Men úshin bul ekeýi egiz uǵym. Olardy bir-birinen ajyratý áste múmkin emes. О́ıtkeni, elorda Saryarqa tósine halqymyzdyń qaıratker uly N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı kúsh-qaıraty, saıası erik-jigeri arqasynda ǵana dúnıege kelip, irgesi qalanyp, kók baıraǵyn jelbiretti.
El Táýelsizdigi týraly oılanǵan sátterimde men túrli túıtkildi saýaldarǵa berilip, oıǵa túsetin edim. Altyn Ordadan bastaý alyp, odan 71 han basqarǵan qazaq Eýropa men Azııanyń tórine shyǵyp, búkil Eýrazııa qurlyǵynyń tóbe bıi tizginin ustar ma eken? Dúnıe júzinde birneshe júz mıllıon, tipti mıllıardtaǵan halqy bar memleketter ómir súrýde. Solardyń arasynda 17 mıllıon ǵana halqy bar qazaq eli dúnıejúzilik saıasatqa yqpal ete alar ma? Álemdik saıasattyń suńǵyla bilgishteri qazaq elimen sanasar ma? Azýyn aıǵa bilegen AQSh prezıdenti bizdi ózine teńgerer me? Túrki dúnıesi túgel moıyndap, qazaq baýyryn óziniń tól basy dep tanyr ma eken? Osyndaı oılar jıi mazalaıtyn edi. Qudaıǵa shúkir, el bastaǵan eren erimizdiń arqasynda búgingi kúni sonyń bárine qol jetkizdik. Búgin qazaq eli álemdik saıasatqa ózindik yqpal etip, pátýaly oı qozǵaıtyn, dúnıe júzi tanyǵan abyroıly elge aınaldy.
Men elimizdiń astanasyn Almatydan Aqmolaǵa aýystyrý týraly sheshimniń qabyldanýynyń basy-qasynda bolǵan adammyn. Ol kezde Qazaqstannyń halyq depýtaty edim, Joǵarǵy Keńes sessııasynyń kezekti otyrysy 1994 jyldyń 6 shildesinde bolyp, bárimiz de arqa-jarqa amandasqan soń, jumysqa kirisip ketken edik.
Bul otyrystyń elimizdiń bolashaǵy úshin tarıhı sheshim qabyldanatyn kún ekenin eshkim de boljaǵan joq. Jasyratyny joq, astanany elimizdiń ortalyǵyna kóshirý týraly aýyzeki áńgimelerde jıi aıtylyp júrdi. Alaıda, mundaı pikirlerge qarsylar óte kóp bolatyn. Tipti, depýtattyq poshtamyzǵa da mundaı usynys túsken bolsa qarsy bolý kerektigin suraǵan usynystar da qaptap kelip jatatyn. Báriniń aıtatyn negizgi sebebi – ekonomıkalyq daǵdarys. Halyq eńbekaqysyn, zeınetaqysyn ýaqtyly ala almaı jatqan asa qıyn jaǵdaıda eldiń astanasyn kóshirý sııaqty úlken shyǵynǵa jol berýge bolmaıdy degen bultartpas syltaýdyń da salmaǵy aýyr. Shynynda, bul oılardy eshkim teristeı almaıtyn. Keńes Odaǵy ydyrap, ekonomıkalyq baılanystar úzilgen soń óndiris oshaqtary tolyq bolmasa da negizinen toqtap qalǵan kez. Sonyń kesirinen bıýdjettiń túsim bóligi quldyrap, shyǵyndardy tolyq jaba almaı, tuıyqqa tirelip turdy. Osyndaı jaǵdaıda astanany jańa jerge kóshirip, onda qala salý degen kóp jurtqa aqylǵa qonbaıtyn qııal sııaqty kórinetin.
Sonymen... XIII shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńestiń kezekti otyrysy ashyldy. Elbasy N.Á.Nazarbaev zalda otyrǵan Joǵarǵy Keńes depýtattary men qonaqtarǵa, basqa da resmı tulǵalarǵa jarqyn amandasyp, iltıpatyn bildirdi. Otyrysty Joǵarǵy Keńestiń Tóraǵasy Ábish Kekilbaev ashyp, alǵashqy sózdi Memleket basshysyna berdi.
