Syrly Syrymbettiń etegi. Qozykósh jerde sýy móldir, jaǵasy qumdaq Baskól on besinde tolǵan aıdaı tebirene tolqyp, aqtaryla shalqyp jatyr. Maıda tolqyndar bir-birimen jarysyp, jaǵalaýǵa jetkenshe asyǵady. Jolbarys jondy jotanyń etegindegi aýylda búgin mártebeli, ádeıilep shaqyrsań keltire almaıtyn qonaqtar bar. Qonaq bolǵanda da bul kúni ataǵy alysqa ketken Aqan seri. Ekinshisi – Mezgil, Shalqar bolystaryna 29 jyl bıligin júrgizgen, kósheli aqsaqal Ospan Tilembaev.
Besin ýaqyty. Salqyn samal esip tur. Aıaqkólden at sýarǵan Aqan seriniń kózi Ospan bolystyń Aqshatyryna tústi. Eki kózi shyradaı janyp tur eken. Astyńǵy erni etekteı. Baýyzdaý jeri pisken almadaı. Qulja moıyn. Ejelden at baptap, júırik jaratyp júrgen Aqan seri qas júırikti jazbaı tanyǵan. Dos-jar Ospan bolysqa jarystyryp kórsek qaıtedi dep qolqa salady. Bolys bolsa el syılaıtyn Seriniń meselin qaıtarǵysy kelmegen.
– Táıir-aı, sen aıtsań attyń terin aıap ne qylaıyn, – desken.
Qos júırik Baskólden bastaý alyp Torańǵyl kólin janaı ótetin aıdaý jolǵa túsken. Qulager babynda edi. Al Aqshatyr qys boıy jylqyǵa minilip, erte kóktemde erden bosap, kóbeń semirgen. Áıteýir, jiliginde maı bar. Ádeıilep jaratqan emes, Jaratqan ıe áý basta quıynperen shabys syılaǵan has júıriktiń ózin-ózi jaratýy ári júgen-quryq tımegen asaý bıelerdi kógen basyna ıirip, qashaǵan qýyp ashy terinen arylǵan. Kúnderdiń bir kúninde dál osyndaı báıge jolyna túserin, shyn tulparlyq synaqqa salynatynyn áldebir túısik sezdirgen de bolar. Qos tulpar etpisirim ýaqyt jaryssa kerek. Aqan seri Aqshatyrdyń týa bitti júıriktigine qatty súısinipti. Úıir-úıir jylqy bitken, bosaǵasyna baılyq úıirilgen Ospan bolys júırik jaratyp, báıgege qosýdy ádet etpegen.
– Júz jylda bir týatyn júıriktiń baǵy baılanǵan eken, – depti Aqan seri.
Bul áńgimeni Ospan bolystyń urpaǵy Marat Ospanov aıtyp berip edi. Ata baılyǵy keshegi úrkinshilik jyldary ustaǵannyń ýysynda, tistegenniń aýzynda ketkenimen, «shóp te shyqqan jerine shyǵady» degendeı, juqanasy qalǵan. Árıne, mal baılyǵy emes, jan baılyǵy. Eshkim tartyp ala almaıtyn rýhanı baılyq. Ilkiden qalǵan asyl sóz, janǵa qýat beretin kóne derek aǵamyzdyń kókireginde qat-qabat qazyna bolyp jınaqtalyp qalǵan.
– Atam qazaqta «júzden júırik, myńnan tulpar» degen sóz bar, deıdi Marat aǵa, – ol zamanda júıriktiń kóp bolatyndyǵy jylqynyń kóptiginen. Alashta ataǵy alysqa ketken tulpar az bolǵan ba, Batyrash pen Qotyrashtyń Qulaıkógi men Topaıkógi, Qorǵaljynnyń Torysy, Qarakesektiń Shabdary, Tarbaǵataıdyń Tarlankógi, Tobyqtynyń Tortóbeli, Básentıynnyń Qyzyly. Áldeneshe myń jylqynyń ishinen bir júırik, shyn júırik nege shyqpasyn! Ospan atam da esepsiz baılyq bitken adam. At júgirtip, qus salmasa el bıliginde júrgen adam bolǵandyqtan qoly tımegen bolar, áıtpese arydaǵy qazaqtyń qaı-qaısysy bolsyn jylqyny qadirledi ǵoı. Keıin keńes ókimeti ornaǵan soń, tipti bertinirek tehnıka qaptady da, qaıran da qaıran jylqy qadirsiz bolyp qaldy. Tuqym azdy, tuıaq tozdy, qan suıyldy. Júırik shyqpaıtyny sodan. Táýir jylqynyń tegi, tulpar týatyn kebeje qaryn, keń qursaq bıe «aq qashyp, qyzyl qýǵan» alasapyranda údere kóshken jurtpen birge shekaranyń arǵy betine aýyp ketken. Bizdiń atalarymyz Túmenniń qalyń qaraǵaıyn panalaǵan. Ata maly da birge aýǵan. Munda qalǵany yńyrshaǵy aınalǵan, tuıaǵy tozǵan týlaq. Qaıtyp es jıyp, áýelgi keneresine kele almaı jatyr. Keltirý atbegilerdiń qolyndaǵy dúnıe.
