Oral, Jezqazǵan, Taldyqorǵan, Aqtóbe teatrlarynyń órken jaıýyna úlesin qosyp, búginde Ǵ.Músirepov atyndaǵy akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynda ónerdegi jolyn sátti jalǵap kele jatqan belgili sahna sańlaǵy jýyrda «Murat Ahmanov shyǵarmashylyǵy aptalyǵyn» ótkizip, «Toıy kóp úı» atty jańa premerasynyń tusaýyn kesip, uzaq jyldar boıy anshlagpen qoıylyp kele jatqan alty spektaklin kórermenge usyndy. О́nerde júrip, jan-jaqty qyryn jetildire túsken rejısser dramatýrgııamen de aınalysyp, ertegi, pesalar jazyp, shyǵarmalardyń sahnalyq nusqalaryn jasady. Osy eńbektiń bárin júıelep, jınaqtap «Murat Ahmanov» atty jańa kitapty jaryqqa shyǵaryp, aptalyq aıasynda ony da ónersúıer qaýymǵa tartý etti.
– Murat Noıanbaıuly, ózińiz qyzmet etetin Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatrynda siz sahnalaǵan spektaklderdiń aptalyǵy tabyspen júrdi. Demek, bul uzaq jylǵy shyǵarmashylyǵyńyzǵa sholý ǵoı?
– «Shyǵarmashylyqqa sholý bola ma» degen oımen bastalyp edi. Alaıda men birtalaı jyl jumys istep, qalyptasýy jolynda qyzmet etken Oral qalasyndaǵy H.Bókeeva atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatry, repertýaryna meniń de qoıylymdarym engizilgen N.Bekejanov atyndaǵy Qyzylorda oblystyq qazaq akademııalyq mýzykalyq drama teatry belgili bir sebepterge baılanysty aptalyqqa qatysa almaıtyn boldy. Al uzaq jyl eńbek etken B.Rımova atyndaǵy Taldyqorǵan qalalyq qazaq drama teatrynyń boı kórsetetini qýantty. Sonymen qatar T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasyndaǵy tálim beretin 2-kýrs stýdentterimniń ótinishimen qoıǵan «Paı, paı, jas jubaılar-aı!» spektakli sahnalandy. Oǵan qosa, arnaıy Baqqoja Muqaıdyń 70 jyldyǵyna arnap qoıamyn dep nıettengen «Toıy kóp úı» spektaklin
75 jyldyǵynda sahnalaýdyń sáti de bıyl buıyrdy.
Men 12-13 jasymda A.Seleznev atyndaǵy Almaty horeografııalyq ýchılıshesiniń tabaldyryǵyn attadym. Ol kezeńde bul ýchılıshede tek qalanyń balalary jáne ózge ulttyń ókilderi ǵana tálim alatyn. Ultqa qyzmet etkendermen qatar júrip, ultyn súıýdiń úlgisin kórgen Shara Jıenqulova dırektor bolyp kelgennen keıin ýchılısheniń baıyrǵy ustanymyn tas-talqan etip, aýyl-aýyldy ózi aralap júrip, syr-symbaty talapqa sáıkes keletin jas talanttardy tańdap alyp keletin edi. Sodan, mine, óner keńistiginde júrgenime 50 jyl bolypty. Odan keıin, óner jolymdy Abaı atyndaǵy qazaq memlekettik akademııalyq opera jáne balet teatrynyń sahnasynda bıshi bolyp bastadym. Barlyq balet bıshisi sekildi «Doktor Aıbolıt», «Shelkýnchık», «Spartak» degen spektaklderdiń kópshilik sahnasynda júrip, sahnalyq qoıylymdardyń daıyndalý kezeńimen tanystym. Keıin memlekettik án-bı ansamblinde bıshi bolyp jumys istedim, ýaqyt taýyp áskerge barǵanymda da ónerden alysqa ketpedim. Áskerı ansamblde eki jyl bıledim. Áskerden soń Almaty teatr jáne kórkemsýret ınstıtýtyna túsip, sonda Asqar Toqpanov, Ydyrys Noǵaıbaev, Farıda Sháripova, Asanáli Áshimovterden dáris aldym. Oqýdy támamdaǵan soń B.Rımova teatrynda qyzmet etip, H.Bókeeva teatrynda shyǵarmashylyǵymdy jalǵastyrdym. Taldyqorǵan teatrynyń alǵashqy ýyǵyn qadaǵandardyń arasynda biz de boldyq. Almatyǵa tek 25 jyldan soń ǵana oraldym. Bul jyldardyń bir kúni de tekke ótken joq, tolassyz tájirıbe jınaqtaǵan naǵyz ómir mektebi boldy. Búgingi kúni menen tálim alǵan shákirtterimniń biri – akter, biri – muǵalim, biri – dırektor, biri – teatrdyń kórkemdik jetekshisi. Ustaz úshin bul da maqtanysh.
