Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
– Ázilhan Áýezhanuly, Ábilqaıyr hannyń jerlengen jeri Aqtóbe oblysy aýmaǵyndaǵy «Han molasy» ataýymen belgili qorym ekenin biletinbiz. Sondyqtan da siz bastaǵan ekspedısııanyń myna jańalyǵy shynymen de eldi eleńdetetindeı bolyp tur.
– Onyńyz ras, jalpy Ábilqaıyr han men onyń urpaqtary týraly, olardyń jerlengen jeri jaıly jazylǵan ǵylymı eńbekter az emes. Olardyń kópshiliginde Aqtóbe oblysy, Áıteke bı aýdany Tolybaı aýylynan ońtústik-shyǵysqa qaraı 77 shaqyrym jerdegi «Han molasy» qorymyn on segizinshi ǵasyrdyń sońǵy shıreginde P.Rychkov, 1832 jyly A.Levshın, odan úsh jyl keıin D.Arıstov, on toǵyzynshy ǵasyr sońyna qaraı I. Kraft basqarǵan ekspedısııalar zerttegeni aıtylady. 1979 jyldan bastap derekter negizinde qorymdy tarıh ǵylymdarynyń doktory Serik Ájiǵalı zerttedi. О́tkendi tanytýdaǵy tynymsyz eńbekke Ábish Kekilbaı, Amantaı Sataev, О́zbekáli Jánibekovteı qabyrǵaly qaıratkerler de az úles qosqan joq. Osynyń arqasynda bul oryn ǵylymı aınalymǵa engizildi. 1998-2001 jyldar aralyǵynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty etnografııa bóliminiń meńgerýshisi Serik Ájiǵalıdiń jetekshiligimen «Han molasy» qorymynyń topografııalyq kartasy jasaldy. Myńǵa tarta beıit pen 40-tan asa qulpytas anyqtalyp, epıgrafıkasy zertteldi. Nátıjesinde, bul jerleý oryndary XVII–XVIII ǵasyrlarda kishi júzdegi altyn-jappas rýlarynyń qorymy retinde qalyptasyp, 1748 jyly Ábilqaıyr han jerlengennen keıin «Han molasy» degen ataý alǵandyǵy belgili boldy. Birden aıta keteıik, bizdiń maqsat aldyńǵy zertteýshilerdiń osyndaı keshendi taldaýlaryn joqqa shyǵarý emes, tabylǵan jańa derekter arqyly qaharman hannyń Syr óńirindegi ordasy men onyń janyndaǵy ejelgi qorym jaıly zertteýlerdi jalǵastyrý.
Ábilqaıyrdyń Syr boıynda ordasy, eldiń sol tustaǵy saıası-áleýmettik ahýaly týraly 1740–1743 jyldary D.Gladyshev, I.Mýravın, V.I.Nazımov, Ý.Arslanov sekildi áskerı sheneýnikter ekspedısııalaryndaǵy zertteýlerde kóp derek bolǵanymen naqty orny anyqtalmaǵan edi. Keıbir zertteýlerde han men onyń urpaqtary da Syrdyń boıynda jerlenýi múmkin degen de derekter kezdesedi. Ábilqaıyr hannyń ómir súrý kezeńin zertteýshi ǵalymdar I.Erofeeva, B.T.Janaev, M.Qoja da osyndaı pikirlerge qazyq baılap, Syr boıynda áıgili hannyń ordasy bolǵanyn, tipti han osynda qaıta jerlenýi múmkin ekendigin aıtady. Osyǵan sáıkes zertteýde joǵaryda aıtylǵan áskerı sheneýniktermen qatar A.I.Maksheev, E.Batyrshın, I.Anıchkov syndy Reseı ımperııasynyń áskerı mamandarynyń berilgen derekterine taldaý jasaldy. Nátıjesinde, Qýańdarııa ózeniniń bir salasy, ejelgi Adam ata arnasynyń boıynda ornalasqan Adam ata keshenindegi Ábilqaıyr han orda tikken jer alǵash ret anyqtalyp otyr. Derekter izimen júrgizilgen dalalyq zertteý jumystarynyń keıbir qorytyndylary shyqty. Bul derekter hannyń jerlengen orny men ordasy jaıly ǵylymı izdenis jumystaryn qaıta júrgizýge negiz bolady dep esepteımiz. «Qazaqstan arheologııasy» jýrnalynyń bıylǵy birinshi nómirine jarııalanǵan «Ábilqaıyr hannyń Syr boıyndaǵy ordasy jáne Adam ata kesheni» atty ujymdyq maqalada osy týraly egjeı-tegjeıli aıtyp óttik.
