Latıfýndıster zańǵa baǵynbaı ma?

Daýdyń basy – zań babynda

2003 jylǵy 20 maýsymda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Jer kodeksiniń 76-babynda «Kepil berýshige jeke menshik quqyǵymen nemese jer paıdalaný quqyǵymen tıesili jer ýchaskesi kepil máni bolýy múmkin», delingen. Osy bap ınvestor atyn jamylǵan keıbir alaıaqtardyń aýyl turǵyndarynyń ózderine senip tapsyrǵan jer úlesterin paıdalaný quqyǵyn qarjy ınstıtýttarynda zańsyz kepilge qoıyp, qyrýar nesıe alyp, keıin ony qaıtarmaýy sebepti kepil­ge salynǵan jerlerdiń aýksıon ar­qyly satylýyna jol ashyp berip tur.

Naqtyraq aıtsaq, ótken ǵasyr­dyń toqsanynshy jyldaryn­da júzege asyrylǵan jappaı jeke­she­lendirý kezinde burynǵy keńsharlar men ujymsharlarda eńbek etken aýyl turǵyndaryna belgilikti mólsherdegi jer úlesterin paıdalaný quqyǵy 49 jylǵa berilgen bolatyn. Aýyldaǵylar osy múmkindikti paıdalanyp, sharýa qojalyqtary men jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter quryp, ózderine tıesili jer úlesterin senimgerlik basqarýǵa bergen. Sodan beri isker de ımandy azamattar basqarǵan sharýashylyqtar óz úleskerlerine jyl saıyn ájeptáýir paı tólep, nemese olardyń qalaýlaryna qaraı un, astyq, jemshóp, otyn daıyndap berip, kómektesip keledi.

Alaıda seriktestik qurarda aýyl adamdaryna úıip-tógip bergen ýádelerin tez arada esten shy­ǵaryp, moıyndaryna alǵan min­dettemelerin orynda­maı, jurt ese­binen jeńil jolmen baıyp qalý­d­y oılaǵan teris pıǵyldy py­syq­aılar da bar bolyp shyqty. On­daılar úleskerlerge kúzde bir-eki qap un, nemese astyq qal­dyǵyn berip, aldap-sýlap, tús­ken tabystyń negizgi bóligin óz qal­ta­laryna basyp júr. Keıbireýi tip­ti aýyl turǵyndarynyń jer úles­­terin paıdalaný quqyǵyn jal­­ǵan qujattar jasaý arqyly qar­­jy ınstıtýttaryna kepilge qo­ıyp, mol nesıe alyp, keıin qaryz­daryn ótemeı, ekijaqty da taqyrǵa otyrǵyzǵan.

Mine, osyndaı qaýip tóngen Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy Birlestik, Dáýqara, Svetloe, Qaraqamys, Egin­diaǵash aýyldarynyń tur­ǵyn­dary 2020 jyldyń basynda aýdandyq ákimdikke jınalyp, aýdan basshylary men jergilikti quqyq qorǵaý organdarynan arasha suraǵan. Sebebi, olardyń jer úlesterin paıdalaný quqyǵyn senimgerlik basqarýǵa alǵan «Jarqyn SQ» jaýapkershiligi shekteýli serik­testigi 2017 jyly «Agrarlyq nesıe korporasııasy» aksıonerlik qoǵamynan 600 mıllıon teńge nesıe alyp, onyń kepiline 42 myń gektar egistik jerdi zańsyz qoıǵan. Keıin seriktestik alǵan nesıesin ýaqtyly tóleı almaǵandyqtan, «Agrarlyq nesıe korporasııasy» sotqa júginip, kepilde turǵan aýyldyqtardyń egis alqaptaryn paıdalaný quqyǵyn óz menshigine alǵan. Ile ol jerlerdi aýksıon­ǵa salyp satyp, atalǵan seriktes­tikke nesıe­ge bergen qarjysyn qaı­tar­maq­shy bolady. Muny estigen aýyl­dyqtar der kezinde dabyl qaǵyp, Parlament Májilisiniń depý­tatyna deıin aryzdanyp, ol óz kezeginde Bas prokýratýraǵa júgingen. Sonyń nátıjesinde 5 aýyldyń turǵyndary kótergen jer daýyna Soltústik Qazaqstan oblysynyń quqyq qorǵaý organdary aralasyp, kepilde turǵan jerdi paıdalaný quqyǵyn aýksıon arqyly satýǵa tyıym salyndy. Úsh jylǵa sozylǵan sot úderisi aqyry aýyldyqtardyń jeńisimen aıaqtalyp, jerleri túgel qaıtaryp berildi. Al úleskerlerdiń bolmaǵan jalpy jınalysynyń jalǵan hattamasyn jasap, alaıaqtyqqa barǵan «Jarqyn SQ» JShS basshylary qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes qatań jazalarǵa tartyldy.

