Onomastıka – memlekettik sharýa

Memleket basshysynyń bul tujyrymy – qazirgi kezde onomastıka salasynda qalyptas­qan jaǵdaıdy jan-jaqty zerttep, zerdeleýdiń nátıjesinde der kezinde qabyldanǵan ári kópshilik kókeıindegini dóp bas­qan sheshim. Sebebi atalǵan salada árkim «óz betinshe túıe aıdap» júrgeni, keı­bir qolynda bı­ligi men baılyǵy bar aǵaıyn­dardyń aıryqsha at­salysýy­men «qoldan jasalǵan tarıhı qaharmandardyń» kópshilik endi ǵana estip jatqan esimderin kósheler men eldi mekenderge berý «dástúri» áli de jalǵasyp kele jatqany belgili. Osy oraıda Prezıdent: «Keı­bir adamdardyń qalaýymen jalǵan ómir­baıany ádeıi qoldan jazylǵan Keńes dáýiriniń qaıratkerleri bar. Ondaı jasandy tulǵalardyń esimin túrli nysandarǵa berýdi doǵarý qajet», dep naqty da ny­ǵarlaı aıtty. Buǵan qosa, qol­danystaǵy zańnama, ásirese eli­mizdiń teriskeı óńirlerinde ono­mastıkanyń ózekti másele­lerin ońtaıly sheshýge múm­kindik bermeı turǵany anyq. Sondyqtan da Memleket basshysy usynǵandaı, onomastı­ka salasyndaǵy keleńsiz kórinis­terdiń túp-tamyryna túp­kilikti balta shabý jáne uzaq jyl­dar boıy túıini tarqatyl­maı kele jatqan mańyzdy problemalardy sheshý úshin bul is keshendi de dáıekti túrde bir ortalyqtan atqarylǵany jón.

Árıne, elimizdiń táýelsizdik alýynyń arqasynda onomas­tıka salasynda seń ornynan qozǵalǵandaı serpilis jasalyp, birtalaı is tyndyrylǵanyn bekerge shyǵarýǵa bolmaıdy. Eldi mekender men kóshelerdiń jańa zaman talabyna saı kelmeıtin ataýlarynyń birsypyrasy óz­ger­tilip, qazaqshalandy. So­nyń ishinde keńes zamanynda kom­mýnıstik ıdeologııa erekshe ústemdik qurǵan soltústik jáne shyǵys óńirler – Aqmola, Qos­tanaı, Pavlodar, Soltústik Qa­zaq­stan jáne Shyǵys Qazaq­stan oblystarynyń birqatar aýdany men qalasynyń kommýnıs­tik ataýlary aýystyryldy. Áıt­kenmen, bul is keıin zańnama­nyń ózgertilýine baılanysty tyǵyryqqa tirelip, kóptegen eldi mekenniń patshalyq otarlaý jáne keńestik tyń kóterý kezinde berilgen eski ataýlary áli kúnge saqtalyp qalyp otyr. Bul – bizdi oılandyratyn da, opyndyratyn da jaǵdaı. Sebebi keıingi jyldary kórshiles Reseıdiń keıbir saıasatkersymaqtary Qa­zaqstannyń teriskeı óńirlerine qatysty «syıǵa berilgen orys jerleri» degen sandyraq pikirdi qoǵamdyq sanaǵa sińirýge tyrysyp, kópe-kórineý arandaýshylyq áreketke baryp júr. Soltústik oblystardaǵy eldi mekenderdiń oryssha ataýlary – olardyń aram pıǵyldy saıası oıynynda «kózir» ekeni sózsiz. Máselen, birde atyshýly Vladımır Jırı­novskıı poıyzben Reseıdiń Ońtústik-Oral temirjolyna qa­raıtyn Petropavl stansasyna kelgeninde perronǵa shyǵyp, vokzaldyń mańdaıshasyndaǵy «Petropavl» degen jazýǵa qarap: «Mine, bul durys!» dep súısinip, qolyn shapalaqtapty. Al Omby oblysyndaǵy Esilkól stansasyna kelgeninde «Isılkýl» degen jazýdy kórip: «Mynaý ataý durys emes, dereý ózgertý kerek!», dep bulqan-talqan bolypty.

Omby qalasynda turatyn bir qandasymyz bertinde jeńil kó­ligi­men Petropavl qalasyndaǵy týys­taryna qonaqqa kele jatyp, jolda kezdesken eldi mekenderdiń ataýlaryna nazar aýdarǵanynda jaǵasyn ustaǵanyn aıtqan edi. О́ıtkeni Ombydan Qazaqstannyń memlekettik shekarasyna jetken­she qazaq-túrki tilindegi kóne ataý­lar jıi kezdesken de, bizdiń el aýmaǵynda Býlaevo, Polýdıno, Nıkolaevka, Iаvlenka, Zarechnoe, Novonıkolskoe bolyp, jalǵasa bergen. Bul patsha zamany men keńes ókimeti tusynda qazaq je­ri­ne qonys aýdarylǵan adamdar qazyǵyn qaqqan eldi mekender­ge tek orys tilindegi ataýlar qoıyl­ǵandyǵyn, al Reseı aýmaǵyn­daǵy qazaq jáne túrki ataýlary saqtalyp qalǵandyǵyn kórsetedi.

