Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Byltyr elimizdiń hımııa salasynda jalpy somasy 54,6 mlrd teńgege 10 joba iske qosyldy. Olar tolyq qýatyna shyqqanda 310 mlrd teńgeniń ónimin óndirýi tıis. Al bıyl jalpy somasy 58,1 mlrd teńgeni quraıtyn taǵy 14 jobany paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Olardyń qatarynda metallýrgııa ónerkásibine qajetti emýlsııalyq jarylǵysh zattar, eritkishter, hımııalyq reagentter shyǵaratyn zaýyttar bar. Tutastaı alǵanda bolashaqta hımııa salasynda 6 trln teńgege 100-ge jýyq ınvestısııalyq joba júzege asyrylmaqshy. Bul óz kezeginde 14 myńǵa jýyq turaqty jumys ornyn ashýǵa septigin tıgizedi.
Hımııa ónerkásibine baılanysty jobalardyń edáýir bóligi Jambyl oblysynda shoǵyrlanǵan. Olardyń deni mıneraldy tyńaıtqyshtar men hlor siltili ónimder, kalsıı hlorıdi, kalsıılendirilgen soda syndy beıorganıkalyq hımııa ónimderi óndirisine arnalǵan.
Sonymen qatar munaıly ólke Mańǵystaýda hımııa óndirisi boıynsha 13 joba qolǵa alynǵan. Atap aıtqanda, bul óńirde jasyl sýtegi, ammıak, karbamıd jáne bıoproteın óndiretin óndiris oryndary iske qosylady dep kútilýde. Kaýstıkalyq soda, kalsıılendirilgen soda sekildi negizgi hımııalyq ónimderdi óndirýge mamandanatyn jańa óndirister túrli salalardyń damýyna serpin berýi tıis.
Byltyr hımııa ónimderin óndirý 2021 jylmen salystyrǵanda 7,6 paıyzǵa ósip, 908 mlrd teńgege jetti. Bul – sońǵy jyldardaǵy eń joǵary kórsetkishterdiń biri. Hımııa ónerkásibinde munaı-hımııa ónimderi (32,9%), tyńaıtqyshtar (12,4%) jáne organıkalyq hımııalyq zattar (11,1%) jetekshi orynǵa ıe. Hımııa ónerkásibi ekonomıkanyń basqa salalaryn qajetti materıaldar óndirisimen qamtamasyz etip qana qoımaı, ınvestısııalar tartýǵa, eksportty ulǵaıtýǵa uıytqy bolýda. Hımııa salasynyń ónerkásipke quıylǵan ınvestısııalardyń jalpy kólemindegi úlesi 3,2%-dy, óńdeý ónerkásibindegi úlesi 15%-dy quraıdy. Byltyr salaǵa 230 mlrd teńge ınvestısııa salynǵan. Degenmen bul aldyńǵy jylǵa qaraǵanda eki ese az (2021 jyly – 462,6 mlrd teńge). Sonymen birge baǵalaý málimeti boıynsha ótken jyly elimiz 262,9 mlrd teńgeniń hımııalyq ónimin eksporttaǵan. Al ımport úlesi – 332,3 mlrd teńge.
