Sýretterdi túsirgen Dmıtrıı Erofeev
Eskeldiniń ortalyǵy Qarabulaq aýylyna janaı ornalasqan Eshkiólmes eldi mekenindegi qus fermasyn kózben kórdik. Ferma ıesi Symbat Serikqojaevpen telefon arqyly baılanysqa shyǵyp, kezdesýge ýaǵdalasqan edik, ferma aldynan bizdi báıek qaǵyp kútip aldy. Bárin túsindirip álek. Judyryqtaı qustyń babyn taýyp júrgen óndiris ınjeneri Bátıma Dadambaeva qatarǵa qosylyp, eki jaqtap bárin táptishtep túsindirýge tyrysty. Symbat Serikqojaevtyń aıtýynsha, ferma – otbasylyq kásip eken. Alǵashynda basqa kásippen aınalysýǵa nıettenipti. Bárin saralaǵan. Biraq, bódenege oraıy túsipti.
«Áý basta qandaı kásip bastaımyz degen saýal boldy. Áýelide mal sharýashylyǵymen aınalyspaq boldyq, biraq atakásippen shuǵyldanýshylar jetip artylady. Básekelestik orta degen bar. Sodan bul oıdan aryldyq. Munan soń ónimdiligi joǵary taýyq ósirýmen aınalyssaq dedik. Ásirese, broıler ósirýge baǵyttaldyq. Baqsaq, broıler ósirý ońaı sharýa emes eken. Taýyqtyń bul túri aýrýshań ári álsizdeý keledi. Oılana-oılana kele bódene sharýashylyǵyna toqtaldyq», dedi ferma qojaıyny.
Onyń aıtýynsha, bul kásipti aqsha tabý úshin bastamaǵan. Bódeneniń eti men jumyrtqasynyń paıdasy mol degendi estip, bilip júrgen. Sodan qyzyǵýshylyqpen bastalǵan sharýa qazir alyp fermaǵa aınalǵan. Alǵashynda tosynnan bódene ósirýdi qolǵa alǵanda jurt tańyrqap, «apyr-aı, bul qusty qalaı ósirip, óndiredi eken?» dese kerek. Kásipkerdiń sózinshe, shynynda judyryqtaı qusty ósirý ońaı sharýa emes eken.
«Bódene kirpııaz, taýyq sııaqty kez kelgen jemdi qanaǵat tutatyn qus emes. Olardy ustaý, baǵý sharttaryn ǵalamtordan qaradym. Birinshi eskeretin nárse, bular sýyq jerde jumyrtqalamaıdy. Ystyqty da unata qoımaıtyn qus. Turaqty temperatýra 16-18 gradýsqa jyly bolýy tıis. Kásipti bastaǵanda kóp qıyndyq boldy. Ýaqyt óte kele bul qustyń tilin tapqandaı boldym», deıdi kásipker.
Kásip ıesi qus sharýashylyǵynyń jaıyn júıeleı túsindirdi. Fermanyń syrtqy jabyny Qytaıdan, bódene ósirýge kerekti jabdyqtar Ýkraınadan alynypty. Alǵashynda ferma ıesi jabdyqtardy ǵalamtor júzinen izdepti. Tipti, Ýkraınaǵa baryp quraldardy qolmen ustap, kózben kórip, kóńilge túıip kelipti. Osylaı birshama ýaqyt tarazylap, qazirgi jabdyqtardy tańdaǵan soń ony ornatýǵa Andreı esimdi ýkraın jigiti kelip, bárin qurastyryp beripti.
Búginde ferma 20 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Solardyń biri – Bátıma Dadambaeva. Bul kisi munda óndiris ınjeneri quzyretinde. Demek, ol nysannyń jumysy dóńgeleýine jaýapty. Aıtpaqshy, fermada qazir «qatarǵa qosylmaǵan» balapandardy eseptemegende manchjýr jáne tehas tuqymyna jatatyn 40 myń qus bar. Bári temir tordyń ishine toǵytylǵan. Bódeneni qamap ustamasa, bos júrip tabys ákelmeıdi. Eresek bódeneler bir ǵımarattyń ishinde ornalasqan úsh qatarly avtomattandyrylǵan qondyrǵyǵa jaıǵasqan. Ár qondyrǵyda 6 qatardan qus jáshigi bar. Bir kúnde 40 myń qus 1 tonnadan asa jemdi azyq etedi.
Jeminiń quramy da bólek. Bıdaı, júgeri, soıa jáne balyq uny bar qus azyǵyna túrli dárýish qosylyp beriledi. Ishkeni de, jegeni de aldynda bul qustyń basty jumysy – jumyrtqa tabý. Bir kúnde qus fermasy 20 myńnan asa jumyrtqa óndiredi. Bárin jınap, qaptap, qorapqa salyp, daıarlap qoıýdy ferma qyzmetkerleri júzege asyrsa, ony saýdaǵa shyǵarýmen ferma ıesi aınalysady. Búginde «Sálem-Qus» jumyrtqalary Jetisý oblysynan bólek, Almaty oblysy men Almaty qalasyndaǵy saýda núktelerinde satylymda.
