– Orazaly aǵa, elimizdiń naryqtyq ekonomıkaǵa ótý barysyn zerttegen ǵalymdardyń birisiz, ulttyq valıýtamyzdyń budan otyz jyldaı buryn aınalymǵa engizilýin el egemendiginiń belgisi ári ekonomıkamyzdyń tiregi dep bildik. Egemendikke endi ǵana qol jetkizgen elimizdegi sol kezderdi eske túsirsek....
– Táýelsizdik alǵannan keıingi alǵashqy jyldary biz keńes rýblin qoldandyq. Ol kezde barlyq salaǵa reforma kerek edi. 1993 jylǵy shildede Reseı Ortalyq banki KSRO rýblin aınalymnan ketkennen keıin ǵana ózimizdiń teńgemiz sol 15 qarashadan bastap aınalymǵa engeni bar. Ulttyq valıýtamyzdy engizý jónindegi memlekettik komıssııa quramynda Premer-mınıstr S.Tereshenko, Qazaqstannyń vıse-prezıdenti E.Asanbaev, Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary D.Sembaev, Ulttyq bank tóraǵasy Ǵ.Baınazarov, Qarjy mınıstri E.Derbisov pen Ekonomıka mınıstri B.Iztileýov boldy. Qazaqstan Joǵary keńesi ekonomıka komıtetiniń tóraǵasy S.Tákejanov teńgeniń alǵashqy tusaýyn kesken edi. Ulttyq teńgemizdiń tarıhy men onyń jaryqqa shyǵýy týraly kóptegen málimetter bar. Oǵan toqtalmaı-aq qoıaıyn. Eń alǵash shyqqan banknottarda halqymyzdyń belgili saıası jáne mádenı qaıratkerleri Qurmanǵazy, Súıinbaı, Shoqan Ýálıhanov, Abaı, Ábilhaıyr men Abylaı handardyń keskinderi beınelengen bolatyn. Bertin kele olardy da alyp tastady. Bul árıne durys emes, ásirese jastarymyz teńge arqyly tereń tarıhtaǵy tulǵalardy bilgeni durys. Qajet bolsa, Ulttyq ǵylym akademııasy alqalarynyń biri bolyp qurǵan, prezıdenti, álemge áıgili ǵalym akademık Qanysh Sátbaevtyń, Álkeı Marǵulan men Murat Áýezov syndy ǵalymdardyń beınesin qoldansa bolar edi.
Alǵashqy teńge jaryqqa shyqqanda eń úlken nomınaly 100 teńge bolatyn. Qazir 20 myń teńgelikke deıin bar. Osy 30 jyldyń ishinde teńge dollarǵa shaqqanda 100 esege jýyq qunsyzdandy. Ulttyq teńgemizdiń turaqty bolýy táýelsiz memleketimiz úshin mańyzdy edi. Onyń dollarǵa shaqqandaǵy quny 4,75 teńge boldy. Degenmen osy 1993 jyl bizdiń ekonomıkamyz úshin eń aýyr jyldy bastan ótkerdi. Sebebi gıperınflıasııa bastalyp, ınflıasııa deńgeıi sharyqtap, osyndaı qıyn ekonomıkalyq kezeńde teńge aınalymǵa shyqty.
– Elimiz táýelsizdigin alǵanmen, ekonomıkalyq turǵydan táýelsizdikke qol jetkize aldyq pa, qalaı oılaısyz?
– Iá, shekaramyzdy bekittik, etek-jeńimizdi jınap saıası táýelsiz el boldyq, biraq ekonomıkalyq turǵydan táýelsiz el boldyq dep aıta almaımyz. Eń ókinishtisi, 30 jyl ótse de demokratııalyq emes, bıýrokratııalyq, olıgarhııalyq, avtokratııalyq shıkizat eli bolyp keldik. Shıkizat eli – ár ýaqytta qaýqarsyz, táýeldi, kezekti álemdik krızıste ekonomıkasy kúrt qulaıtyn el. Aıta berse áńgime kóp, qarapaıym halyqqa sizdiń saıasatyńyz ben jalpy ekonomıkańyz, teńge de emes, qajettisi – 30 jyldaǵy ár adamnyń kúnkórisi, ómir súrý deńgeıiniń jaqsarǵany. Qazir halqymyzdyń 1/3 bóligi kedeıshiliktiń kúnin keship otyr. Bul, ásirese aýylda baıqalady. Bárimiz de aýyldan shyqtyq, aýylǵa barsaq júregiń aýyrady, kedeıshilik pen dármensizdik baıqalady. Qazir baı men kedeıdiń arasynyń 30 esege deıin óskeni týraly derek bar. Zańsyz jekeshelendirýdiń arqasynda Qazaqstannyń 90% menshigi men baılyǵy 1% baılardyń qolynda. Syrtqy qaryzymyzdy qarasaq 157,3 mlrd dollarǵa jetipti, bul ishki jalpy ónimniń (IJО́) 90 paıyzynan asyp, óte qaýipti jaǵdaıda tur. Sebebi memlekettiń qaryzy IJО́ 60%-nan aspasa ol el ekonomıkalyq táýelsiz el dep atalady.