– Mundaı oıǵa taban tireý úshin de bir negiz kerek ekeni belgili. Han ordasynyń ornyn qalaı anyqtadyńyzdar?
– Jalpy dalalyq barlaý jumystarynyń ádisteri qataryna eskertkishterdi esepke alý, kartaǵa túsirý, geografııalyq koordınattaryn anyqtaý jáne ǵylymı fotoqujattama daıyndaý jatady. Han ordasynyń ornyn anyqtaý úshin kartografııa ádisi qoldanyldy. Osylaısha D.Gladyshev, I.Mýravın (1740–1741 jj.) jáne N.A.Ivashınsev (1854 j.) qurastyrǵan kartalardy «Google Earth» baǵdarlamasynyń málimetterimen salystyrýǵa múmkindik týdy. Eski arnalar men keshendegi eskertkishterdiń ornyn anyqtaý maqsatynda zerttelgen aımaqta ushqyshsyz ushatyn qurylǵy DJI Panthom 3 arqyly áýeden sýretke túsirý ádisi paıdalanyldy. Barlaý jumystary barysynda keshennen ár túrli kezeńmen merzimdeletin kóne qonys orny, torańǵy baǵy, kúıdirilgen kirpishten turǵyzylǵan ejelgi jerleý qurylystary, saz kesekten salynǵan tórtqulaq jerleý qurylystary jáne keıingi jerleý oryndary anyqtaldy. Bul Adam ata kesheni Altyn Orda kezeńinde paıda bolyp, ol aýmaq keıin eldiń baıyrǵy turaǵy bolǵan degen boljam jasaýǵa ıtermeleıdi. Qonystar men jerleý eskertkishteriniń ornalasýy, sıpattamasy men merzimderine qatysty zertteýshilerdiń derekteri negizinde salystyrmaly-tarıhı ádister qoldanyldy. Aýmaqtan tabylǵan mys tıynǵa nýmızmatıkalyq, jerleý eskertkishi basyna qoıylǵan qulpytastaǵy arabsha jazýdy anyqtaý úshin epıgrafıkalyq zertteýler júrgizildi. Osynyń nátıjesinde Adam ata eskertkishter keshenine tolyq sıpattama berilip, saqtalǵan derekter boıynsha qorytyndylar jasaldy.
Han ordasynyń orny men jerlenýi múmkin degen tus jaıly batyl boljam jasaýymyzǵa negiz bolǵan alǵashqy derek 1740–1743 jyldar aralyǵynda Aral teńizi men Hıýaǵa jasaǵan ekspedısııasyndaǵy porýchık D.Gladyshev, geodezıst I.Mýravın, ınjener-baqylaýshy V.I.Nazımov jáne aýdarmashy Ý.Arslanovtyń esebinde berilgen. Belgili kartograf Iа.V.Hanykovtyń pikirinshe atalmysh ekspedısııanyń bastalýyna Ábilqaıyr hannyń Syrdarııanyń saǵalaryna jaqyn jerlerge qalalar salý ótinishi negiz bolǵan. Osylaısha 1739 jyly 20 tamyzda atalǵan aımaqqa zertteý jumystaryn júrgizý úshin patshanyń jarlyǵy shyǵady. Onyń jazbasynda: «Na 33-ı den pýtı, to est 7 oktıabrıa 1740 goda Gladyshev s tovarıshamı prıbyl v stavký Abýl-Haıra, na reke Adam-Ata, nepodaleký ot Kývan-Darı», dep berilgen (Hanykov Iа.V. Poıasnıtelnaıa zapıska k karte Aralskogo morıa ı Hıvınskogo hanstva s ıh okrestnostıamı // Zapıskı Rýssk. geogr. o-va, kn. V, 1851. S. 268-358).
