Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes bir kezde sengeninen súıengeni kúshti bolǵandar zańdy belden basyp ıemdenip alǵan memlekettik múlikti jáne elden zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý isi qazirdiń ózinde eleýli nátıje bere bastaǵanymen, tamyry tereń sybaılas jemqorlyqpen kúres barysy kóńil kónshiterlikteı emes. Bir kezde «Sheneýnikterdiń jalaqysy tómen. Ony kótermeıinshe jemqorlyqty azaıtý qıyn» degen ýájdi pikir mártebeli minberlerden san márte aıtylyp, aıdan anyq aqıqattaı kóringen. Nátıjesinde keıingi jyldary quqyq qorǵaý júıesiniń qyzmetkerleri men barlyq memlekettik qyzmetshiniń jalaqysy aıtarlyqtaı arttyryldy. Alaıda qazekem «Dánikkennen qunyqqan jaman» degendi bilip aıtqan eken – jemqorlardyń «tábeti» tipti ashyla túsken tárizdi. Buǵan Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetine nazar aýdarsaq, kózimiz jetedi.
Naqty aıtsaq, elimizde 2021 jyly 1451 sybaılas jemqorlyq qylmys jasalǵan bolsa, osy kórsetkish 2022 jyly 5,4 paıyzǵa ulǵaıyp, 1530-ǵa jetipti. Bul rette barlyq ortalyq memlekettik organ men Astana qalasynyń atqarýshy organdary ornalasqan elorda «oza shaýyp», «balyq basynan shirıtinin» taǵy bir ańǵartyp tur. Munda aldyńǵy jyly – 143, byltyr 152 sybaılas jemqorlyq deregi tirkelip, «ósim» 6,3 paıyz boldy. О́ńirlerdiń ishinde Shymkent shahary «báıge bermeı», mundaǵy jemqorlyq qylmys sany 2021 jylǵy 111-den 127-ge deıin (14,4 paıyz) kóbeıgen. Úshinshi megapolıstiń ókshesin basqan Almaty oblysynda aldyńǵy jyly tirkelgen 81 jemqorlyq deregi byltyr 124-ke ıaǵnı, 53,1 paıyzǵa jetken. Osy qoǵamdyq indettiń asqynýy jóninen Aqtóbe oblysy aldyna jan salmaı, jemqorlyq sanyn aldyńǵy jylǵy 50-den byltyr 88-ge deıin, ıaǵnı 76 paıyzǵa kóbeıtken. Qyzylorda (69 paıyz), Batys Qazaqstan (53,5 paıyz), Mańǵystaý (36,4 paıyz), Qaraǵandy (26,7 paıyz), Atyraý (22,5 paıyz), Qostanaı (8,3 paıyz) oblystarynda da áshkerelengen jemqorlyq qylmystar sany kúrt ósken.
Sonaý keńes zamanynda-aq naqylǵa aınalyp ketken «Bastyqqa bara berme, para ber» degen sóz mańyzyn joıyp, arhaızmge aınalar túri áli kórinbeıdi. Aldyńǵy jyly – 1053, byltyr – 1050 paraqorlyq qylmys ashylǵany – sonyń aıǵaǵy. «Alaqandary jıi qyshıtyn» sheneýnikter qatary Astana (114), Shymkent (99), Almaty qalasy (82), Almaty oblysy (99), Túrkistan (86), Aqtóbe (69), Batys Qazaqstan (60), Qaraǵandy (54), Soltústik Qazaqstan (50), Mańǵystaý (46), Qostanaı (38), Jambyl (36), Shyǵys Qazaqstan (30) oblystarynda qalyń bolyp shyqty.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń jyl basynan beri taratqan aqparatyna qarasaq ta, qaı salada bolsyn jeń ushynan jalǵasqan sheneýnikterdiń qylmystyq quqyq buzýshylyqtary tyıylar túri joq sııaqty. Ásirese eldiń erteńi – óskeleń urpaqtyń tálim-tárbıesine jaýapty bilim berý salasyndaǵy bylyq-shylyq bitpeı turǵany qynjyltady. Jýyrda ǵana Jetisý oblysynyń Taldyqorǵan qalasy Bilim bóliminiń basshysy bıýdjet qarajatyn urlaý derekterin jasyrǵany úshin qaramaǵyndaǵy qyzmetkerlerden 280 mln teńge para aldy degen kúdikke ilinip, sot sanksııasymen tutqyndaldy. Para berýshiler de bıýdjet qarajatyn asa iri mólsherde urlaý týraly qylmystyq is boıynsha negizgi aıyptalýshylar retinde tergeý oqshaýlaǵyshyna qamaldy. Olarǵa bilim berý salasynda jumys istemeıtin, ózderimen úlestes adamdardyń shottaryna jalaqy túrinde shamamen 2 mlrd teńge aýdardy degen aıyp taǵylǵan. «Synyqtan ózgeniń bári juǵady» demekshi, Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan aýdany Bilim bóliminiń basshysy men býhgalteri de bilim berý mekemelerinde qyzmet istemeıtin adamdardyń shottaryna jalaqy retinde aqsha aýdarý arqyly 543 mln teńgeni jymqyrdy degen kúdikke ilinip, isti bolyp otyr.
Mádenıet salasynda basshylyq qyzmet atqaryp, adamdarǵa rýhanı tárbıe berý mindetin atqaryp júrgen memlekettik qyzmetshilerdiń arasynan da sýyq qoldy suǵanaqtar áshkerelenip jatyr. Taıaýda ǵana Antıkor qyzmetkerleri Almaty oblysynyń Mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysyn bıýdjet qarajatyn jymqyrdy degen kúdikpen qamaýǵa aldy.
