Nyǵmet Myńjanı - Qytaıda týǵan qazaqtyń belgili tarıhshy ǵalymy, qoǵam qaıratkeri. Ol 1922 jyly 22 naýryzda Tarbaǵataıdyń Toly aýdanyndaǵy Kúp degen aýylda dúnıege kelgen. Onyń shyǵarmashylyq ári ǵylymı joly 1943 jyly «Shyńjań gazetinde» jarııalanǵan «Qazaq tarıhynyń deregi» maqalasynan bastaý alady.
Osy tusta Nyǵmet Myńjanıdyń «Qazaqtyń qysqasha tarıhy» kitabyndaǵy «Qazaq halqynyń aspan álemi týraly túsinikteri jáne baıyrǵy qazaq kúntizbesi» taraýyna kóz júgirtýdi jón kórdik.
Bul bólimde avtor óz salasyndaǵy mol maǵlumattardy zerttep, izdegen materıaldardy negizge ala otyryp, qazaq halqynyń astronomııalyq túsinikteri jaıly qundy aqparat usyndy. Nyǵmet Myńjanı ózi dástúrli qazaq qoǵamynda týyp-óskennen bolar, halyqtyń sharýashylyq turmysymen bala kúninen tanys. Avtordyń aspan denelerine baılanysty túsinikter qalaı paıda bolǵany týraly tolǵanysy biz aıtyp júrgen ańyzdar men mıfterden góri kókeıge qonymdy turmystyq sebeptiń basym bolǵanyn túsinýge bolady. Ulan-baıtaq keń dalada mal baǵyp, kúnderin keń tabıǵat qushaǵyndaǵy ótkizip, túnderin juldyzdy aspan astyndaǵy mal kúzetinde ótkizgen qalyń qazaq kópjyldyq tájirıbesin qorytyp, juldyzdy aspan týraly astronomııalyq túsinikter jınaǵan. О́mir salty qazaqtyń astronomııalyq kózqarasyn qalyptastyrady. Tabıǵat qubylystarynyń aınalyp kelip otyrýyn – kún men túnniń, jyl men mezgilderdiń, aı jańalanýynyń aınalyp kelip otyrýyn muqııat baqylap, eseptep uǵynýdyń qazaq halqynyń sharýashylyq ómiri úshin orasan zor turmystyq mańyzy boldy. Qazaqtar osy esep arqyly jaılaýǵa qaı ýaqytta kóshý, kúzeý jáne qystaýǵa qaı ýaqytta kelý, qoı men qozyny qaı ýaqytta qyrqý, qashan kúıekke alý, qaı mezgilde kókteýge baryp mal tóldetý, soǵymdy qashan soıý, egindi qaı mezgilden bastap salý, shópti qashan shabý sııaqty sharýashylyq mezgilderin belgilep, osy arqyly áreket etip otyrǵan.
Myńjanı osy jerde qazaqtardyń aspan álemin baqylaý arqyly qol jetkizgen eki túrli paıdaly baǵytyn atap ótken. Birinshisi - ýaqytty dál taný, ekinshi baǵyt - baǵdardy týra aıyrý, ıaǵnı birinshisi kalendarlyq esep maqsatynda bolsa, ekinshisi geografııalyq karta rólinde qoldanylǵan. Bul ekeýiniń de mańyzy asa joǵary boldy.
«Bul esepten jańylǵandar aýyr shyǵynǵa ushyraǵan. Mysaly, kúıek dál ýaǵynda alynbasa – erte alynsa, sýyqta týyp, tól shyǵyndaıdy, kesh alynsa, qoı qysyrap qalady. Iаkı tól kenje qalyp, jetile almaıdy. Mine, bul ýaqyt esebin muqııat bilýdi, tabıǵat qubylystarynyń aınalysyn baqylap otyrýdy qajet etti. Tabıǵat qubylystaryn, atap aıtqanda aınalany, juldyzdy, aspandy baqylaýdan týǵan, halyqtyń kóp jyldyq tájirıbesinde jınaqtalǵan astronomııalyq túsinikter men bilimder negizinde baıyrǵy qazaq kúntizbesi jaryqqa shyqty. Shetsiz-sheksiz keń dalada mal baǵý, údere kóshý, jolaýshy júrý, túnqatý, joq qaraý jáne ań aýlaý tórt jaǵyn anyq aıyrýdy, qarańǵy túnderde juldyzdy aspanǵa qarap, baǵyt-baǵdardy belgilep, ótkel, sýat, qonys, qudyqtardy dál tabýdy úıretti», dep jazdy ǵalym.
Avtordyń aıtýynsha, bul qatelikterdi jibermeý úshin, tóldi ýaqytynda tóldetip, qystaýǵa ýaqytynda jetip alý úshin, kóshkende, ańǵa, joryqqa shyqqanda adaspas úshin osy eki baǵyttaǵy astronomııalyq baqylaýmen aınalysqan esepshiler bolǵan.