Han ordasy jaıly boljamymyzdy Aral mańy men Syrdarııanyń tómengi aǵysy boıyndaǵy jer-sý ataýlary, arnalar men saǵalar, ótkelder, bekinister men ejelgi eskertkishter jaıly egjeı-tegjeıli sıpattama bergen podpolkovnık A.I. Maksheevtiń Adam ata arnasy men onyń boıyndaǵy bekinis týraly jazbalary bekite túsedi. «Iz etıh protokov osobenno zamechatelen Adam ata, vyhod kotorogo ız Syr-darı ý Mýravına ne oznachen, a vpadenıe ego v Kývan-darıý pokazano verstamı desıatıý vyshe vpadenııa Mýravınskogo protoka Karasara, ılı nyneshnıago Bısh-arama Mýravın jıl na beregý ego, v stavke hana Abýl-Haıra, selýıý nedelıý; da ı teper sredı peskov sohranılıs eshe razvalıny starınnago ýkreplenııa Adam ata, kotoroe konechno ne moglo sýshestvovat bez vody», «ostatkı ýkreplenııa Adam-ata, nahodıatsıa sredı peskov, v 25 verstah k ıýgý ot Kara-tıýbıa, ımeıýt v dlıný ı shırıný po 50 sajen. Zdes razbrosano dovolno mnogo polýrazrýshennyh mogıl, v chısle kotoryh odna (Aýdke) porosla dovolno krýpnym ı gýstym osokorevym lesom. Vopros kakım obrazom sýshestvovalo eto ýkreplenıe, sredı peskov, bez vody, razreshaetsıa marshrýtnoıý kartoıý Mýravına, na kotoroı pokazano, chto cherez etı mesta protekal, nyne nesýshestvýıýshıı protok Adam ata» degen jazbasy ólke tarıhy men onyń tulǵalary týraly tyń izdeniske jol ashady ( Maksheev A.I. Opısanıe nızovev Syrdarı // Morskoı sbornık. 1856. T. HHIII. № 9. S. 448-527)
Izdenis barysynda biz súıenish qylǵan úshinshi derek – tilmash Eskendir Batyrshınniń kúndeligi. Bul kúndelikti tilmash Reseı áskeriniń Raıym bekinisinen Aqmeshitke deıingi 1853 jylǵy ekspedısııasy quramynda bolǵan kezinde júrgizgen. Ekspedısııa quramynda sultan Ermuhammed Qasymov (Ábilqaıyr hannyń shópshegi, Eraly hannyń shóberesi, Bólekeı hannyń nemeresi, Qasym hannyń uly) bolǵan. Kishi júzdiń bir bóligi 1843 jyly han kótergen Ermuhammed Qasymulynnyń bıligin Buqara men Hıýa bıleýshileri de moıyndaǵan. Osy saparda E.Batyrshın Ermuhammed Qasymulynan kóptegen málimetter jazyp alady. Handardyń jerlengen orny jóninde Eskendir Batyrshın kúndeliginde mynadaı jazba kezdesedi: «21 ııýnıa. Nochleg na ýrochıshe Ilchıbaı. Protıv nochlega na Ak-Iаre. Vıdna na levom beregý Syra mogıla Iralı-hana, telo kotorogo, po ego zaveshanııý, pereneseno potom na Kývan, nedaleko ot mogıly otsa svoego hana Abýlhaıra, ýbıtogo blız lınıı; pohoronennogo snachala nedaleko ot rekı Ýlkoıaka (vpadaet v Týrgaı), a potom perevezennogo toje na Kývan» (Kratkıı dnevnık, vvedennyı perevodchıkom Iskanderom Batyrshınym vo vremıa pohoda na Akmechet. 1853 g. / Predısl., podgot. teksta, komm. I.V. Erofeevoı, B.T. Janaeva // Istorııa Kazahstana v dokýmentah ı materıalah. Almanah. Vyp. 2. Astana, 2012. S. 318-335).
