Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jergilikti til janashyrlarynyń jurtshylyq arasynda belsendi túsindirý jumysyn júrgizýiniń jáne jergilikti bılik organdarynan tabandylyqpen talap etýiniń nátıjesinde ótken otyz jyl ishinde jańadan 29 qazaq mektebi salyndy. Oblys ortalyǵy – Petropavl qalasynda buryn qazaq tilinde oqytatyn jalǵyz oblystyq mektep-ınternat bar edi. Táýelsizdik jyldary munda segiz qazaq mektebi ashyldy. Qazirgi kezde Qyzyljar óńirindegi 461 mekteptiń 112-si – qazaq tilinde, 92-si – aralas, ıaǵnı qazaq jáne orys tilderinde, 257-si orys tilinde bilim beredi.
Áıtkenmen, balalaryn ana tilindegi mektepke bermeı, oryssha oqytýdy qup kóretin ulty qazaq ata-analar qatary áli de qalyń. Sonyń saldarynan ótken oqý jylynda Qyzyljar óńirindegi mektepterde bilim alǵan ulty qazaq 31534 balanyń 18650-i ǵana ana tilinde oqyǵan. Orys tilinde tálim-tárbıe alǵandar sany – 12884, ıaǵnı qazaq balalarynyń 40 paıyzdan astamy ata-analarynyń sheshimimen ózderiniń uly jerlesi, «Men jastarǵa senemin!» dep jyrlaǵan Maǵjan aqynnyń tilinde emes, Pýshkınniń tilinde bilim alyp júr.
Bul keleńsiz qubylystyń tamyry mektepke deıingi bilim berý júıesinde jatyr. Sebebi búginde óńirde jumys istep turǵan 472 balabaqsha men shaǵyn ortalyqtyń qazaq tilinde tálim-tárbıe beretinderiniń sany – 131 ǵana, al aralas tildegileri – 62, orys tilindegileri – 279. Mektepke deıingi bilim berý uıymdaryndaǵy barlyq 18180 tárbıelenýshiniń 5595-i ǵana qazaq tilinde tárbıelenip júr.
Balalaryn oryssha oqytýdy jón kórgen ata-analardyń jáne muǵalimder men til janashyrlarynyń aıtýynsha, munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, qalalar men úlken aýyldarda qazaq tilinde oqytatyn mektepter men balabaqshalar áli de jetispeıdi. Máselen, Petropavl qalasynyń Solnechnyı, Borkı shaǵyn aýdandarynda jáne Ulttyq ulannyń Áskerı akademııasynyń mańaıynda birde-bir qazaq mektebi joq. Al 19 jáne 20-shaǵyn aýdandarda bir-bir mektepten ǵana bar. Qalanyń ortalyǵynda S.Sháımerdenov atyndaǵy qalalyq klassıkalyq gımnazııadan basqa qazaq mektebi joq. Atalǵan mańdarda turatyn ulty qazaq ata-analardyń kóbiniń balalaryn jaqyn jerdegi orys mektepterine beretin sebebiniń bastysy osy.
Shal aqyn aýdanynyń ortalyǵy – Sergeevka qalasynyń turǵyndary da osyndaǵy jalǵyz qazaq mektebi azdyq etip otyrǵanyn, ana tilimizdegi jańa bilim ordasyn salatyn kez jetkenin aıtty.
Demek, aldaǵy ýaqytta Qyzyljar óńirinde tek qazaq mektepteri men qazaq balabaqshalary salynýǵa tıis. Orystildi aǵaıyndar buǵan túsinistikpen qaraıtyny anyq. Mysaly, keıingi úsh jylda Petropavlda úsh qazaq mektebiniń salynǵandyǵy jergilikti jurtshylyqtyń tarapynan esh narazylyq týǵyzǵan joq. О́ıtkeni, qaladaǵy orys tilinde oqytatyn mektepterdegi shákirtter sany kóp emes. Al qazaq mektepterine oqýshylar syımaı, eki aýysymmen oqýǵa májbúr.