«Qazaq arasynda tájirıbe meteorologııasymen jáne ýaqyt esebimen shuǵyldanatyn arnaýly esepshiler boldy. Olardyń bilim tájirıbeleri atadan balaǵa mura retinde qalyp otyrdy. Esepshiler kóptegen urpaqtardyń bilim tájirıbesin jınaqtap, jylma-jyl baıqaý júrgizip, kún raıyn boljaǵan», deıdi avtor.
Olar qazaq halyq kúntizbesiniń tolyq jylyn belgiledi, ıaǵnı maýsymdy jumys kezderin, jaılaýǵa kóshetin, qystaýǵa qonatyn, kúıek alatyn, jún qyrqatyn, shóp shabatyn ýaqytty anyqtap, qystyń qandaı bolatyny týraly boljam jasaǵan.
N.Myńjanıdyń pikirinshe, qazaq qaýymy negizgi planetalardyń bárin jaqsy bilgen. Buny sonaý ǵasyrlarda jazylǵan óleń-jyr, san alýan ańyzdardan da bilýge bolady. Qazaqtardyń juldyzdarǵa qoıǵan attary da ózderiniń malshylyq ómirinen alyndy. Qazaq halqy juldyzdy aspan kartasyn «Temirqazyqtan» bastaǵan.
Temirqazyq – qazaqtardyń túnde jol júrgende baǵyt betalysyn baǵdarlaıtyn astronomııalyq kompasy. Onyń mańyndaǵy eki juldyz «Aq bozat», «Kók bozat» dep ataldy. Al «Jeti qaraqshy» (jetigen jeti qart) qazaqtyń mal kúzetken kúzetshileriniń astronomııalyq saǵaty edi. Kúzdiń uzaq tańynda kúzetshiler jeti qaraqshyǵa qarap almasty. Qysta keshki «Sholpan» (sary juldyz) týǵan kezde qoıdy qoraǵa ákeldi. Merkýrııdi qazaqtar «Tań sholpany» dep atap, keıde «Kishi sholpan» dep te atady. Iýpıterdi «Esek qyrǵan», Marsty «Qyzyl juldyz», Egizdi «Qol juldyz», Sırıýsty «Súmbile» dep atady. Bulardyń jaı-kúıin, qozǵalysyn tipti ornyn da jaqsy bilgen.
Dese de avtor «Úrker» juldyzyna keńirek toqtalyp ótken. Onyń aıtýynsha, «Úrker» juldyzynyń qazaqtar úshin ári astronomııalyq ári meteorologııalyq máni zor bolǵan. Jyl men kúntizbe osy juldyzǵa qarap zertteldi. Qazaqtar «Úrkerdiń» aýýynan kún raıy ózgeredi dep bildi. Ár aıdaǵy «Úrker» men aıdyń toǵaýynda, ár aıdyń ólarasyńda aýa raıy ózgerip, jaýyn-shashyn bolady: eger bul ekeýi ashyq ótse, jalpy alǵanda, ol aıda jaýyn-shashyn az bolady. Jazǵyturym «Úrker» irgege jaqyndasa, kóktem shyǵýynyń belgisi, «Úrker» jerge túspeı jer qyzbaıdy desti. Mamyrdyń aıaǵy men maýsymnyń basynda kún kókek zodıaginiń belgisine enip, «Úrker» kórinbeı ketken kezde qazaqtar «Úrker» jerge tústi deıtin. Qazaq esepshileri «Úrker» osy betimen jerde qyryq kún jatady, muny jyldyń óte ystyq kezi – «qyryq kún shilde» dep ataıdy. Osy qyryq kún – jyldyń aýa raıynyń sheshýshi kezeńi, eger «Úrker» sýǵa tússe, jańbyr kóp bolady. Qurǵaqqa tússe, ańyzaq jel kóp bolyp, qaǵyr-qýańshylyq balady; «Úrker» tasqa tússe, shilińgir qatty ystyq bolady dep uıǵarady. Osy qyryq kún ótip, «Úrker» qaıta kóterilgen soń, ósimdiktiń tamyry tereńge boılamaıdy, dán ala bastaıdy desedi.
Qazaq halqy Orıon shoǵyr juldyzdaryna erekshe kóńil bólip, ony ár alýan attarmen: «Arqar juldyz», «Úsh arqar», «Tarazy», «Shider juldyz» dep atady. Shildeniń aıaǵynda «Tarazy juldyzdyń» týýy jazdyń ótip, qatty ystyqtyń qaıtqandyǵyn ańǵartady. Qazaq esepshileri: bul juldyzdyń shyǵýyna qarap: «Tarazy týsa tań salqyn, bıdaı, tary pisedi» dep tujyrymdaǵan. Qazaq eli Sırıýs shoǵyr juldyzdaryn «Súmbile» dep ataıdy. «Súmbile» týǵan soń jaz aıaqtalyp, mal tynyshyn alatyn shybyn-shirkeı keshikpeı joǵalady. «Súmbile týsa sý sýyr» degen sóz egin oryp, otyn-sý jınap, jyly úı daıyndap, qystyń qamyn oılaýdy bildiredi. Qazaq halqy aspan álemin baqylaý arqyly «Qus joly», «Quıryqty juldyz», «Aqpa juldyz» jáne «Kempirqosaq» jaıynda jaqsy bilgen.