Orynbor oblysynyń memlekettik arhıvindegi qujatta da Eraly hannyń 1794 jyly maýsym aıynda qaıtys bolyp, máıiti Syrdarııanyń boıyna jerlengeni aıtylady: «prı reke Syrdare v tom ýrochıshe, gde mechet postroena» (Erofeeva I.V., Janaev B.T. O zahoronenıı ı perezahoronenıı ostankov hana Abýlhaıra // Drevnostı Otrara ı Otrarskogo oazısa, Kazahstana ı Evrazıı. Almaty: IA KN MON RK, 2012a. S. 318-335). I. Erofeeva osy atalǵan qujattarǵa jáne M. Bekchýrınniń Ábilqaıyr hannyń jerlengen orny týraly málimetine súıene otyryp, Eraly hannyń denesi qoıylǵan aýmaqty: «ono nahodıtsıa na granıse sovremennyh Kazalınskogo ı Karmakshınskogo raıonov Kyzylordınskoı oblastı na rasstoıanıı ot 4,5 do 10 km k ıýgý ot ýrochısha Akjar ı v 27–30 km ıýgo-vostochnee proselochnoı dorog, soedınıaıýsheı aýly Sarytobe ı Sarybýlak, mejdý dolınoı Syrdarı ı sýhım rýslom odnogo ız blıjaıshıh k neı pravyh rýkavov Kývandarı» dep jobalap kórsetedi. Ǵalym eńbeginde bul aımaqtyń erteden Ábilqaıyrdyń jáne onyń urpaqtarynyń qystaýy bolǵany da derektermen dáıektele túsedi. I. Anıchkov ta 1897 jyly jazǵan maqalasynda Adam ata qasıetti orny, onyń ornalasqan jeri jaıly anyq ta, qanyq sıpattama beredi: «est eshe mejdý staroı ı novoı hıvınskımı dorogamı, na levom beregý Syrdarı, ne dalee 18–20 verst ot nee, v sovershenno pýstynnom meste, porıadochnaıa týrangovaıa rosha, okolo kotoroı razbrosany mazarkı pozdneıshego proıshojdenııa. Strannoe, no otradnoe vpechatlenıe proızvodıt eta týrangovaıa rosha svoeıý zelenıý sredı jeltoı peschanoı stepı. Stoıt ona na vysokom dovolno meste ı nazyvaetsıa «Adam-Ata». Eı prıpısyvaıýt bolshýıý drevnost, chýt lı ne vremen Paıgambara. Kto byl svıatoı, kotoryı zdes jıl ı ýmer, neızvestno. Predanıe ne sohranılo nam ego ımenı, no ýtverjdaıýt, chto jıvshıı zdes drevnıı svıatoı «Aýlııa», kotorogo pokazyvaıýt, byl nı karakalpak, nı kırgız, nı sart, nı ýzbek, no mýsýlmanın» (Anıchkov I. O nekotoryh mestnostıah Kazalınskogo ýezda, ınteresnyh v arheologıcheskom otnoshenıı // Protokoly zasedanıı ı soobshenıı chlenov Týrkestanskogo krýjka lıýbıteleı arheologıı. Istorıkokýltýrnye pamıatnıkı Kazahstana. Týrkestan: Týran, 2011. S. 120-123).