Jańa ǵana jurttyń bárimen jaıdary amandasyp, emen-jarqyn jaıda turǵan Prezıdenttiń daýysy kútpegen jerden shırap, bir máseleni berik ustanǵan kúıdi kórsetip, ótkir únmen batyl sóılep ketti. Ol eldiń astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirýdiń 30-dan artyq artyqshylyqtary bar ekendigin sanamalap berdi. Bári de bultartpas, dáleldi sebepter. Buryn qaı-qaısymyz da ańǵara bermegen, «apyrmaı, solaı eken-aý» degizetin sony pikirler.
Nursultan Ábishuly sózin bitirgende osy ýaqytqa deıin astanany kóshirýge qarsy bolyp kelgender ári-sári kúıge tústi. Sondyqtan talqylaýǵa da jurt shabandap kiristi. Alaıda, boı úıretip, alǵashqy qarsy pikirler shyǵa bastaǵanda, basqalar da qosylyp ketti. Shyny kerek, Prezıdenttiń pikirin qostaǵan únder de az bolǵan joq. Usynystardy Joǵarǵy Keńestiń Tóraǵasy, halyq jazýshysy Ábish Kekilbaev qorytyndylap, Elbasy usynysyn qabyrǵaly dáleldermen qoldady. Ol alǵa qoıylyp otyrǵan problemanyń búkil Qazaqstanymyzdyń bolashaq muratynan týyndap otyrǵanyna nazar aýdardy. Jáne halyqaralyq arenada qazaq qoǵamynyń áleýettiligin, qýattylyǵyn pash eter faktorǵa aınalatynyn atap kórsetti. Ábekeń sóziniń sońynda búgin Elbasynyń týǵan kúni ekenin eskertip, onyń usynysyn qoldaý arqyly laıyqty syılyq jasaıyq degen de ázilge qurylǵan bolsa da áleýetti sebepti ortaǵa saldy. «Sóz tapqanǵa qolqa joq» degendeı onyń bul sózine bárimiz de rıza bolyp, bir sát jadyrap qaldyq. Sóıtip, astanany Aqmolaǵa kóshirý týraly qaýly kópshilik daýyspen qabyldandy. Bul meniń Astanany kóshirý týraly birinshi daýys berýim edi.
Kópshiliktiń kóńilin kúpti etip, kúmán týǵyzǵan bastama ýaqyt óte kele Elbasy sheshiminiń danalyq ekenin dáleldedi. Sonyń arqasynda Astanamyz Saryarqa tórinen boı kóterip, Eýrazııa men Azııany jalǵastyratyn altyn kópir ǵana emes, kúlli Alash jurtynyń júregine aınalyp, álemniń tańdaıyn qaqtyrǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Nebári saýsaqpen sanarlyq merzimde Astana ózge eldermen ıyq tirese alatyn, keleshegi kemel, bolashaǵy aıqyn qalalar sanatyna qosyldy. Qazirgi tańda Qazaqstandy tanyǵan álem qaýymdastyǵy Astanany Qazaqstannyń sımvoly dep biledi.
Zamanaýı tehnıkalardy paıdalana otyryp salynǵan ásem ǵımarattar sáýlet úlgisi jaǵynan da, ásemdigimen de kóz tartyp, halyqtyń oryndy maqtanyshyna aınaldy. Elbasynyń tikeleı basshylyǵymen álemniń myqty sáýletshileri Kıse Kýrokava, Norman Foster elimizdiń sáýletshilerimen birlese otyryp, Astanany kórkeıtýge atsalysty.
1995 jyly biz jańa Konstıtýsııaǵa sáıkes tuńǵysh ret shaqyrylǵan eki palataly Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń depýtattary bolyp, Almatyǵa qaıtadan jınaldyq. Ol kúnderi Joǵarǵy Keńestiń budan bir jyl buryn (1994 jyl, 6 shilde) qabyldaǵan qaýlysyna saı Aqmola qalasyn el astanasyna aınaldyrý jónindegi jumystar kesheni qarqyndy júrip jatsa, bul iske Memleket basshysynyń bastamasymen arnaıy qurylǵan Memlekettik komıssııa basshylyq etti.