Imansyz sheneýnikter tipti múgedektigi bar adamdardy da súlikshe soryp júr eken. Máselen, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý komıteti Aqtóbe oblysy boıynsha departamentiniń №4 medısınalyq-áleýmettik saraptama bóliminiń basshysy múgedektigi bar adamdardan múgedektik merzimin belgileý jáne uzartý úshin birneshe ret jalpy somasy 1,2 mln teńge para aldy degen kúdikke ilinip otyr.
Elimizde zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý mindeti júktelgen quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleriniń arasynda da jemqorlyq dertin juqtyrǵandar birinen soń biri quryqtalyp jatyr. Antıkor jaqynda áshkerelegen, Astana qalasynyń Mamandandyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyndaǵy uıymdasqan qylmystyq toptyń 4 múshesi – polısııa qyzmetkerleri bolyp shyqty. Bul top memleketke 1,4 mlrd teńge zalal keltirgen. Al Aqmola oblysy Polısııa departamenti patrýldik polısııa rotasynyń komandıri men patrýldik polısııa rotasynyń aǵa ınjeneri 100 mln teńgeniń janarmaı talondaryn birlesip jymqyrǵandyǵy úshin sot úkimimen 7 jylǵa bas bostandyqtarynan aıyryldy. Jambyl oblysy Taraz qalalyq sotynyń tóraǵasy 1 mln teńge para alǵany úshin 3 jylǵa sottaldy. Almaty oblysy Mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń sýdıasy 2 kásiporyndy bankrot dep taný týraly sheshim shyǵaryp bergeni úshin Memlekettik kirister departamenti qyzmetkeriniń deldaldyǵymen para aldy degen kúdikke ilindi.
Jalpy, Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimeti boıynsha ǵana emes, «Transparency International» halyqaralyq uıymynyń baǵalaýy boıynsha da elimiz sybaılas jemqorlyqpen kúreste mardymdy nátıjege jete almaı otyr. Halyqaralyq uıym daıyndaǵan reıtıngke qaraǵanda, Qazaqstanǵa 2021 jyldyń qorytyndysy boıynsha 37 ball berilgen bolsa, byltyr odan 1 ball kem berilip, 180 memlekettiń ishinde 101-oryn buıyrypty. «Bireýge qarap – búkirmin, bireýge qarap – shúkirmin» demekshi, burynǵy KSRO quramynda birge bolyp, táýelsiz damý jolyna bizdiń elden birneshe aı ǵana buryn shyqqan Estonııa sybaılas jemqorlyqpen kúresti pármendi júrgizip, 74 ball alyp, 14-orynǵa kóterilgen. Lıtva 62 balmen 33, Latvııa 59 balmen 39, Grýzııa 56 balmen 42-oryndy ıemdengen. TMD-ǵa múshe memleketter arasynda Armenııa 46 balmen 63, Belarýs pen Moldova 39 balmen 91-92, О́zbekstan 31 balmen 129, Reseı 28 balmen 139, Qyrǵyzstan 27 balmen 140, Tájikstan 24 balmen 156, Ázerbaıjan 23 balmen 157, Túrikmenstan 19 balmen 170-oryndardy enshilepti.
Qoǵamda «Jemqorlyqty jeńý úshin Qytaıdaǵysha zańdy qataıtý qajet» degen pikir jıi aıtylady. Al «Transparency International» halyqaralyq uıymy jasaǵan reıtıngte QHR 45 balmen 65-oryndy mise tutqanyn eskersek, másele zańdy qataıtýda ǵana emes ekeni ańǵarylady. Sybaılas jemqorlyq deńgeıi tómen memleketterdiń tájirıbesi kórsetkenindeı, osy keleńsiz qubylyspen tek quqyq qorǵaý organdary emes, búkil qoǵam bolyp kúreskende ǵana elimizdi ishten jegen indetti jeńe alatynymyz anyq. Buǵan memleket te múddelilik tanytyp otyr. Máselen, byltyr Atyraý oblysy ákiminiń burynǵy orynbasarynyń jemqorlyǵyn áshkereleýge kómektesken azamat 12,2 mln teńge syıaqy alǵan. Bul soma – sheneýniktiń qulqynynan ótpeı qalǵan paranyń 10 paıyzy. El boıynsha ótken jyly 1424 nómiri arqyly Antıkordyń Call-ortalyǵyna jemqorlyq quqyq buzýshylyq derekteri jaıly 233 habarlama túsken. Onyń 37-si qylmystyq is qozǵaýǵa negiz bolǵan. Sóıtip, ótken jyl qorytyndysy boıynsha 134 azamat 40,6 mln teńgege kótermelengen.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet aqparat berýshilerdiń qupııalyǵyn qamtamasyz etip qana qoımaı, Memleket basshysy bıylǵy 3 qańtarda qol qoıǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jáne memlekettik qorǵaýǵa jatatyn adamdardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa sáıkes olardy kýágerler retinde qorǵaý baǵdarlamasyn da iske asyra bastady. Buǵan qosa, jemqorlyq derekteri týraly habarlaǵan adam tártiptik komıssııanyń nemese ózge alqaly organnyń usynymynsyz tártiptik jaýaptylyqqa tartylmaıtyn, laýazymynan bosatylmaıtyn nemese basqa laýazymǵa aýystyrylmaıtyn boldy. Sondaı-aq mundaı adamdar týraly qupııa aqparatty jarııa etkeni úshin qylmystyq jaýaptylyq ta engizildi. Osynyń bári qoǵamdy qunyqqandardan qutyltýǵa baǵyttalǵan dáıekti qadam dep sanaımyz.