Qazirgi ýaqytta oblystaǵy qazaq mektepterinde ulty basqa 259 bala memlekettik tilde bilim alyp júrgendigi – Qyzyljar óńirindegi etnosaralyq kelisim men tatýlyqtyń belgisi. Petropavlda bertinde ashylǵan 320 oryndyq «Altyn besik» qazaq balabaqshasyna ulty basqa 75 sábıdi ata-analary óz erikterimen ákelip bergendigi de sonyń aıǵaǵy. Bul rette ádildikke qııanat bolmas úshin aıta ketetin jaıt – oblysty 2003-2007 jyldary basqarǵan belgili memleket qaıratkeri Taıyr Mansurovtyń barlyq balabaqshany qazaq jáne orys tilderine kóshirý, qazaq tili men ádebıeti pánderiniń ustazdaryna jergilikti bıýdjet esebinen granttar berý jónindegi bastamalaryn da jergilikti jurtshylyq túsinistikpen qabyldaǵan edi. Atalǵan bastamalardy tek keıingi oblys ákimderi qoldamaı, olardyń kem-ketigi bolsa túzetip, sabaqtastyqpen jalǵastyrýdyń ornyna, jarty jolda toqtatyp tastaǵany ókinishti, árıne.
Ekinshiden, kóptegen ata-ana ulty qazaq bolǵanymen, óz ana tilinen maqurym qalǵandyqtan, balalarynyń qazaqsha oqýyna kómektese almaıtyndyǵy sebepti olardy oryssha oqytýǵa berýge májbúr eken. Mundaı ata-analar – qazaq tilinde bilim beretin uıymdar saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana bolǵan burynǵy keńes zamanynda jáne elimizdiń táýelsizdiginiń bastapqy kezeńinde – ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda amalsyzdan orys mektebinde oqyǵan aǵaıyndarymyz. Olardy ártúrli jıyn men áleýmettik jelide tilmen shaǵyp, ulttyq namystaryn oıatýǵa tyrysý áreketterinen shyqqan nátıje shamaly. Sondyqtan da orystildi qazaq ata-analardyń ózderi usynys etip aıtyp jatqanyndaı, eń bastysy – olardyń balalarynyń óz ana tilinde sapaly bilim alýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzý qajet. Aıtalyq, oblystyń Bilim basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, bıyl birinshi synypqa baratyn 3569 balanyń jańa bilim berý jaǵdaılaryna sátti beıimdelýi, oqýǵa psıhologııalyq daıyndyǵyn qalyptastyrý úshin jazǵy kezeńde 318 mekteptiń bazasynda qysqamerzimdi daıyndyq kýrstary uıymdastyrylmaqshy. Bul jumysqa 509 muǵalim qatystyrylady eken. Jón-aq. Degenmen osy oraıda qazaq tilin bilmeı ósken qazaq balalaryn qazaqsha oqytýǵa aıryqsha nazar aýdarylsa, quba-qup bolar edi. Buǵan qosa olarǵa kómektesýdi tek birinshi synyppen shektemeı, odan keıingi jáne joǵary synyptarda da kúrdeli pánderden qosymsha sabaq berý máselesin sheshý qajet. Álbette, buǵan bıýdjetten qosymsha qarjy bólý de talap etiletini túsinikti. Bul rette qazir oblystyń jańa basshylyǵy aldaǵy oqý jylynan bastap tegin ystyq tamaqty burynǵysha tek az qamtylǵan otbasylardan shyqqan balalarǵa ǵana bermeı, 1-4 synyp oqýshylarynyń bárine berý týraly bastama kóterip otyrǵanyn eskersek, eger qazaq tilin damytýǵa da osyndaı shynaıy janashyrlyq bolsa, qajetti qarjyny qaıtkende de izdep tabýǵa bolatyn sııaqty.