Avtor qazaq halqynyń aı esebi boıynsha qysqasha málimet bergen. Qazaq esepshileri jyl aılaryn durys esepteý úshin aıdyń qozǵalysyn únemi baqylap otyrǵan. Olar bir jyldy on eki aıǵa, aıdyń týýyna, tolysýyna, solýyna qaraı bir aıdy úsh ondyqqa bóldi. Qazaqtar jyl mezgilderin kúnniń «Úrkerge» qaraǵandaǵy jaıyna qaraı belgileıdi. Kún kózine negizdelgen jyldyń astronomııalyq aılaryn qazaqtar «juldyz» dep atady. Bul Jerdiń, Aıdyń on eki fazasyna sáıkes on eki zodıaktyq shoǵyr juldyzdardyń sanyn eske salady. Qazaq halqy dúnıeniń tórt jaǵyn kún kóziniń kúndizgi jaıyna qaraı «kún shyǵys», «kún batys», «ońtústik», «soltústik» dep atady. Erte zamannan kele jatqan múshel jyly esebiniń qazaq ómirinde úlken máni boldy. Qazaqtar ýaqyt esebin osy múshel jyly boıynsha júrgizdi. Árbir jyl haıýan atymen: tyshqan, sıyr, barys, qoıan, ulý, jylan, jylqy, qoı, meshin, taýyq, ıt, dońyz dep ataldy. Múshel jyly jıyrma ekinshi naýryzdaǵy «Naýryz» meıramynda aýysady.
Bul qazaq kúntizbesiniń musylman kúntizbesinen bólek ekenin bildiredi.
Qazaqtyń baıyrǵy kúntizbósinde on eki aı - bir jylǵa, úsh aı - bir toqsanǵa, jeti kún - bir aptaǵa, bir kún men bir tún - bir táýlikke eseptelgen.
Al kúnniń uzarý-qysqarýy týraly keltirgen málimetteri tipti qyzyq. Qazaq esepshileri kúnniń uzarý, qysqarý qubylystaryn da muqııat baqylaǵan: kún toqsanda torǵaı adym, qańtarda qarǵa adym, aqpanda at adym uzarady, shildede shil adym qysqarady desedi. Qazaq halqy ýaqyt esebiniń «Úrkeri» boıynsha júrgiziletin júıesin «Toǵyz esebi» dep ataıdy. Aıdyń «Úrkerdi» basyp ótýi «toǵyz» (toǵaý) delinedi. Aı toǵaǵanda «Úrker» aıdyń ar jaǵynda tasada qalady da kórinbeıdi. Aı toǵaýy úsh kúnge sozylady: birinshi kúni toǵaıdy, ekinshi kúni aýyl úı qonady, úshinshi kúni órip shyǵady, aı aqyryn jyljyp «Úrkerden» ótkennen keıin toǵyz aıaqtaıdy. Teteles keletin eki toǵyz aralyǵyndaǵy ýaqytty qazaq halqy «toǵys aıy» deıdi. «Toǵys aıy» jıyrma segiz kún (ıaǵnı jıyrma jeti kún, jeti saǵat, qyryq úsh mınýt) bolady. Bir jylda on úsh toǵys aıy keledi, biraq jazda «Úrker» kókjıekten tómen túsip ketetin qyryq kúndegi eki toǵys kórinbeıdi. Tek on bir toǵys qana bizge kórinýi múmkin.
Toǵys aılarynyń attary bylaı atalady: jeti toǵys – naýryz, bes toǵys – kókek, úsh toǵys – mamyr, bir toǵys – maýsym, jıyrma úsh toǵys – shilde, jıyrma bir toǵys – tamyz, on toǵyz toǵys – qyrkúıek, on jeti toǵys – qazan, on bes toǵys – qarasha, on úsh toǵys – jeltoqsan, on bir toǵys – qańtar, toǵyz toǵys – aqpan. Baıyrǵy qazaq kúntizbesi – dástúrli kún tizbesin qoldandy. Kún jylynyń aılary, kúni sol kezde qaısy shoq juldyzdardyń tusynda bolsa, sol shoq juldyzdardyń atymen ataldy. Sondyqtan, bul «juldyz esebi» dep te ataldy. Jyldyń basy kóktemdegi kún men túnniń teńelýi (jıyrma ekinshi naýryz) boldy. Bul kúni jańa jyl – Naýryz meıramy toılanady.