– Dalalyq zertteý jumystarynyń nátıjelerin jazba derektermen salystyra otyryp, taldap, zerttegende alshaqtyq baıqaldy ma? Jalpy, zertteýde qandaı ádiske súıendińizder?
– Adam ata shamamen HIH ǵasyrdan bastap qurǵap qalǵan Qýańdarııa ózeniniń bir arnasy. Uzyndyǵy ıinderi men burylystaryn qosa eseptegende shamamen 100 shaqyrym bolady. Arna Qazaly aýdany Sarybulaq aýylynan soltústik-batysqa Aqtaý kesenesi mańynan Qýańdarııa ózeniniń oń jaǵalaýynan bólinip shyǵady. Soltústik-batys baǵytynda 25 shaqyrymdaı aǵyp, Adam ata qorymy tusynda ekige bólinedi. Sol jaǵy 14 shaqyrym aǵyp, Qýańdarııaǵa qaıta qosylady. Al oń jaq arna batysqa qaraı 20 shaqyrymnan keıin Asar tóbe qalashyǵy tusynda qazirgi Bozkól batpaǵyna (Mýravınshe – Qarasar arnasy, Maksheevshe – Bes aram (Bısh-aram) arnasy) quıady. A.I.Maksheev Adam atadaǵy hannyń bekinis ordasy Qara tóbeden ońtústikke qaraı 25 verst (26,6 shaqyrym) qashyqtyqta eski arna boıynda ornalasqanyn jazyp ketken. Qaratóbe Qazaly aýdanyndaǵy Abaı aýyly irgesinde ornalasqan ortaǵasyrlyq qalashyqtyń orny. Barlaý jumystary barysynda bul araqashyqtyq GPS quralymen ólshendi. Qaratóbe qalashyǵy men Adam ata bekinisiniń arasy 27,6 shaqyrym bolyp shyqty, A.I.Maksheevtiń ólsheminen alshaq emes. Aıyrmashylyǵy bar bolǵany bir shaqyrym. Búginde mundaǵy aýqymdy eski qorymdy jergilikti halyq «Adam ata qorymy» dep ataıdy. Barlaý jumystary kezinde Adam ata kesheninde ornalasqan eskertkishterdi arna jaǵasyndaǵy qonys orny, Ábilqaıyr hanǵa qonys bolǵan Adam ata bekinisi, han dúnıeden ótkennen keıin 100 jyldan soń Maksheev jazatyn torańǵy baǵy, kúıdirilgen kirpishten salynǵan jerleý qurylystarynyń qırandy oryndary jáne saz kesekten turǵyzylǵan tórtqulaq jerleý qurylystary jáne qorshaýlar dep jiktedik. Zertteý barysynda keramıka synyqtary, temirden jasalǵan buıymdar men onyń synyqtary jáne tıyndar tabyldy. Eskertkishtiń betki qabatynan barlyq arheologııalyq materıaldar jınap alyndy. Jazba derekterdiń negizinde júrgizilgen barlaý ekspedısııasy nátıjelerine súıene otyryp, birqatar qorytyndylar jasaýǵa bolady. Zerttelgen aýmaqtan ár dáýirden, túrli mádenıetten derek beretin jádigerler tabyldy. Osyǵan qarap, Adam ata kesheninde Altyn Orda kezeńinde paıda bolyp, keıingi orta ǵasyrlarǵa deıin ómir súrgen halyqtyń qonystaryn jáne birneshe kezeńnen turatyn qorymnyń qalyptasqanyn baıqaımyz. Bekinis pen kúıdirilgen kirpishten salynǵan qorym jaıly derekterdi naqtylaý úshin arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizý qajet. Bul Ábilqaıyr hannyń ordasy men onyń nemese urpaqtarynyń jerlengen orny týraly tyń derekter bereri anyq.
– Áńgimeńizge rahmet. Ǵylymı jańalyqtar kútemiz.
Áńgimelesken
Murat Jetpisbaı,
«Egemen Qazaqstan»
