Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Prezıdenttiń 2022 jylǵy 1 qyrkúıektegi kezekti Joldaýynda sot tóreligin júzege asyrýdyń birizdiligin qamtamasyz etýge arnalǵan sıfrlyq analıtıkalyq quraldardy ázirleýge baǵyt berildi. Aldymen, Qazaqstannyń qylmystyq sot óndirisiniń júıesin sıfrlandyrý qalaı bastalǵanyn túsiný qajet. Bul joba óte kúrdeli bolǵandyqtan, onyń bir sátte júzege asyrylýy múmkin emes ekeni belgili. 2009 jylǵy tamyzda Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy bekitildi. Bul tujyrymdama qylmystyq zańnamany damytý men jańǵyrtýdyń bastamasy boldy. Qylmystyq úderisti odan ári jetildirý úshin Bas prokýratýra azamattardyń aryzdary men habarlamalaryn elektrondy túrde tirkeý baǵdarlamalaryn ázirleý boıynsha aýqymdy jumys júrgizdi. Bul «elektrondyq AATK(KÝZI)» jáne «elektrondyq talon» retinde bastama alǵan bolatyn. Búgingi tańda Bas prokýratýra «Sotqa deıingi tergep-tekserýdiń biryńǵaı tizilimi» dep atalatyn orasan zor platformany qoldanysqa engizip, ol is júzinde óziniń tıimdiligin kórsetip otyr.
Quqyq qorǵaý salasy mamandarynyń pikirinshe, SDTTBT qylmystyq isti elektrondy formatta júrgizýde ǵana emes, jalpy sot óndirisiniń barysynda ózin ámbebap qural retinde kórsetip keledi. Ol aqparat almasýdan bastap (iske tartylǵan tulǵalar týraly, sottylyǵy týraly anyqtama, narkologııalyq jáne psıhıatrııalyq esepke alý, múliktiń bolý nemese bolmaýy, jumys orny týraly málimetter alý, t.b.), barlyq qylmystyq ister boıynsha búkil is-sharalardyń júrgizilýiniń, sot saraptamasyn taǵaıyndaýdyń, qajetti materıaldardy sarapshylarǵa qashyqtan tapsyrý jáne taǵy basqa is-sharalardyń zańdylyǵyn qadaǵalaýdy ońtaılandyrý sııaqty kóptegen fýnksııany qamtıdy. Prosessýaldyq prokýror, qajet bolǵan jaǵdaıda kez kelgen ýaqytta, qylmystyq istiń barlyq materıaldarymen qashyqtyqtan tanysyp, qosymsha nusqaýlar bere alady jáne osy júıe aıasynda júrgizilgen tergeý áreketteriniń zańdylyǵyn qadaǵalaıtyn múmkindikter de bar. Degenmen sıfrlandyrý tek SDTTBT-men ǵana shektelmeıdi. Qazirgi ýaqytta Aqmola oblysynyń Qosshy qalasynda jáne elimizdiń astanasynda qylmystyq isti júrgizýdiń jańa nysandaǵy pılottyq jobasy júzege asyrylyp jatyr. Bul joba «Polıseılik tergeý» dep atalady. Ol sotqa deıingi tergeýdiń jedeldetilgen, qysqartylǵan eń ońtaıly nusqasy retinde qaralyp otyr. Polıseılik tergeý tergep-tekserýdiń qysqartylǵan nysandarynyń basqa túrlerin almastyra otyryp, ońaılandyrylǵan nysandaǵy hattama júrgizýdi qamtymaq. Sondaı-aq beınetaspamen júrgiziletin hattamalar da qoldanysqa engizilmek. Osy oraıda quqyq qorǵaý organdary kóptegen qujattardy toltyrmaı, quqyq buzýshylyqtyń negizgi tustary men izderin bekite otyryp, barlyq is-sharalardy beınetaspaǵa túsiredi. Bul otandyq zańnama úshin úlken jańashyldyq ekeni sózsiz. Búginge deıin prosessýaldyq qujattardy toltyrý barysynda tergeýdiń odan ári júrgizilýine esh qatysy joq usaq-túıek, bolymsyz tustaryn muqııat, tııanaqty sıpattaýǵa erekshe nazar aýdarylyp kelgen. Osy turǵyda beınehattamalar quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń hattamalarǵa egjeı-tegjeıli baıandama jasap, sıpattaý júrgizbeı-aq, qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń barlyq izderin bekitý múmkindigin beredi.
«Polıseılik tergeý» – birinshi kezekte is mazmunynyń qaǵaz nusqasy men beınejazba nusqasynyń arasyndaǵy sáıkessizdik pen jalǵandyqty joıýǵa baǵyttalǵan joba. Qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń dáleli jáne onyń aýyrlyǵy mańyzdy fakt. «Polıseılik tergeý» nysanynda tek qylmystyq teris qylyqtar men aýyrlyǵy ortasha jáne aýyr emes qylmystar ǵana tergeledi. Asa aýyr qylmystar (mysaly, kisi óltirý, zorlaý jáne t.b.) dástúrli nysanda, ıaǵnı aldyn ala tergeý nysanynda júrgiziledi. Jobadaǵy mańyzdy jańalyqtyń biri – oqıǵa ornyna kelgen birinshi polısııa qyzmetkeri tergeý jumystaryn júrgize beredi. Bul jańashyldyq is boıynsha dáleldemelerdiń joǵalýyna jol bermeýge baǵyttalǵan jáne kelgen qyzmetker qabyldanǵan aqparattyń negizgi kózi bolady. Qylmystyq istiń materıaldary bir polısııa qyzmetkerinen ekinshi qyzmetkerge berilmeıdi. Iаǵnı oqıǵa ornyna kelgen sátten bastap, is prokýratýraǵa jiberilgenge deıin bir qyzmetkerdiń qolynda bolady.