– Sholý demekshi, ózińizge jıi esep berip turasyz ba?
– Sóz basynda aıtyp ótkenimdeı, ónerdiń sońynda júrip qaı jer kerek etse, sol orynnan tabylyp, birqatar mekeme aýystyrýǵa týra keldi. Jıi kóship-qonyp, qala, mekenjaı aýystyrý otbasyma da ońaı bolmady. Jańa ortaǵa endi úırenisip kele jatqanda, balalardyń basqa mektepke aýysqany olardyń psıhologııalyq turǵydan qaıta beıimdelýin qajet etkeni sekildi túrli ózgerister otbasyma qıyn bolǵan shyǵar, bálkim. О́ner dep júrgende ony oılaýǵa mursha da bolmapty. Biraq munyń da qolaıly bir jaǵy bar. Qazir otbasymyzben qaı qalaǵa barsaq ta qushaq jaıa qarsy alar dostarymyz da, tanystarymyz da jeterlik. Al endi meniń shyǵarmashylyǵyma kelsek, kóship-qonyp júrgenimde B.Rımova teatryndaǵy kórkemdik jetekshi ári akter bolyp júrgendegi kezeń, Oraldaǵy H.Bókeeva teatry ashylýy jáne onda rejısser bolyp jumys istegen kezeń, S.Qojamqulov teatryndaǵy qaıta qalyptastyrý kezeńi kóp dúnıeni qaıta saraptap, ózimshe oı túıindeýge jeteleıdi. Ýaqyt bıiginen kóz salsam, árdaıym tolǵanysqa túsip, bárin qaıtadan bastaýǵa týra kelgen jaǵdaı kóp bolǵan eken. Alaıda tek teatrmen shektelýdi jón kórmegen soń, akademııada ustazdyq etip, kıno salasyna da bet burdym. Mine, osy atalǵan eńbek jolymda ózime únemi «ol jerde qandaı paıdaly qyzmet atqardym?» «qolymnan ne keldi, ne kelmedi?» «odan ne taptym, ne joǵalttym?» degen suraqtar aınalasynda jaýap izdep, ózimnen únemi esep alyp otyrdym.
– Iаǵnı bir orynda qaıyrlap qalǵyńyz kelmeı, árdaıym jańashyldyqqa boı uryp, jańa dúnıe jasaý ómirlik ustanymyńyz boldy ma?
– Aǵymnan jarylyp aıtsam, qyzmet mekenimdi sanaly túrde aýystyrýdy eshqashan maqsat etken emespin. Taǵdyr qaqpaqyldap ákelip óz tolqynyna saldy, men sol aǵyspen júrdim. Barlyq jumys ornymdy arnaıy shaqyrtýmen aýystyrýǵa týra keldi. Instıtýtty támamdap jatqanymda «Qobylandy» rólinde oınaǵan dıplomdyq jumysymdy kórgen Báıten Omarov «M.Áýezov teatryna baramyn» dep daıyndalyp júrgen meni Taldyqorǵandaǵy B.Rımova teatryna alyp ketti.