– Jerimizdiń asty-ústi tunyp turǵan baılyq desek te, óz baılyǵymyz ózimizge buıyratyn emes, sebebi nede?
– Qazba baılyǵynan álemdegi eń baı el bolsa da 30 jylda egemen elimizdiń ekonomıkalyq turǵydan nege ózin- ózi qamtamasyz ete almady, shıkizat ekonomıkasy bolyp qalyp qoıdy, tıimdi ekonomıkalyq júıe qura almady, basqara almady? Onyń negizgi sebepteri, Úkimet sheteldik aqylshysymaqtardy tyńdady, bılik basyndaǵylardan bastap korrýpsııalyq, bıýrokratııalyq, avtokratııalyq júıe qurdy, memlekettik bılik júıesi ekonomıka jaǵynan saýatsyz da bolǵany bar. Bárin naryq, bazar sheshedi, «memleket naryq ekonomıkasyna qatynaspasyn» degen basshylardyń aıtqan jańsaq pikiri bárin búldirdi. Teńgeniń tek nomıanaldy quny ósip, ónim óndirisimen baılanysy bolmaı, bul jyl saıynǵy ınflıasııaǵa alyp keldi. Bizde bılik ıdeologııany ózderiniń qajetine qaraı júzege asyrdy, al jalpyhalyqtyq ıdeologııa bolmady. Qoǵamdyq sananyń damý deńgeıi tómen, bilimsiz qoǵamǵa aınaldyq. Bılik basyna kelgender halyqshyl, memleketshil bolýdyń ornyna olardy sordy, óz qamyn oılap tek baıýdy kózdedi. Premer-mınıstrden bastap mınıstrler, ákim, depýtat, bank, tipti bılik júıesinde ustalmaǵan zańmen qýdalanbaǵan sala joq.
– Sizdiń oıyńyzsha, budan shyǵar jol qaıda?
– Osy jerde aıta ketetin jaıt, biz 30 jyl boıy memleketimizdiń áleýmettik-saıası, ekonomıkalyq qurylymyn jasap kelemiz. Ashyǵyn aıtý kerek, keńes odaǵy qulaǵan soń, Qazaqstan eń sońǵy memleketterdiń biri bolyp egemendigin aldy. Sol kezdegi Joǵary keńes prezıdıýmynyń músheleri S.Takejanov ekeýmizdiń Prezıdent N.Nazarbaevqa aıtqanymyzǵa qaramastan, ulttyq teńgemizdi de eń sońynda qabyldadyq. Prezıdentimiz de, Úkimet pen Parlament te, partııalyq saılaý júıesi de bar, qazir syrttan qarasaq bári durys sııaqty.
Halyq arasynda jalpy psıhologııalyq klımat nashar, adamı qasıet, patrıottyq sezim, rýhanı-mádenı, ar-namys, adamgershilik, janashyrlyq, t.b. qundylyqtan góri Abaı aıtpaqshy, «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym, Ustarasyz aýzyńa tústi murtyń...», el arasynda nemquraıdylyq, narazylyq, kóre almaýshylyq, agressııalyq kúsh alǵan. Bul, árıne, halyqtyń turmys-tirshiliginiń nasharlyǵynan, qymbatshylyqtan týady. Iri kásiporyndar bolsa, bankrotqa tústi degen sebeppen jekeshelendirilip, korrýpsııalyq jolmen, eldiń yrysy men baılyǵy ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti.
Qazirgi álemdik qubylmaly kezeńde erteń ne bolaryn bilip-boljaýdyń ózi qıyn. Eń bastysy, halyqtyń kúnkóris jaǵdaıyn, tynys-tirshiligin qanaǵattanarlyq deńgeıde ustap turý úshin teńgeniń turaqty bolýy qajet. Teńgeniń turaqty bolýyna tikeleı jaýap beretin – Úkimet pen Ulttyq bank. Osylar teńgeni naqty óndirispen baılanystyryp, tıimdi jumys isteýi kerek. Bular elimizdiń Parlamenti aldynda teńge saıasaty týraly esep berip otyrýǵa tıis.
Jalpy bizdiń ulttyq teńgemiz – TMD elderimen salystyrǵanda turaqty valıýtalardyń biri. Ol ári qaraı altyn-valıýtalyq rezervterdiń ósýimen, ekonomıkalyq nyǵaıýymen ulttyq álemdik aýqymda da budan da beter ornyqty bolady degen úmitimiz bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlmıra BAǴYTQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