Teriskeı óńirlerdegi eldi me­ken­derdiń eski ataýlarynyń áli túgel aýystyrylmaýynyń eki sebebi bar. Birinshisi – jer­gi­lik­ti bılik pen zııaly qaýym­n­yń nemquraıdylyǵy men tabansyz­dyǵy. Mysaly, Soltústik Qazaq­stannyń Qyzyljar aýdanyn­daǵy Chapaevo aýylynyń tur­ǵyn­da­ry osydan on jyldaı bu­ryn eldi meken ataýyn Bola­shaq dep ózgertý úshin jınalys ót­kizip, kópshilik daýyspen kelisim bergen. О́kinishke qaraı, tipti Chapaevoda turmaıtyn bir bedeldi kásipkerdiń qarsylyǵyna bola, burynǵy oblys ákimi men tórtinshi shaqyrylymdaǵy ob­lystyq máslıhat depýtattary zańdy negizde sheshilip turǵan máseleni keıinge shegerip, aqyry aıaqsyz qaldyrdy. Sonyń saldarynan el ishinde neshe túrli anekdottyń keıipkerine aınalǵan qyzyl komandırdiń tegi aýyl ataýynda áli kúnge ardaqtalyp turǵany árli-berli aǵylǵan jo­laý­shylardyń ezýlerine keleke­li kúlki úıirtip tur.

Aqmola oblysynyń ortaly­ǵy Kókshetaý qalasynyń quramy­na kiretin Krasnyı ıar aýyly turǵyndarynyń kóbi – qazaqtar. Sóıte tura, osy aýyl ataýy áli kúnge qazaqshalanǵan joq. Al osy óńirdegi Shýchınsk qala­synyń ataýyn jergilikti zııaly aǵaıyndar «Abylaı han qala­sy» dep ózgertýge kúsh salyp jatqanynan habardarmyz. Biraq Abylaı han esimin aýdandyq mańyzdaǵy shaǵyn qaladan góri Soltústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy – Petropavl qalasyna bergen laıyqtyraq emes pe? Sol shaharda han babamyzdyń Aq úıiniń aldynda arǵymaǵyna minip turǵan eskertkishi de bar ǵoı. Bul másele de Astanadaǵy bir ortalyqta muqııat oılastyrylyp sheshilse, quba-qup.

Eldi mekender ataýlarynyń ózgertilmeýiniń ekinshi sebebi – qoldanystaǵy zańnamada. О́ıt­keni bir kezde onomastıka máse­lelerin jergilikti ákim­dik­ter men máslıhattar eldi meken­der tur­ǵyndarynyń pikirin sura­maı-aq, ózderi birlesip sheshe-tin. Munyń aıaǵy qazaǵy qalyń óńir­lerde sheneýnikter men olar­ǵa yqpaly júretin baı-baǵlan­dardyń «atasynyń atyna – aýyl, kókesiniń atyna – kóshe berýine» ákelip soqqany málim. Osyǵan oraı, 2013 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» zańǵa ózgeris engizilip, eldi mekender men olardyń quramdas bólikteriniń ataýlaryn aýystyrý úshin tıisti aýmaq halqynyń pikirin suraý mindetteldi. Alaıda bul ózgeris soltústik óńirlerdegi orystildi turǵyndar kóbirek qonystanǵan eldi mekenderdiń kúni ótken ataý­laryn jańartýda úlken kedergi týdyryp otyr. Shyntýaıtynda, mundaı eldi mekender ataýlaryn ózgertý úshin turǵyndar jınalysyn ótkizip, olardy ózara pikirsaıysqa túsi­rip, ekige jarý etnosaralyq tatý­lyqqa syzat túsiretin teris fak­torǵa aınaldy. Onomastıka salasynda bitpes daýǵa bastaǵan «Daıra­baıdyń kók sıyry», mine, osy bolyp tur. Demek, onomastıka salasyndaǵy túıinderdi tar­qatý úshin atalǵan zańdy qaıta­dan qaraý kerek. Sóıtip, Ata zańda Qazaqstan – baıyrǵy qazaq jerinde qurylǵan, birtutas memleket ekeni atap kórsetilgenin eskere otyryp, onomastıka máse­le­lerin bir ortalyqtan sheshý sharalaryn zańdastyrý qajet.