Sonymen qatar osynaý ómir aǵysynda jan jarym Hazıma Nuǵmanova únemi meniń janymnan tabyldy. Hazıma da búgingi kúni Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynyń beldi aktrısasy. Gastroldik saparlarǵa shyqsaq ta, spektaklde oınasaq ta, birge júrdik. Balalarymnyń tárbıesimen de ózi aınalysyp, aǵaıyn-týǵan, dos-jarannyń da kóńilin taýyp, meniń tek shyǵarmashylyqpen shuǵyldanýyma qolaıly jaǵdaı jasaǵany úshin jaryma rızamyn.
– Jýyrda kórermen nazaryna usynylǵan Baqqoja Muqaıdyń «Toıy kóp úı» shyǵarmasyn tańdaýyńyzǵa ne sebep boldy?
– Bul shyǵarmany alǵash H.Bókeeva atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq teatrynda qyzmet etip júrgenimde qolǵa aldym. Aıta ketetin jaıt, bul teatrǵa barýyma sebepker bolǵan birden bir adam osy shyǵarmanyń avtory Baqqoja Muqaı edi. Keıin «Dramatýrg aǵamnyń shyǵarmashylyǵyna nazar aýdaryp, nege spektakl qoımasqa?» degen mazasyz oılardan soń pesalarynyń barlyǵyn oqyp shyǵýdy jón kórdim. Sáıkesinshe, «Toıy kóp úı» pesasy kóńilimdi terbep ótti. Pesadaǵy basty keıipker Zańǵardyń prototıpi dál Baqqoja aǵamnyń ózi sekildi elestedi. О́ıtkeni Almatynyń tórinde turatyn Baqqoja aǵamnyń shańyraǵynan kisi aıaǵy úzilmeıtin. Aǵaıyny, týǵany bolýy shart emes, sharýasy bolyp shaharǵa kelgen kez kelgen, tanıtyn-tanymaıtyn Narynqoldyń adamy Baqqoja aǵamdy izdep tabatyn. Nege deseńiz, kim kelse de, aǵamyzdyń esigi árdaıym ashyq turatyn. Al endi shyǵarmanyń basty keıipkeri Zańǵarǵa kelsek, ol óte baýyrmal, sezimtal, adamgershilik qasıetke baı tulǵa. Keıbir adamdar, bul obrazdy ótirik, ertegi, ondaı minsiz adam bolýy múmkin emes dep aıtýy múmkin. Biraq ómir qataldyqqa, jaýyzdyqqa boı aldyrdy dep qansha jerden jamandasaq ta, ómirdi ómir etip ustap turǵan Zańǵar sekildi jaqsy adamdar. О́kinishtisi, sondaı jandar kóbine elenbeı, tasada kórinbeı qalyp jatady. Jalpy, spektaklde basty keıipkerdiń ózi kezdesken jandarǵa jaqsylyq jasap, baqytyn tabýǵa kómektesetini, sońynda óz taǵdyrymen arpalysyp, súıgen jarynan sábı súıe almaǵan qasiretin bastan keshkeni, qaıǵysy kóp bola tura, keń júregine búkil álemdi syıdyrǵysy keletin qasıeti júregi tumshalanǵan jandarǵa úlgi bolsa dedim.
Aıta ketetin jaıt, bul spektakldi alǵash ret qoıyp otyrǵan joqpyn. Bir jyldary B.Rımova teatrynda dál osy qoıylymdy sahnalaǵan edim. Shyǵarmanyń kóńilimnen shyqqany sonsha, Ǵ.Músirepov teatrynda da qaıtalap qoıýdy jón kórdim. О́ıtkeni ómirdi jaryq etip turǵan osyndaı jaqsy adamdardyń bolatynyn ár óńirdiń kórermeni mindetti túrde tamashalaýy kerek degen oıdamyn. Shyǵarmany qaıtalap qoıǵan saıyn múlde jańa qyrynan ashylyp, bir-birine uqsamaı, daralana túskeni ózimdi de tańǵaldyrady. Baıaǵyda A.Toqpanov aǵamyz: «Men M.Áýezovtiń «Abaı jolyn» jatqa bilemin. Men ony birneshe ret oqydym. Ár kezeńinde ártúrli túsinippin. Alǵash oqyǵanymda Abaıdyń jas kezin qatty túsinsem, orta jasqa kelgenimde orta býyn kezin uǵyndym, al qazir Abaıdyń qarttyǵy janyma jaqyn» deıtin jaryqtyq. Sol sekildi «Toıy kóp úıdi» men úshinshi márte qoıýǵa oqtalyp otyrmyn. Qazirgi mynaý qıyn da qatygez zamanda Zańǵar sekildi jaqsy adamdardyń da bar ekenin kórsetý qajet.
