsiz, áńgimesiz, sulý sózsiz kelgen qurǵaq úgit bolsa, ondaıdy el tyńdamaǵan da, uqpaǵan, yqylas qoımaıtyn bolǵan. Sondyqtan musylmanshylyq din de qazaq eliniń tabıǵatyna, yńǵaıyna qaraı uıysyp kelgen. Jarapazan óleńi de sondaılyq din maǵynasy men din úgiti bolyp shyǵyp,....».
JARAPAZAN JELDIRMESI:
Úıiń úıiń úı eken,
Úıdiń kórki shı eken.
Saba kórki bıe eken,
Sandyq kórki túıe eken.
Aqtóbedeı kóringen,
Qandaı baıdyń úıi eken!
JARAPAZAN SО́ZI
Aıtaıyn, «aıt» degende Jarapazan,
Bir kelgen on eki aıda oraza ıman!
Assalaýmaǵaleıkým, dáýit ǵalam,
Aǵaǵa osy úıdegi berdik sálem.
Aǵaǵa osy úıdegi bersek sálem,
Sálemdi qabyl kórsin, Haq Taǵalam!
Mekkede bir aǵash bar ıip turǵan,
Máýesi jer men kókke tıip turǵan.
Oraza namazyńdy kútip barsań,
Aldyńda Nur-Muhammed kúlip turǵan.
Mingeni paıǵambardyń jıren deıdi,
Namazdy on ekińde úıren deıdi.
Namazdy on ekide úırengesin,
Tilińe qyzyl istik túırelmeıdi.
Mekkede bir aǵash bar ishi qýys,
Oraza namazyńnyń nesi jumys.
Oraza, namazyńdy kútip barsań
Beıishten qurma jeısiń ýys-ýys.
Mekkede bir aǵash bar ıip turǵan,
Butaǵy jer men kókke tıip turǵan.
Oraza namazyńdy tutyp barsań,
Aldyńda Nur Muhammed kúlip turǵan.
Bireýi bes namazdyń tań namazy,
Oqyǵan tal tústegi qaı namazy.
Oraza namazyńdy kútip barsań,
Terisi shubar kıikten-jaınamazy.
Bireýi bes namazdyń besin bil tek,
Allaǵa "oqydym" dep qylma mindet.
Allaǵa "oqydym" dep qylsań mindet,
Aldyńda daıyn turar eki jendet.
Bireýi bes namazdyń ekintini,
Ústinen jalǵyz qyldyń sekirtedi.
Qylmysyń ol dúnıege jaqpaı barsań,
Barǵanda ahırette ókirtedi.
Bireýi bes namazdyń aqsham namaz,
Qoıyńdaı aldyńdaǵy baqsań namaz.
Namazdy ár ýaqyt qylsań qaza,
Tartasyń ahırette óziń jaza.
Bireýi bes namazdyń Jashıhty,
Bilgen adam tartady táspıyqty.
Oraza namazyńdy kútip barsań,
Aldyńda perishteler bas ıipti.
Muhammed úmbeti aıtqan jarapazan,
Bir kelgen on eki aıda oraza ıman.
(ár shýmaqtan keıin qaıyrma qaıtalanady)
JARAPAZAN BATASY
Úıińizdiń artynda shatyr bolsyn,
Balańyzdyń úlkeni batyr bolsyn.
Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten,
Balańnyń batyrlyǵy tatyr bolsyn!
Aıtaıyn jarapazan esigińe,
Ul bersin qoshqardaı ǵyp besigińe.
Ul berse qoshaqardaı ǵyp besigińe,
Beredi Alla birge násibin de.
Aıtaıyn jarapazan esigińe,
Qyz bersin qundyzdaı ǵyp besigińe.
Qyz berse qundyzdaı ǵyp besigińe,
Beredi Alla birge násibin de.
Allahý ákbar, -dep bet sıpaıdy.
JARAPAZAN SО́ZINIŃ TAǴY BIR NUSQASY:
Assalaýmaǵalaıkým, musylmandar,
Moıynyn haq jolyna usynǵandar.
Qut ornap otbasyńa, baǵyń artsyn,
Qudaıym qabyl etse, isińdi ońdar.
Atyńnan aınalaıyn haq paıǵambar,
Alladan ámir kelse – jaq baılanar.
Allaǵa tirshilikte qulshylyq qyl,
Qara jer ólgennen soń taqtaılanar.
Oraza aıy keldi, eı, jarandar,
Bul aıdyń fazileti Kálamda bar.
О́leńi jarapazan aıyp emes,
Múmınge osylaısha bolǵan habar.
Qudaı-aý, aınalaıyn, nesibe ber,
Kúlgen men oınaǵandy keshire gór.
Kúnámiz taýdan úlken, tastan qatty,
Sý seýip tozaq otyn óshire gór!
Oraza aıy keldi bolyp qonaq,
Kútip al qonaǵyńdy bolmaı olaq.
Mundaǵy ǵıbadatyń qabyl bolsa,
Jannatta qoıylady altynnan taq.
Mekkede bir aǵash bar ishi qýys,
Oraza men namaz da izgi jumys.
Ustasań orazany, jumaǵyńda
Jemister shashylady ýys-ýys.
Aıtamyz jarapazan aýylyńa,
Baq qonsyn bar musylman qaýymyna.
Bereke, qut ákelse, Oraza aıy,
Jaz jaılaý, jaryq ensin aýylyńa!
TAǴY DA BATALAR:
Balalardyń mingeni,
Jorǵa-jorǵa taı bolsyn.
Jorǵalatyp kelgende,
Baıdyń kóńili jaı bolsyn.
Aı jaǵyńa qarasań,
Altynnan terek ornasyn.
Kún jaǵyńa qarasań,
Kúmisten terek ornasyn...
Bólshil-bólshil, bólshil bol,
Boztorǵaıdaı tólshil bol.
Báıterekteı búrli bol,
Paıǵambardaı nurly bol.
Bısmılla, Allahý ákbar!
Burama temir, sym temir,
Otqa salsa janbasyn,
Sýǵa salsa batpasyn.
Táńir bergen násibe
Tepkilese ketpesin!
Áýmın! Allahý ákbar, -dep bet sıpaıdy.
Osy oraıda aıta ketelik, jalpy, musylman adam namaz oqýmen ǵana shektelmeı, ulttyq ádet-ǵuryptarymyz ben tarıhymyzdy da bile júrgenderi abzal. О́ziniń salt-dástúrin bilgen adam ózge aǵymnyń jeteginde ketpeıdi. Baýyrlas túrki elinde teris baǵyttaǵy aǵymdar qaptaı bastaǵan kezde, meshittiń janynan dinı saýat ashý kýrstaryn damytyp, salt-dástúrin keńinen nasıhattap otyrdy. Sonyń nátıjesinde dinı saýaty men salt-dástúrin bekemdep alǵan túrik baýyrlar sońǵy kezde adasýdan sál de bolsa aman boldy. Sondyqtan elimizdegi árbir musylman dini men ata-baba dástúrin qadirlep júrýi kerek. Salt-dástúrimizdi nasıhattaý arqyly Táýelsiz memleketimizge tıtteı de bolsa óz úlesimizdi qosa alamyz.
Muhamedjan ESTEMIROV,
QMDB-nyń Shymkent qalasy bas ımam orynbasary,
dintanýshy-magıstr.