Atam qazaq «eki ret kóshý – bir jutpen teń» dep túıindegen. Al úlken memlekettiń biri – Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasynyń Almatydan Aqmolaǵa qonys aýdarýy qaıdan ońaı bolsyn? Alǵashynda qıynshylyqtar, qaýyrt sharýalar bastan asyp jatty. Aldymen memlekettik organdardy kóshirip ákelip ornalastyrý isi qolǵa alyndy. Ol úshin zamanaýı úı-jaı jetpeı jatty. Biraq onyń birazy ǵylymı negizdelgen jobalyq-smetalyq qujattarǵa saı jańadan, jyldam salyna bastady. Qurylysshylar táýligine eki, úsh aýysym boıynsha eńbek kórigin qyzdyra tústi. О́ndiristik, áleýmettik, mádenı-turmystyq nysandar kún qurǵatpaı salynyp, biriniń sońynan biri paıdalanýǵa berildi.
1997 jylǵy 8 jeltoqsanda Parlament tolyq quramymen arnaýly poıyzben Almatydan Astanaǵa bet túzedi. Al 10 jeltoqsanda (1997 jyly) Elbasy N.Á.Nazarbaev Aqmola qalasy Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasy dep tanylatyn Jarlyǵy kúshine endi. Osy kúni qalanyń jergilikti turǵyndary qazaq astanasynyń týǵan kúnin jarqyraǵan aspan astynda, maı tońǵysyz aýa raıynda qarsy alǵandaryna qatty tańdandy. О́ıtkeni, sonyń aldynda ǵana 25-30 gradýs aıaz qysyp turǵan edi. Turǵyndar muny qazaq halqy úshin ıgiliktiń basy dep tanyp, jaqsy yrymǵa jorydy. Sodan bergi ótken ýaqyt halyqtyń bul sáýegeıligi shyndyqqa ulasyp keledi.
Sonymen, Parlament depýtattary – bizder jataqhanada jatyp, Parlament ǵımaratyn jóndeý jumystary bite qoımaǵan soń, onyń jarym-jartylaı salynyp bolǵan, syry keppegen bólmelerinde otyrys, jınalystarymyzdy ótkizip, jumysqa kirisip kettik. Kirip-shyqqanda keńse ishindegi áli tóselip bitpegen eden japqyshtardy qurylysshylar tósep, olardyń qıyp koıǵan bólikterin attap ótetinbiz. Kórshi bólmelerde qurylysshylar óz jumystarymen arpalysyp jatatyn. Kóshede asfalt tóselip, abattandyrý jumystary da qabat júrgizilip jatty.
Prezıdent saraıynyń kúmbezdi zalynda elimizdiń jańa astanasy týraly Qazaqstan halqyna arnalǵan úndeýdi qabyldadyq. Bul meniń depýtat retinde Astanany kóshirýge ekinshi ret daýys berýim edi.
Osydan keıin Elbasy Parlament Senaty komıtetteriniń tóraǵalary – Jabaıhan Ábdildın jáne meni kabınetine shaqyryp, óte jyly shyraımen, kóterińki kóńil-kúımen qarsy aldy. Astananyń órkendeýi jaıly ártúrli áńgime qozǵaldy. Sosyn úsheýmiz Prezıdent saraıynyń terezesinen sol kezde jazyq dala bolyp jatqan Esildiń sol jaǵalaýyna qaradyq. Elbasy tebirene sóılep, Prezıdent Ákimshiligi ǵımaratynyń ornalasatyn jerin kórsetip, myna keńselerdiń ýaqytsha ekenin aıtty. Bolashaqta sándi de, sáýletti, salıqaly, sheteldikter aldynda uıalmaıtyndaı, jumys isteýge óte jaıly ári qolaıly ákimshilik úıler boı kóteretinin bappen jetkizgeni áli esimde.