– Kógildir ekranda tuǵyry bıik tulǵalardy somdadyńyz. Bolashaqta josparda turǵan túsirilimder bar ma?
– Jalpy, óner adamdarynyń ishinde kıno akteri táýeldi mamandyqtyń birinen sanalady. Qalaǵan fılmge túse salý bizdiń qolymyzda emes, bolashaq fılmindegi keıipkerdi qalaı kórgisi keledi, ol jeke rejısserdiń kórkemdik tanymynan týady. Meniń paıymymda ol «taǵdyrǵa» baılanysty, ıaǵnı ol maǵan buıyrylǵan ról bolsa, ózime ǵana tıesili bolady. Kıno salasyna jasym elýden asqan soń ǵana bet burdym. B.Rımova teatrynda jumys jasap júrgen kezimde áriptes aktrısa Álıhan Ydyryshova «Astana – mahabbatym meniń» serıalyndaǵy Bektasovtyń rólin oınaýyma sebepker bolǵan edi. Odan keıin «Meniń kúnáli perishtem», «Tropınka k oblakam», «Paryz», taǵy basqa serıaldarmen kıno álemindegi jolym jalǵasyn tapty. Eń basty obrazdarymnyń biri ári biregeıi, árıne, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev jaıly túsirilgen «Elbasy joly. Astana» serıalynda Elbasy beınesin somdaǵanym. Sonymen qatar qazaqtyń uly tulǵalarynyń biri Álkeı atamyzdy «Álkeı. Ǵulama ǵumyr» jobasynda somdaýdy buıyrdy.
– Al erik sizde bolsa, qaı tulǵany somdar edińiz?
– Teatr ómiriniń tynysyn tamyrshydaı tap basyp tanıtyn Áshirbek Syǵaı aǵamyzben kezdese qalsaq, kásibimizge baılanysty syn-maqtaýy aralas kerekti keńes sózdi kútetin ejelgi ádetimiz. Birde aǵamyz: «Murat, sen Abaıdy qolǵa al. Abaıdy somda. Sen sol kezeńge jettiń» degen edi. Aǵanyń sóziniń áseri boldy ma, álde ishteı tolysyp jetilgenime óz kóńilim de sene me, qazaq ultynyń eń bıik tulǵasy Abaıdy somdaǵym keletinin jasyrmaımyn. Abaıdyń danalyǵy, ómiri, tragedııasy, arpalysy, kúresi, joly, poezııasy, mahabbaty – bulardyń qaısysyn alsań da óte tereń ári máni zor.
Abaı – qaı kezeńde qolǵa alsań da ómirsheńdigin joǵaltpaıtyn aktýaldy tulǵa. О́zimniń de shyǵarmashylyq josparymda teatrda «Abaıdy» sahnalaý oıymda bar. Realıstik baǵytta jazylǵan M.Áýezovtiń shyǵarmasyn qaıyra bir súzip shyǵyp, óz kóńil keńistigimde syzyp alǵan jobammen tolyqtyra otyryp, ózimshe qoıǵym keledi. Abaı – jumbaq álem. Ne qudiret ekenin túsinbeımin, syryn ashýǵa talpynǵan saıyn jumbaǵyn jasyra túsedi. Abaıdy basqa emes, nege óz aǵaıyny qamshynyń astyna alyp sabady, qanyn ishine tartyp nege oǵan kektendi? «Abaı qaıtty» degendi estigende, shyn jylaǵan da osy Orazbaı emes pe? Endeshe, aǵaıynnyń arasyndaǵy bul qaıshylyqta bir shyndyqtyń bary ras qoı. «Qara sózderin» oqyǵandardyń keıbiri Abaı qazaqty jek kórdi dep oılaıdy. Shoq sekildi tıgen jerin qaryp túser shyndyqty qabyldaýǵa ekiniń biriniń dáti kótermeıdi. О́zgege qatysty shyndyqty kórgisi keletin adam ózine kelgende estigisi kelmeıdi. О́tirik maqtaǵanǵa máz bolyp júre beredi. Abaı sııaqty shyndyqty shyjǵyryp aıtqan adam joq. Abaı aıtqan sol shyndyq shymbaıymyzǵa batqannan keıin bálkim, ártúrli áńgimeni byqsytyp júrgenimiz. Osy sebepti, Abaı qazynasyn aqtaryp otyryp, ishinen qazaqqa paıdasy tıetin shyndyqty shyrqyratyp aıtatyn dúnıe qoıǵym keledi.