Búginde hımııa ónerkásibin jańa deńgeıge shyǵarýdyń mańyzdy faktory – strategııalyq ınvestorlardy izdeý men tartý. Ekonomıkalyq úderisterge saı ınvestorlar birqatar óndiristerge nazar aýdarýy kerek. Mysaly, mamandardyń aıtýynsha, elimizdiń batys aımaǵynda shamamen 6 mlrd tonna kalıı tuzdarynyń qory bar. Endeshe mol shıkizat bazasyn, aýyl sharýashylyǵy tarapynan joǵary suranys pen tutynýdyń ósý áleýetin eskere otyryp, kalıı tyńaıtqyshtaryn óndirý ınvestısııalaýdyń tartymdy baǵyty bola beredi. Azotty tyńaıtqyshtardyń eń tanymal qatty túri sanalatyn karbamıdke tek bizde ǵana emes, jaqyn jáne alys shet elderde de suranys bar. Sol sekildi respýblıkamyzda túıirshiktelgen kaýstıktiń turaqty tutynýshylary bar ekenin eskersek, bul óndiris te ınvestısııalaý úshin perspektıvaly bolyp tabylady. Qoldanystaǵy jáne áleýetti iri hımııalyq kásiporyndardy nazarǵa ala otyryp, aldaǵy 5 jylda ishki naryqta tutynýdyń ósýi 450-500 myń tonna deńgeıinde boljanatyn kalsıılendirilgen soda da basymdyqqa ıe. Sondaı-aq ammonıı sýlfatyn óndirý onyń ónerkásiptik aýqymynyń bolmaýyna, ımportqa táýeldiliktiń joǵarylyǵyna jáne shıkizat komponentteriniń jetkilikti kólemine baılanysty ınvestorlar tarapynan qarajat salý úshin tartymdy.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaevtyń aıtýynsha, elimizde agrohımııanyń damýyna úlken mán berilip otyr. Bul salada bizde ammofos, sary fosfor sekildi bazalyq agrohımııalyq ónimder bar. Bul ónimderdi «Qazfosfat» zaýyty shyǵarady. Sol sekildi qýaty 400 myń tonnaǵa jetetin «QazAzot» zaýyty azot tyńaıtqyshtaryn óndiredi. Osyndaı múmkindikterdi esepke alsaq, agrohımııa óndirisin 10 esege deıin arttyrýǵa bolady. Oǵan qosa kúrdeli mıneraldy tyńaıtqyshtarǵa da den qoıý kerek. Bul úshin birqatar iri jobalar júzege asyrylýda. Sondaı-aq «EýroHım» jáne «Qazfosfat» kompanııalary óndiristik qýatyn birneshe ese arttyrýdy josparlap otyr.
Jalpy alǵanda sala qarqyndy damý jolyna tússe de, óndiris resýrstaryn paıdalaný tıimdiliginiń tómendigine, bilikti kadrlardyń jetispeýshiligine jáne ekologııalyq problemalarǵa baılanysty birqatar qıyndyqtar sheshimin tappaı otyr. Hımııa salasynyń búgingi jaı-kúıi men bolashaǵy jýyrda elordada ótken О́ńdeý aptalyǵy aıasynda talqylandy. Hımııa ónerkásibin damytý máselelerine arnalǵan konferensııada salanyń qazirgi ahýaly, jańa jaǵdaıda zańnamany jetildirý talaptary, jumys istep turǵan hımııa kásiporyndary men ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrý tetikteri saraptaldy. О́nerkásip ókilderine, óz qyzmetinde hımııany paıdalanatyn kompanııalarǵa ruqsat berý qujattaryndaǵy ınnovasııalar jáne hımııalyq ónim aınalymynyń qaýipsizdik talaptary týraly aıtyldy. Qatysýshylarǵa jaqyn arada qabyldaý josparlanǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń «Hımııalyq ónimniń qaýipsizdigi týraly» tehnıkalyq reglamenti tanystyryldy. Salalyq birlestikterdiń ókilderi bolyp tabylatyn birqatar sarapshylar kásiporyn óz qyzmetinde otandyq shıkizat pen daıyn ónimdi paıdalanǵan jaǵdaıda memlekettik qoldaý sharalaryn keńeıtý qajettigin aıtty. Olardyń pikirinshe, ataýly memlekettik qoldaý óńdeýshi ınnovasııalyq óndiristerdiń tıimdi damýyn qamtamasyz etedi, ımportqa táýeldilikti azaıtyp, eldiń jalpy ishki óniminiń ósýine oń áser beredi.