Ne kerek, jergilikti turǵyndar Aqmolanyń elimizdiń astanasyna aınalǵanyn qýanyshpen qabyldady. Arqanyń darqan dastarqany keńinen jaıyldy, aq tilekter aǵyldy, aq túıeniń qarny jaryldy. Sóz reti kelgende Aqmola, Arqa óńiri aǵaıyndarynyń dastarqan jaıyp, qurmet kórsetýdegi ózim kórgen erekshelikterin aıta keteıin.
Almatydan kelgen bizderdi kelesi kúni jergilikti jigitter Ereımentaý kentine alyp baryp, orys azamatynyń shańyraǵynda qonaq qyldy. Ishimizden eýropalyq dastarqan jaıylady eken ǵoı dep otyrmyz. Biraq múlde olaı bolmaı shyqty. Kádimgi qazaqy dástúrmen, jol-joralǵy jasaǵan orys azamatynyń peıiline shynaıy razy boldyq. Shirkin-aı deseńshi, qonaq kelse, qazandy toltyryp et aspasa, kóńilderi kónshimeıtin Arqa eliniń adamgershilikke toly darqan peıili men ultjandylyq qasıetinen aınalyp ketkendeısiń ǵoı. Iá, sodan beri mine, biraz ýaqyt zymyrap ótip barady.
Osy jyldar ishinde barlyq qıynshylyqtar da, ártúrli kertartpa baıbalam salýshylyq ta artta qaldy. Arqanyń kindiginde ornalasqan oblys ortalyǵy bolyp kelgen Aqmola qalasy Astana qalasyna, ulan-baıtaq qazaq eliniń elordasyna aınaldy. Tek aty emes, zaty da tanymastaı ózgerdi. Sebebi, Astana – tolassyz túleý, damylsyz damý ústindegi elordamyz. Bul tarıhı jasampaz uly istiń uıytqysy da, dem berýshisi de, sáýletshisi de Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı ózi ekenin atap aıtqan jón. Jańa álemdegi jańa Qazaqstan qanshalyqty tez de laıyqty oryn taýyp, qanatyn keńge jaıa tússe, Astana da sondaılyq qarqynmen damýda. Astana baıtaq Qazaqstanymyzdyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń qýatty lokomotıvi rólin atqarýda. Sóıtip, zamanaýı ónerkásip, ǵylym jáne mádenıet ortalyǵyna, turǵyndardyń ómir súrýine qolaıly mekenge jáne el ekonomıkasyna qomaqty úles qosar donorǵa aınaldy.
Al jylyna qanshama otbasylar keń bólmeli, qolaıly jaǵdaı týǵyzylǵan jańa páterlerge qol jetkizip, qonys toıyn ótkizip jatyr deseńizshi. «Pıramıda», «Han Shatyr», «Qazmunaıgaz», «Aq orda», «Nursaıa», «Izýmrýdnyı», «Táýelsizdik saraıy», t.b. ǵımarattarǵa sheteldik qonaqtardyń ózderi tańdaı qaǵyp qalady. Bir ǵana «Báıterek» nysanynyń ózi nege turady deseńizshi? Arý Astanamyzdyń tórindegi barlyq ásem sáýletti úılerdi jeke dara tizbelep aıtar bolsaq, oǵan ýaqyt ta, múmkindik te joq. Al, memlekettik «Jasyl el» baǵdarlamasyna saı atqarylyp jatqan jumystardyń qarqyny eren de bólek. Astana kisi qyzyǵarlyqtaı qarqynmen damyp, kórkeıe túsýde. Elbasymyz óziniń tól perzenti ispettes Astana qalasyn abattandyrý, mádenıetin arttyrý, sáýlettendirý jolyna jiti nazar aýdaryp, tıisti mamandarmen jıi kezdesip, qylań bergen kemshilikterdi qatań synǵa alyp, elordanyń damýyna erekshe ekpin berip keledi.