– Shyǵarmashylyqqa qyzmet etetin ár adam aıǵaılap aıtpasa da, isheı óz deńgeıin, artyqshylyǵy men kemshiligin óte jaqsy baǵamdaıdy. Jalpy, rejısser retinde óz ereksheligińiz týraly ne aıta alasyz?
– Ultjandylyǵym bolar. Shyǵarmashylyqtaǵy basty baǵytym da osy – ultjandylyq. Oǵan dálel, «Mahambet», «Qurmanǵazy», «Ant», «Ábilqaıyr han», «Ketbuǵa», «Jalańtós Bahadúr», «Raıymbek, Raıymbek», «Syrym batyr», «Máńgilik eldiń Altyn adamy» qoıylymdary. Osy arqyly men ózimniń, elimniń aldyndaǵy azamattyq boryshymdy atqarýǵa talpynys jasadym. Al spektakldegi plastıkalyq sheshimderdi qurýda maǵan horeografııalyq ýchılıshede alǵan tálimim kóp kómektesti.
– Qazirgi qazaq teatr óneriniń baǵyty týraly ne aıtar edińiz?
– Qazirgi kezde teatr sahnasynda eksperımentaldy qoıylymdar mólsherden artyq beleń alyp barady. Al ózimizdiń ulttyq qundylyqtarǵa toly spektaklderdi jańa formada qoıý izdenisi shabandaý. Nege biz Shekspırdi, Chehovty, Ostrovskııdi jańa formada qoıa beremiz? Nege biz Áýezovti jańa formada, jańa sheshimmen kórkeıte almaımyz? Ulttyq qundylyǵymyzdy joǵaltpaı, kerisinshe tereńdetip, álemdik teatrlar arenasyna ózimizdiń ulttyq boıaý-bederimizben nege shyqpaımyz? Nege biz úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn, jat jurttyń topyraǵynda jaralǵan tamyry, tegi bóten ónerge qarap óńesh sozyp turamyz? О́zgeni óneri qansha ozyq bolsa da, osy máseleni qaperde ustaǵan durys. Shetelden kelgen azamattar nemese ósip kele jatqan urpaǵymyz bizdiń ulttyq qasıetimizdi, ónerimizdi, sóz saptaýymyzdy, tarıhymyzdy bilýi kerek. Árıne, bizge Shekspır de, Chehov ta kerek, alaıda qazaqtyń uly týyndylaryn da umytpaýymyz qajet. Báribir biz basqa ult bola almaımyz!
Oǵan qosa, teatr sanynyń alpystan asqany keı ákimge unamaı otyrǵan sııaqty, «teatrlardy qysqartý kerek» degen áńgimesin estip, shoshynyp qaldym. Toqsanynshy jyldardyń topalańynan qanaty kúıip áreń shyqqan teatrdy qysqartqannan kimniń baqshasy keńigeli turǵanyn da túsinbedim.
– О́ner salasynda rejısser retinde jınaǵan tájirıbeńiz mol. Kórermen kóńilinen shyǵatyn kóptegen qoıylymdardy sahnaladyńyz. Kásibı maman retinde jas rejısserlerden kimderdi erekshe atap ótesiz?