Sondaı-aq jıynda sheteldik shıkizatqa joǵary táýeldilik pen tapshylyq saldarynan ony jetkizýdiń kúrdeligine, jabdyqtardyń joǵary qunyna baılanysty hımııa ónerkásibinde ınnovasııalar men jańa tehnologııalar engizýdiń tómen deńgeıine nazar aýdaryldy. Bul rette ulttyq kásipkerler palatasy men hımııa salasy ókilderi arasynda ózara dıalog ornap, sheshimderdi birlesip ázirleý, jańa tehnologııalardy engizý men joǵary sapaly ónim shyǵarýǵa yqpal etý maqsatty úrdiske aınalǵan. Tolǵandyrǵan máselelerdi ortaq alańda oı talqysyna salý bızneske memlekettik organdar, ulttyq kompanııalar, damý ınstıtýttarynyń ókilderine ózekti suraqtardy tikeleı qoıýǵa jáne qajetti túsinikteme alýǵa múmkindik beredi.
«Hımııa ónerkásibiniń salalyq qaýymdastyqtarymen, hımııalyq kásiporyndarmen júıeli baılanys jolǵa qoıylǵan. О́nerkásipti damytý, kásiporyndarymyzdyń ónimdiligi men básekege qabilettiligin arttyrý maqsatynda birlese tıimdi jumys istep kelemiz. Hımııa salasynyń múddesin qozǵaıtyn zańnamalyq negizdi jetildirý, jańa retteýshi quraldardy qatańdatýǵa jáne engizýge jol bermeý baǵytyndaǵy ortaq is-qımyldy erekshe atap ótý qajet. Ulttyq palata hımııa ónerkásibindegi otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaýdy óziniń basymdyqtarynyń biri retinde qarastyrady. Naqty nátıjeler qatarynda tasymaldyń barlyq túrimen el aýmaǵynan ammıak selıtrasy men ammofosty áketýge tyıym salynǵandyǵyn atap ótýge bolady. Qazir taýarlarǵa jol-tańbalaý materıaldary men lak-boıaý ónimderin ulttyq rejimnen alý máselesi jan-jaqty pysyqtalýda», dedi «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń ókili Murat Ámirın.
«KazHımııa» hımııa ónerkásibi qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory Tomırız Arystanova el aýmaǵyndaǵy hımııalyq óndiristerdi lısenzııalaý máselesin kóterdi. «Lısenzııa alýǵa biliktilik talaptarynda arnaıy qoımalar, shıkizatty saqtaýǵa arnalǵan úı-jaılar, akkredıttelgen zerthanalar, tehnıkalyq basshylardyń bilikti quramynyń bolýy týraly talaptar bar. Bul talaptar iri ónerkásip kásiporyndar úshin jarasa, óndiriste ýly jáne qaýipti hımııalyq zattardy qoldanbaıtyn orta jáne shaǵyn kásiporyndarǵa qolaısyz», dedi ol.
«Dasco Consulting Group» jobalyq menedjeri Saltanat Nurbosynova túrli qoldaý sharalaryna qaramastan hımııalyq salany qarjylandyrý áli de az dep sanaıdy. «Qazirgi kezde jasyl tehnologııalardy engizý tańdaý emes, qajettilik bolyp otyr. Alaıda salaǵa qarjy jetkiliksiz, jańa tehnologııalardy engizý men ǵylymı zertteýler júrgizý boıynsha múmkindikter shekteýli. Salanyń damý deńgeıi ınflıasııanyń ósý qarqynyna qaraǵanda baıaý júrýde», dep atap kórsetti spıker.
Qaýymdastyq ókilderi mańyz bergendeı, damyǵan elderde hımııalyq óndiristerdi retteý yqtımal táýekel negizinde júrgizilip jatqany baıqalady. Bul tásil hımııa salasyndaǵy az tonnalyq óndiristerdiń damýyna septigin tıgizip, hımııalyq kásiporyndardy qurý úderisin qaýipsizdikke nuqsan keltirmesten túsinikti ári qoljetimdi etedi.