Atbegi demekshi, Qulagerdiń shabysyn kórgen Kókshe topyraǵynda neken-saıaq bolsa da jylqynyń jaıyn oılaıtyn jampozdar bar. Sonyń biri – uzaq jyl boıy Krasnoıar aýylyndaǵy balalar men jasóspirimderdiń ulttyq sport mektebiniń at bapkeri bolyp jumys istegen Qalym Qultasov. Zeınetke shyqqan soń Krasnoıar aýylyndaǵy turǵyn úıiniń janynan eńseli at qora salyp alǵan. Qazir on shaqty júırikti jas baladaı mápelep, úkileı úlpildetip baǵyp otyr. Endigi úmit – uly Almasta. Almasy jeti jasynda báıge atynyń basyna mingen. Soltústik Qazaqstan oblysynyń Taıynsha aýdanyna qarasty Qaraǵash aýylynda oblystyq at jarysy ótip, Tobor atty Qostanaı jylqysymen birinshi oryn alypty. Báıge atyna tuńǵysh minýi. Qalym aǵa janyn qoıarǵa jer tappaǵan. Alaman báıgege qosylǵan támam júıriktiń qarasy kóringennen beri aıaǵyn basa almaı, qıqýlap qana otyrsa kerek.
– Báıgeniń qyzýyn, júırik attyń jeligin sózben aıtyp jetkizý múmkin emes, deıdi atbegi Qalym Qultasov, – qazaqtyń qanynda bar qasıet. Bul ózi tuqym qýalaıtyn dúnıe. Ákem Qaımolda da júırik jaratyp, báıgege at qosqan kisi. Qazir osy bir uly dástúrdi balam Almas jalǵastyryp júr. Menen kórip úırengeni bar, óziniń izdengeni bar, áıteýir tájirıbesi tolyǵyp keledi.
Ákesi Qaımoldanyń júırik qarager bıesi bolypty. Es bilip etek japqanda kórgen tuńǵysh júırigi osy. Biraq ol kezde, keshegi keńes zamanynda Kókshe topyraǵynda báıge sırek. Sodan ba eken, jurt yntasy jylqyǵa aýa qoımaıdy. Qalym aǵa ilkiden jalǵasyp kele jatqan at baptaý syndy aqsúıek ónerdi ákesinen úırengen. Bálkim qanmen bitken qasıet shyǵar. Al ákesi arydaǵy jylqy dese isher asyn jerge qoıatyn aqsaqaldardan estip, kókiregine quıyp alǵan. Bir sózben aıtqanda, shyp-shyrǵasy shyqpaǵan kóne zamannan jetken qaǵıda. Baıyptap qarasańyz, búgingiden múldem basqa sıpatta. Erterekte ózindik ǵurpy, ustanymy bolypty. Máselen, udaıy bolmaǵanymen, aragidik báıge atynyń basyna mylqaý balalardy mingizip shapqyzady eken. Sebep, taǵdyr synaǵyna alyp, san jylatqan balany Jaratýshy ıe bir ret qýantýǵa tıisti ǵoı. Múmkin sol qýaný sáti osy báıge shyǵar. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, júırik at semizinen qaıyrylyp, jaratylýy kerek. Basty shart, jiliginde maı bolýy. Ony anyq bilý úshin báıge atynyń janyna jaı jylqyny qosa semirtken. Qoń bitip, qazy baılanyp, jiligi maıǵa toldy-aý degen kezde jaı atty soıyp, jiligin jaryp kóretin bolǵan.
Atbeginiń aıtýyna qaraǵanda, kóp dúnıe tegine baılanysty eken. Teksizden tulpar shyǵýy áste múmkin emes. О́zekti órter ókinish, búgingi kúni qazaqtyń tól jylqysynan eren júırik neken-saıaq shyǵyp tur. О́tken jyly bir aǵaıyn qazaqy atyn jaratyp báıgege qosshy dep tapsyryp ketipti. Almas jaratqan. Úsh ret báıgege qosyp, birinshi oryn alypty. Áne qazaq jylqysy shabýdan qalǵan degen úkimge bergisiz degen túsinikti teristep tur emes pe!