О́kinishke qaraı, Soltústik Qazaqstan oblysynyń Shal aqyn aýdanyndaǵy Balýan aýylynyń turǵyndary jalpy kólemi 4322 gektar jer úlesterin senimgerlik basqarýǵa tapsyrǵan fermerlik sharýashylyq basshysy sol jerdiń bárin osydan on jyldan astam ýaqyt buryn basqa zańdy tulǵaǵa satyp jibergenin der kezinde bile almaı, qoldaryn kesh sermegendikten, jer paıdalaný quqyqtarynan aırylyp qaldy. Olar endi ǵana quqyq qor­ǵaý organdaryna aryzdanyp, sot arqyly ádildik izdeýge kiri­sip jatyr. Sondaı-aq jýyrda Qyzyljar óńirindegi Ǵabıt Mú­si­repov atyndaǵy aýdan­nyń «Chıs­topole-2» JShS úles­­­ker­leri de óz jer paıdalaný qu­qyq­tarynan zańsyz aırylyp qalǵany sebepti sotqa shaǵymdandy.

Demek, Úkimet pen Parla­ment depýtattary Jer kodek­sin taǵy bir qarap, oǵan aýyl turǵyndarynyń aýyl sharýa­shylyǵymen aınalysýǵa arnal­ǵan jer úlesterin paıdalaný qu­qyǵyn qarjy ınstıtýttarynda kepilge qoıýǵa tyıym salý jóninde túzetý engizý máselesin qarastyrǵany jón. Aıtpaqshy, mundaı túzetýdiń qajettigin Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń tóraǵasy Murat Temirjanov ta ashyq aıtyp júr.

Latıfýndısterdiń aty nege atalmaıdy?

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2019 jylǵy 2 qyr­kúıektegi «Syndarly qoǵam­dyq dıalog – Qazaqstannyń turaq­tylyǵy men órkendeýiniń negizi» alǵashqy Joldaýynda jer resýrs­taryn tıimsiz paıda­laný máselesi óte ózekti bolyp otyrǵanyn aıta kelip: «Memleketten jerdi tegin jalǵa alý quqyǵyna ıe bolǵan­dardyń kóp­shiligi jerdi ıgermeı, bos­qa ustap otyr. Elimizde «shóp qory­ǵan ıttiń» kebin kıgen «latı­fýndıster» kóbeıip ketti. Paı­dalanylmaı jatqan aýyl sharýa­shylyǵy jerlerin qaıtaryp alatyn kez keldi», degen edi.

Sodan eki jarym aıdaı ýaqyt ótkende Prezıdent Aqmola oblysyna jumys sapary barysynda jer qatynastary máselesine qaıta oralyp: «Men Joldaýda jerdi óńdeýmen aınalyspaıtyn latıfýndısterden ony qaıtaryp alý mindetin qoıdym. Bul óte mańyzdy tapsyrma qyzyl sóz úshin berilgen joq. Adal da eńbekqor fermerler, sharýalar mal baǵatyn jer tappaıtyn jaǵdaıǵa deıin jettik. Alaıda meniń tapsyrmam óte baıaý oryndalyp jatyr. Qazirgi jaǵdaıdy ózgertpeýge múddeli adamdardyń qysymyna ushyraǵandyqtan, bul ju­mysty sozbaqqa salý uıǵa­ryl­ǵan sııaqty», dep málimdegen edi.