Sondaı-aq 2022 jyldyń 1 jeltoqsanynan bastap Ishki ister mınıstrligi júıesinde taǵy bir jobanyń júzege asyrylyp jatyr. Astana qalasy, Esil aýdanynyń PB quramyna 5 tergeýshi, 5 jedel ýákil jáne 1 sot-medısınalyq sarapshy kiretin, jalpy sany 11 adamnan turatyn mamandandyrylǵan top qurylǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta mundaı toptar Almaty, Shymkent, Qaraǵandy sııaqty basqa da qalalarda qurylǵan. Olardyń mindeti – ınternet-alaıaqtyqpen baılanysty qylmystardy ashý jáne tergeý. Bul joba «Kıberpol» dep atalady. Onyń jumysyndaǵy negizgi basymdyqtar jyldam áreket etýge negizdelgen. Internet-alaıaqtyq qylmystarynyń saldaryn joıý úshin tranzaksııalar, aqsha alý jáne basqa da mańyzdy aqparattardy barynsha jyldam alý qylmystyq istiń jedel ashylýyna áser etedi. Mundaı isterdi kez kelgen basqa bólimshelerdiń tergeýshileri aınalyssa, tergep-tekserý barysynda materıaldardy qabyldaýǵa, tergeý tobyn taǵaıyndaýǵa, jekelegen nusqaýlardy daıyndaýǵa, ekinshi deńgeıdegi bankterge suraý salý jiberýge jáne basqa da mańyzdy prosessýaldyq áreketterge kóp ýaqyt ketedi. Munyń barlyǵy shamamen bir aptaǵa sozylady. Al quramynda arnaıy oqýdan ótken, biliktiligin únemi kóterip otyrǵan tergeýshiler, jedel ýákilder men krımınalıster bar «Kıberpol» jedel-tergeý toby osy kedergilerdiń bárin aınalyp ótip, tez áreket etedi. «Kıberpol» qyzmetiniń nátıjesinde uıaly baılanys operatorlarymen (Tele-2, Kcell, Kar-Tel) jáne «Qazaqtelekom» provaıderimen ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmdar jasaldy. Memorandým nátıjesinde olardyń túsken suraýǵa jyldam jaýap berýine jáne jedel aqparat alýǵa múmkindik beredi. Kolesa.kz, Krysha.kz, OLX sııaqty tanymal ǵalamtor-platformalarymen ózara baılanys ornatyldy. Quqyq qorǵaý, arnaýly memlekettik jáne ózge de organdardyń aqparat almasý júıesine (SIOPSO) ekinshi dárejeli 3 bank (Bank Sentr Kredıt, Halyq Banki jáne Jýsan Banki) biriktirilgen. 2023 jyldyń aqpan aıyndaǵy jaǵdaı boıynsha 60-tan astam qylmystyq is ashylyp, sotqa joldandy.
Sıfrlyq keńistik pen joǵary tehnologııalardy damytýdyń zamanaýı betalysyn eskersek, tek quqyq qorǵaý organdary men azamattyq uıymdardyń ǵana emes, tutastaı memlekettiń ózara yntymaqtastyǵyn uıymdastyrý qajet. Sondaı-aq tájirıbe almasý jáne aqparattyq tehnologııalardy qoldaný arqyly qylmystardy tergeý úshin paıdaly tájirıbelerdi qabyldaý qajettigi de ýaqyt talaby. Mysaly, Belarýs Respýblıkasynda ǵalamtor jelisindegi qylmystardy ashý jáne tergeýmen aınalysatyn Kıber-polısııa dep atalatyn arnaıy mekeme qurylǵan. Bul bólimshe joǵalǵan nemese urlanǵan telefondardy izdeýmen aınalyspaıdy. Ol tikeleı ǵalamtor jelilerinde Belarýs azamattaryna qarsy jasalǵan qylmystardy, ıaǵnı ınternet-alaıaqtyq, derekterdi urlaý, ǵalamtor jelileri arqyly esirtki taratý sııaqty quqyq buzýshylyqtardy ashý jáne tergep-tekserýmen shuǵyldanady. Osylaısha, IT salasyndaǵy qylmystarmen arnaıy iriktelgen jáne bilikti qyzmetkerler jumys júrgizedi.
Jalpy, elimizdiń aýmaǵynda IT salasyndaǵy qylmystyq quqyq buzýshylyqtardyń artýyna baılanysty azamattardy jáne olardyń quqyqtaryn osy tektes qylmystardan qorǵaıtyn bir bólim ǵana emes, tutastaı bir mekeme quratyn kez kelgendigin moıyndaý qajet.