– Maqtaýly arab, aǵylshyn jylqysy da túgel júırik emes qoı. Olardyń ishinen de júzinen, álde myńynyń arasynan bireýi shyǵýy múmkin. Ras, turqy ádemi, quddy sýret tárizdi. Áıtse de kóbiniń tilersegi osal, beli bekem emes. Tyz etpe. Jaqyn qashyqtyqta ǵana juldyzdaı aǵýy múmkin. Al alysqa, alamanǵa qosý – bos dáme. Mundaı qashyqtyqqa meılinshe tózimdi, tynysy keń, tilersegi myqty, beli bekem qazaq jylqysy ǵana shydaıdy, deıdi atbegi Almas. – Meniń oıymsha, qazirgi alaman báıge dep júrgen qashyqtyq – shamamen 25-30 shaqyrym. Al júıriktiń boıyndaǵy baby men mańdaıyndaǵy baǵy qatar synalatyn arydaǵy azýyn aıǵa bilegen atalarymyz at shaptyratyn alaman báıgeniń qashyqtyǵy alpys shaqyrymǵa deıin bolǵan. Mundaı qashyqtyqta eń aldymen júıriktik emes, talmaı shabatyn shydamdylyq, qajyr men qaırat synǵa túsedi. Búgingi kúni jylqy tuqymyn jaqsartý úshin aldymen qoltýma jylqynyń basyn kóbeıtsek dep otyrmyz. Bul arada eskere ketetin bir jaı, áýeli bitimi bólek, pishini jaqsy, boıynda júırikke tán aıryqsha qasıeti mol qazaqy bıe kerek. О́ıtkeni qulyn enesine kóbirek tartady. Qazaqtyń «jatyrynan» deıtin sózi bar emes pe, qazir meniń Gaýhartas atty jaqsy bıem bar. Bir qulyn aldym. Endi aǵylshyn aıǵyrymen býdandastyryp, tuqym alýǵa kóńilim aýyp júr.
Atbeginiń aıtýyna qaraǵanda, jatyrynda jaqsy qasıettermen tolyqqan bolashaq tulpardyń boıynda qazaqy jylqynyń tózimdiligi bolmaq ári tól malymyzdyń aıaǵy sińirli. Sondyqtan da alysqa shabýǵa jaramdy, tuıaǵy da maqtaýly sheteldiń júırikterimen salystyrǵanda áldeqaıda myqty, quımatuıaq. Arqa dalasy borpyldaq, jumsaq topyraqta emes, qatty bolyp keledi. Qatty jer jat jerlik júıriktiń tuıaǵyn alyp tastaýy múmkin. Al qazaqy tulpar tasqa salsań da tasyrqamaıdy. Túıetabandy júırikter jumsaq topyraqta shabýǵa jaqsy. Zaıyry Tabıǵat-ananyń ózi san ǵasyr boıy suryptaǵan, elekten ótkizgendikten be eken, tól jylqymyz týǵan tabıǵatymyzdyń bolmysyna ábden kóndigip, bite qaınasyp ketken.
Atbegi Almas baptaǵan sáıgúlikter san jarysta olja salypty. Almatyda ótken 31 shaqyrymdyq alaman báıgede ekinshi oryn alsa, 2011 jyly respýblıkalyq alaman báıgede eki aty birinshi jáne ekinshi oryn ıelengen. 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna baılanysty Kókbastaýda ótken alaman báıgede Padısha atty júırigi olja salǵan. Búkilqazaqstandyq sýper Derbı oıyndarynda júldeli bolǵan.
– Jaratqan júırikterin san báıgede olja salypty. Qansha kólik uttyń? – dep suradyq biz.
Áýeli suraǵymyzǵa túsinbegendeı ántek burylyp qaraǵan. Sodan soń bııazy ǵana til qatty.
– On bes kólik, – dedi atbegi Almas, – men biraq, at jarystyryp dúnıe jınaıyn dep júrgen joqpyn. Qazaq jylqysynyń baǵyn asyryp, babyn keltirsem, eń úlken báıge sol. Qazir jer-jerden qazaqy jylqynyń tulpar shyǵar tuqymyn sarylyp izdep júrgen jaı bar.
Shynynda da, el ishinde tulpar týar bıeniń bolýy múmkin ǵoı. Nebir júıriktiń atbeginiń kózinen tasa qalýy da ǵajap emes. Qoltyǵy sógilip bir shaba almaı ketýi de yqtımal. Baıaǵy Ospan bolystyń Aqshatyry ispetti.
Taý-teńiz qum ishinen bir shókim gaýhar izdegendeı ónimsiz, biraq, túbi qaıyr osy qumarlyq – atadan qalǵan amanat ispetti. Sol iz sorabyn jalǵastyryp kele jatqan Almastar barda ata malynyń baǵy janatyn kún de alys emes shyǵar, sirá!
Aqmola oblysy