Shyntýaıtynda, jer qatynas­tary salasynda qalyptas­qan keleń­siz jaǵdaıdy ózgertpeýge, eń aldymen, óńirlerdiń ákimdik­teri múddeli bolǵany anyq. Sebebi, kóptegen jer zańnamasyn buzýshylyqtar solardyń tarapynan jasalyp keldi. Jer ýchaskeleri aýksıon nemese konkýrs ótkizilmeı, «barmaq bas­ty, kóz qystymen» berilip jat­ty. Jer resýrstaryn bas­qarý komıtetiniń málimetine qara­ǵanda, ortalyq ýákiletti organ­ǵa tek jer máseleleri bo­ıyn­sha jergilikti atqarýshy or­gan­dardyń ústinen 2020 jyly – 2614, 2021 jyly 1613 aryz túsken. Osyǵan oraı, «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jer qa­ty­nastaryn damytý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» zań ázir­lenip, Memleket basshysy oǵan 2021 jylǵy 30 maýsymda qol qoı­dy. Osy zańǵa sáıkes 2022 jylǵy 1 qańtardan bastap jergilikti atqarýshy organdardaǵy jerlerdiń paıdalanylýy men qorǵalýyn memlekettik baqylaý fýnksııa­lary Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstr­ligine qaıtaryldy jáne Úki­mettiń byltyrǵy 19 qań­tar­daǵy qaýlysymen óńir­lerde Jer resýrstaryn bas­qarý komıteti­niń aýmaqtyq depar­tamentteri quryldy. Sóı­tip, Prezıdent tapsyrmasyn to­lyq­qandy oryndaý, shyn mánin­de, byltyr bastaldy deýge bola­dy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń málimeti boıynsha ótken jyly memleketke 5,2 mıllıon gektar paıdalanylmaǵan jáne zańnamany buza otyryp beril­gen aýyl sharýashylyǵy jer­leri qaıtarylǵan. Tıisti eskertý alǵannan keıin jer paı­da­la­ný­shylar 1,85 mıllıon gektar alqapty ıgerýge kirisken. Atal­ǵan kórsetkishter 2021 jylmen salystyrǵanda 10 ese kóp. Buǵan Memleket basshysy 2022 jyly 9 tamyzda jer qatynastary sala­syndaǵy tekserýlerge mora­torıı­di alyp tastaǵany da qolaıly múm­kindik týǵyzdy.

Degenmen, Parlament Máji­li­siniń byltyrǵy jeltoq­san aıyn­da bolǵan jalpy oty­ry­­syn­da keı­­bir depýtat­tar Aýyl sharýa­shy­­lyǵy mınıstri keltirgen má­li­met­­ter­ge senimsizdikpen qarap, aýyl turǵyndary men sharýa qojalyqtary áli de jaıy­lym­­dyq jáne egistik jerler­diń tapshy­ly­ǵynan qutylma­ǵan­dyǵyn, sondaı-aq ýákiletti organ basshysy jerin qaıtarǵan birde-bir latıfýndıstiń atyn atamaǵanyn synady.

Rasynda da, osy jyldyń basynda iske qosylǵan Meml­e­kettik jer kadastrynyń avto­mat­t­andyrylǵan aqparattyq júıe­sinen de iri aýyl sharýashylyǵy qury­lymdarynyń ataýyn ǵana bilýge bolady. Al ondaǵan myń gektar jerge ıelik etip otyr­ǵan seriktestikterdiń quryltaı­shylary hám latıfýndısterdiń kim ekeni týraly aqparat joq.

Memleket basshysy byltyr­ǵy 8 aqpanda bolǵan Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda: «Jerdi utymdy paıdalanýdaǵy mańyzdy mindetterdiń biri – onyń bir qolǵa shoǵyrlanýyna jol bermeý. Birqatar óńirde máslıhattardyń sheshimderimen jer telimderiniń mólsherleri ǵylymı-negizdeý tásilinsiz bekitilgen: Atyraý oblysynda – 98 myń gektar, Almaty oblysynda – 96 myń gektar, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 69 myń gektar. Sol-aq eken, Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi bir qolǵa 98 myń gektar aýyl­sharýashylyq jerin berýge ruqsat etetin qaýly jobasyn ázirleı qoıdy. Bul shamadan tys jerge ıe adamdardyń qazirgi ıeli­gin bekitý, ıaǵnı normatıvtik baza retinde aıqyndaý áreketi sııaq­ty kórinedi», dep latıfýndıster­ge búırekteri buryp turǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi sheneý­nik­­teriniń shyn pıǵyldaryn ásh­kere­leı aıtty. Al osy jyldyń basyn­da Úkimet qaýlysymen aýyl sharýa­shylyǵy jer ýchaskeleriniń eń jo­ǵary shekti mólsheri zańdy tulǵalar úshin – 51 myń gektardan, al sharýa qojalyqtary úshin 35 myń gektardan aspaıtyn bolyp belgilendi.

Árıne, bul jańalyq birneshe júz myń gektar egistik jerge ıelik etip otyrǵan latıfýndısterdi abyr­­jytyp tastaǵanymen, ma­man­­dar­dyń aıtýynsha, olar bul shek­­teýdi aınalyp ótý joldaryn taba alady eken. Sondaı quıtyr­qy­lyqtarǵa jol bermeý úshin de latı­fýndısterdiń aty-jónin jurt­shylyq bilýge tıis. Bul ret­te qoldanystaǵy zańnamaǵa, so­nyń ishinde «Derbes derekter jáne olardy qorǵaý týraly» zańǵa tıi­s­ti ózgerister engizý de qajet bolar.

Káribaı MUSYRMAN,

«Egemen Qazaqstan»