Sóz oraıynda ózindik oı-pikirlerimizdi ortaǵa salsaq dedik. Birinshi, Astana elimizdiń ákimshilik ortalyǵy bolyp qalmaı, eldiń rýhanı astanasyna aınalýy kerek. Osy oraıda Astana ulttyq ıntellıgensııanyń órkendi ordasy róline kóterilse degen úmitimizdi jasyrmaımyz. Ekinshiden, qalada salynyp jatqan qurylys aýqymy keń ekenine daý joq jáne buǵan súısinesiz. Súısine otyryp, ǵımarattar turǵyzý barysynda qazaqtyń ulttyq sáýlet óner úlgilerin keńirek qoldansa degen tilegimizdi bildiremiz.
Astana óziniń mereıli merekesimen tól tarıhymyzǵa jarqyn better qosary haq. О́ıtkeni, jańa Astananyń bastaýshysy – Elbasy, qoldaýshysy – el-jurty. О́ser el Astanaǵa qarap boı túzer.
Máskeýde TMD aımaǵy boıynsha ardagerler uıymyn biriktiretin halyqaralyq uıym bar. Men Respýblıkalyq Ardagerler keńesiniń tóraǵasy retinde Qazaqstan tarapynan atalmysh uıymnyń plenýmdaryna qatysyp, sóz sóılegenimde Elbasy tarapynan UOS ardagerlerine degen qurmettiń sheksiz ekendigin baıandadym. Qazaqstannyń barlyq oblys ortalyqtarynda UOS qatysqan qaharmandarymyzdyń erligin áspetteýde túrli keshender ashylyp, batyrlarymyzdyń esimderin halyq jadynda saqtap, jastardy patrıottyq rýhta tárbıeleýde orasan sharalar iske asqandyǵyn da basa aıttym. Sonyń jarqyn kórinisi ispetti elordada batyr babamyz B.Momyshulyna, erjúrek qyzdarymyz Á.Moldaǵulova men M.Mámetovaǵa eskertkish ornatylýyn, aldaǵy ýaqytta general I.V.Panfılovqa da eskertkish turǵyzylatyndyǵyn alǵa tarttym. Mundaı aýqymdy sharaǵa Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev tikeleı qoldaý kórsetetindigin jetkizdim. Sonda 93 jastaǵy admıral, osy halyqaralyq odaqtyń tóraǵasy A.I.Sorokın: «О́.Ozǵanbaev myrza aıtqan uly isterdiń uıytqysy, ólilerdiń arýaǵyna adal bolý, tarıhty umytpaı, jastardy patrıottyq rýhta toptastyra bilý N.Á.Nazarbaev syndy Elbasynyń ǵana qolynan keletin is. Eldiń birligin saqtap, ultaralyq yntymaqtastyqty arttyryp, ónegeli is tyndyryp jatqan Qazaqstan Prezıdentine degen rızashylyǵymyz sheksiz» degen edi.
Men Respýblıkalyq Ardagerler uıymy Ortalyq keńesine tóraǵa qyzmetine kelgennen beri Elbasymen jıi qaýyshyp, dıdarlasýdyń múmkindigi artty. Ústimizdegi jylǵy aqpan aıynyń 19 juldyzynda Nursultan Ábishulynyń jeke qabyldaýynda boldym. Elbasynyń qabyldaýynan keıin ardagerler uıymynyń jumysynda jańa serpin paıda boldy. Elimizdiń erteńi men jarqyn bolashaǵy jolynda talaı tar jol, taıǵaq keshýdi ótkizgen qadirmendi qarııalarymyz úshin atqarylar sharalardyń da aýqymy keńeıe tústi.
Astana kúni merekesi qarsańynda túıgen túıinim men tutqan tujyrymymnyń bir parasy osy edi demekpin. Endeshe, Astana kúni qutty bolsyn, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolyp, elimizdiń erteńi úshin eleńdep júrgen Elbasymyzǵa Alla kúsh-qýat berip, jolyn aq qylǵaı!
О́mirzaq OZǴANBAEV,
respýblıkalyq Ardagerler uıymy ortalyq keńesiniń tóraǵasy.
