Alaqanǵa túsken aqshany basqarý, sonyń ishinde memlekettik qarjyny basqarý boıynsha qyrǵyn pikirtalas jasaýshylar da, aldap-sýlap «aqyl aıtýshylar» da jetip-artylady. Al shytyrlatyp memlekettiń aqshasyn sanaýshylar odan da kóp... Deı turǵanmen, talaı adam óz qaltasyndaǵy aqshany sanaýǵa, jetkizýge, únemdeýge, ásirese jınaqtaýǵa kelgende dármensizdeý bolyp jatady. Onyń basty sebebi – qarjylyq saýatpen tolyqtyrýdy qajetsinetin «kállamyzdy» onsha aýyrtqymyz kelmeıtindiginde. Iаǵnı memlekettik bıýdjetti basqarýdan buryn aldymen ár adam otbasylyq bıýdjetti basqarýdy úırenýi qajet. Kem degende habardar bolýy kerek qoı...
Az bolsyn, kóp bolsyn, tapqan aqshany saýatty jumsaý úshin, barlyq qajettilikke jetkizý úshin, odan qaldy qor jınaqtaý úshin sizge qaısysy yńǵaıly: qolma-qol qaǵaz aqsha ma, álde elektrondy aqshalar ma? Sony naqtylap alyńyz! Iаǵnı kartshotta jatqan, ártúrli qurylǵy arqyly (bankomat, pos-termınaldar nemese ártúrli mobıldik qosymsha arqyly) qol jetkizýge jáne basqarýǵa múmkinshilik beretin onlaın-aqshalar yńǵaıly ma?
Keı adamdar úshin bankomat arqyly barlyq aqshasyn sheship alyp, qaǵaz aqshany shytyrlatyp qolyna jınap, tıyn-tebendi syldyrlatyp ýysyna ustap júrip jumsaǵan unaıtyndaı. О́ıtkeni qoldaǵy aqsha únemdeýge jaqsy, kóz aldymda júrse kópke jetedi, qatelespeýge de kepil dep oılaıtyndar tabylady. Ondaı adamdar úshin elektrondy aqsha áli de aqsha emesteı kórinip, tez jumsalyp ketetin tárizdi, esebin de jóndi bile almaısyń dep jazǵyrady. Al keıbireý kerisinshe, qolyna qaǵaz aqsha men monetalardy kópten beri ustap kórmegender. Endi bireýleri úshin tek qana qolma-qol aqsha emes, tipti banktik tólem kartochkalardyń ózin qoldanbaǵanyna da talaı bolǵan...
Aqshanyń qaı túrin qoldansańyz da, qazirgi ózekti taqyryptardyń biri – otbasylyq bıýdjetti basqarý. Ol tek qana ózekti emes, ómirge qajetti jáne jandy taqyryp. Olaı deıtinimiz, muny mektepte jáne t.b. oqý oryndarynda ádeıilep barlyq maman ıelerine eshkim oqytpaıdy.
Otbasylyq bıýdjet degenimiz – belgili bir ýaqyt ishinde (mysaly, bir aıdyń ishinde) otbasynyń barlyq múshesiniń múmkinshilikterin sıpattaıtyn tabystary men shyǵyndarynyń jáne jınaqtarynyń jospary.
Keıbir jasalǵan qarjylyq taldaý kezinde júrgizilgen saýalnamalardyń qorytyndysy boıynsha suraqqa jaýap bergenderdiń 49%-y eshqandaı bıýdjet, ıaǵnı qarjylyq otbasylyq esep júrgizbeıdi eken. Al qalǵan 51%-ynyń jartysy arnaıy jazbasa da, oısha eseptep, sandyq bankıngtiń qurylǵylaryndaǵy jazbalardy (qosymshalardaǵy chekter boıynsha) eske túsirip, jalpylama ǵana esepteıdi eken. 12%-y ǵana ádeıilep dápterge jazyp otyryp, tabystary men shyǵyndaryn baqylaıtyn kórinedi. Saýalnamaǵa qatysqandardyń tek qana 3%-y ǵana arnaıy faıldarda elektrondy túrde (mysaly, Excel, Word-ta) jazyp, naqty esepteıtin kórinedi.
«Kóbimiz esepti tek aqshasy kópter, ıaǵnı «sanaıtyny barlar» ǵana júrgizgeni durys dep qatelesemiz. Al aqshany az tabatyndar «sanaýly operasııanyń» bári kóz aldymda dep shatasady. Ony qansha jazyp esepke alsa da, báribir jetpeıdi dep oılaıtyndar men aqshany az tabatyndar múldem otbasylyq bıýdjet júrgizbeıdi de, basqarmaıdy da. Negizinen, otbasylyq bıýdjetti basqarmaıtyndardyń aqshasy únemi jetpeı jatady eken. Oılamaǵan jerden otbasylyq máselelerdiń paıda bolýyna da, áleýmettik problemalardyń jıi aıaqtan shalýy da, aqyr sońy ajyrasýlarǵa deıin alyp baryp jatatyn aıqaı-shýdyń basty sebepteriniń biri de osy – otbasylyq bıýdjettiń saýatsyz júrgizilýi nemese múldem basqarylmaýyna kelip tireledi», deıdi osy salany zerttep júrgen mamandar. Otbasylyq bıýdjet tabystyń qanshalyqty bóligin eń aldymen qandaı shyǵyndar jabýǵa jáne kerek emes, josparlanbaǵan shyǵyndardan saqtandyrady, onyń aldyn alady. Otbasylyq bıýdjet ózińe aqsha aıaý, bar aqshany múldem jumsamaı jınaý degen sóz emes, ol – saýatty únemdeý jáne tıimdi jınaqtaý. Otbasylyq bıýdjetti júrgizip bastaǵanda-aq qaı jerde qaı kúni qandaı qarjylyq qatelikter jasaǵanyńyzdy anyqtaýdan bastalady.
Al endi oılanyp kórińiz, siz qashan jáne qandaı sebepterden súrinip kettińiz eken...