– Byltyr Atyraýda ótken Raqymjan Otarbaevtyń halyqaralyq teatr festıvaline arnaıy shaqyrtýmen qonaq boldym. Sol festıvalde shákirtim Muqan Tomanov R.Otarbaevtyń «Jalǵyzdyq» degen shyǵarmasynyń jelisimen spektakl usyndy. Qalaı unaǵanyn sózben aıtyp jetkize almaımyn. Qazirgi baǵyttaǵy, búgingi kúndegi eksperımentaldi qoıylymdardyń barlyq belgisi bar, úlken teatr tilimen qoıylǵan spektakl kórdim. Tek teatr ǵana solaı sóıleı alady. Tipti men ózimniń teatrǵa degen kózqarasymnan ózgeris sezdim.
Sonymen qatar búgingi tańda búkil Qazaqstan boıynsha suranysta júrgen, jan-jaqqa baryp qoıylymdaryn qoıyp jáne sol spektaklderi bıik dárejede baǵalanyp jatqan rejısser bar. Ol bizdiń teatrymyzdyń kórkemdik jetekshisi – Farhad Moldaǵalı. Onyń qoıylymdary qaı jerge barsa da, joǵary baǵasyn alady. Farhadtyń «Qaragózinen» bastap keshegi «Qulageri», B.Rımova teatrynda qoıǵan «Qorǵansyzdyń kúni», Q.Qýanyshbaev teatryndaǵy «Altaıdan aýǵan el» syndy spektaklderi tyń jańalyqqa toly. Kórermender arasynda úlken rýhanı suranys týdyrǵan «Jýsan ıisi», «Mahabbat hattary» sekildi keremet qoıylymdardyń rejısseri Juldyzbek Jumanbaı da izdeniste kele jatqan jas daryn. Juldyzbektiń basqa teatrlarda qoıylyp jatqan «Jambyly», «Muhıty» ulttyq turǵydan qaraǵanda, janyma erekshe jaqyn tereń týyndylar. Mine, osy úsh jas rejısserdiń esimin aıryqsha ataǵym keledi.
– Keıde teatr orta býynnan joǵary estııar, esti kórermenniń, al kıno jastardyń súıip tamashalaıtyn óneri dep, shekara belgileıtinder bar. Al siz aıtyp otyrǵan teatr men siz túsip júrgen kınonyń joly qaı jerde túıisip, qaı tustan aıyrylady?
– Teatrdyń tili múldem bólek. Teatr formasynda jasalǵan ónerdi kınodan kórsete almaısyń. Al kınodan kórsetkendi teatrda dálme-dál qaıtalaý múmkin emes. Eki óner tek birin-biri tolyqtyryp turady. Maǵan ekeýi de jaqyn, sıqyr sekildi ózine yntyq etkenin qoımaı keledi. Dramatýrgııa men rejıssýranyń eń sátti tańdalǵan týyndylaryn kórermenge tanystyryp, jan dúnıesiniń jarqyrap, mıynda «janartaý atqylatyp», júregin izgilikke baýlı túsetin kıno men teatr ónerine qatar qyzmet etip kele jatqanyma qýanamyn. Kıno adamdy tanymal etedi, al teatr akterdi jetildiredi, baıytady.
– «Eki salada júrgenime qýanyshtymyn» dedińiz. Siz tek eki salada ǵana eńbektenbeı, shákirt te tárbıelep júrsiz. Pedagog bolǵannyń da óz qıyndyqtary bar shyǵar?
– Ustazdyq tájirıbemde ónerge adasyp kelgen balalardy da az kezdestirmedim. Olarmen durys jumys istep, naǵyz talanttardy tańdap, tárbıelep, qanattandyryp ushyryp jiberý qajyrly eńbekti talap etedi. О́ıtkeni qabiletin shyńdap, naǵyz maman etip oqytpasań, keleshekte talaı jobalarǵa barǵanynda rejısserdiń sory bolady. Adamǵa paıdaly qyzmet qylǵannan artyq uly istiń bolýy múmkin emes. Osyndaı jarqyn sát úshin shyǵarmashylyqty shırata túsý kerek. О́mirden túıgenim – osy.
– Áńgimeńizge rahmet, shyǵarmashylyǵyńyzǵa sáttilik tileımiz!
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