«Bizge oryn tarlyq ete bastaǵanda keńeıtý múmkindikterin izdeı bastadyq. Sóıtip qaraýsyz qalǵan burynǵy kirpish zaýytynyń ornyna qonys teýip, jumys úderisin qaıtadan tolyq qalpyna keltirdik. Fermamyz jumys istep tur, endi aýlany abattandyrýymyz kerek. Qazir 150 myń bódenege arnalǵan ekinshi qus qora-jaıyn salyp bolyp qaldyq. Qural-jabdyqtar Ýkraına men Qytaıdan jetkizildi. Máselen, ınkýbator 56 myń jumyrtqaǵa laıyqtalǵan. Ár 5-7 kún saıyn salmaǵy 30-40 gramm bolatyn 14 myń bódene balapany shyǵarylady. Bir jarym aıdan keıin jaqsy kútimniń arqasynda olardyń salmaǵy 200-250 gramǵa jetedi, sonyń 150-200 gramy – taza salmaǵy», dep túsindirdi fermer.
О́ndiris ınjeneri Bátıma Dadambaeva bódeneniń baby jumyrtqadan bastalatynyn alǵa tartty. Sebebi, jaqsy ónim bolýy úshin jaraqty qus kerek. Inkýbatordan shyqqan qustan balapan órbimeıdi degen jańsaq pikir bar emes pe edi? Mamandar munda bódene sanyn qalypty ustaý úshin balapandaýǵa baǵyttalǵan qustardy bólek ustaıdy. 9 analyqqa 1 atalyqty qosyp, balapan shyǵaratyn jumyrtqa óndirisin de jandandyryp otyr. Tek, bul jumyrtqalardy analyq bódeneler baspaıdy. Fermadaǵy alyp ınkýbator aýqymdy mıssııany atqaryp otyr.
Kelesi bir úlken ǵımarat jumyrtqadan balapan shyǵaryp, ony ónim beretin qusqa aınaldyrýǵa negizdelgen. Ataýly ǵımarattyń kireberisinde 57 myń jumyrtqa sııatyn ınkýbator tur. Bári avtomattandyrylǵan. Tek mamandar jumyrtqany ornalastyryp, ýaqytynda balapandardy jınap alsa jetkilikti. Jumyrtqa 16-17 kúnde balapanǵa aınalady. Ǵımarat ishi birneshe bólikke bólingen. Ár bóliginde jumyrtqany jaryp shyqqan ýaqytyna saı balapandar ornalastyrylǵan.
«Barmaqtaı jumyrtqadan shyqqan balapandar jyldam ósedi. Tek qajetti jaǵdaıdy týyndatý kerek. Máselen, jumyrtqadan shyqqan balapanǵa 37,7-38°S temperatýra qajet. Ýaqytynda tamaqtandyrsa bódene tez shıraıdy. Kún ótken saıyn temperatýra tómendetiledi. Sebebi, bul ýaqytta bódeneniń dene qyzýy arta túsedi. Alǵashqy bir aptanyń ishinde bódene balapany 3 ese salmaq qosyp, bir aıda 15 ese ulǵaıady. 50-60 kúnnen keıin jumyrtqalaı bastaıdy. Jalpy, bódeneniń ǵumyry 1-1,5 jyl. Odan ári jumyrtqalamaıdy», dedi Bátıma Dadambaeva.
«Sálem-Qus» fermasy qazir kópke tanymal. О́ıtkeni Jetisý óńirinde mundaı aýqymdaǵy bódene fermasy joq. Degenmen bul kásipten nápaqa taýyp otyrǵan Baǵdat Serikqojaevtyń «áttegen-aıy» da joq emes. Birer jyldan beri qustyń jemshóbin ózi daıarlaýǵa tyrysqan. Jer izdep, bıdaı, júgeri, soıa egýdi kózdegen. Alaıda jaqyn mańnan egis alqabyn tappapty. Shalǵaı mańnan egin egip, onyń ónimin jınaýǵa kásipkerdiń shamasy kelmeıdi. Bákeńniń sózinshe, egin egý de ońaı sharýa emes, onyń basy-qasynda bir adam baılanyp otyrýy kerek. Al ózi fermadan bosamaıdy. Esesine qazir qus jemin satyp alýǵa májbúr. Bul da qosymsha shyǵyn.
О́z qarjysyna osyndaı aýqymdy nysandy salyp, kásibin dóńgeletken janǵa qalaı da qoldaý bildirý, joq-jitigin toltyrýǵa múmkindik jasaý – jergilikti atqaminerlerdiń de mindeti. Aıtpaqshy, qus fermasynyń jaqsylyǵyn jergilikti kásipkerler de kórip jatyr. Qus sańǵyryǵy – tabıǵı tyńaıtqysh. Dıqandar qus fermasynyń mańaıyn tazalap, sańǵyryqty eginge tyńaıtqysh etýge áketedi eken. Symbat Serikqojaev bódene sharýashylyǵy paıdasy bolmasa, múldem zııany joq kásip ekenin de alǵa tartyp otyr. Bólek kásip ıesine biz de sáttilik tilep, jónimizge kettik.
Jetisý oblysy
