– Magerram Mameduly, jýyrda qabyldanǵan zańdy daıyndaý jumystaryna Siz belsene aralasqan adamdardyń birisiz. Bizdiń bilýimizshe, Parlamentte zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarý boıynsha jumys tobyna jetekshilik ettińiz. Zań qabyldanǵanǵa deıin osy baǵytta qandaı jumystar atqaryldy?
– Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarý týraly zańdy daıyndaý barysynda bes birdeı zań jobasy qaralǵan bolatyn. Onyń tórteýi Májiliste talqylandy. Sonyń ishinde, ózińiz aıtqandaı, men eki zań jobasyn talqyǵa salǵan eki jumys tobyna jetekshilik ettim.
Qoldy bolǵan qyrýar qarjy men múlikti taýyp, memleketke qaıtarý ońaı jumys emes ekeni belgili. Sondyqtan atalǵan zań jobalaryn talqylaý barysynda kóp ter tógýge týra keldi. Kúnine túske deıin jáne tústen keıin birneshe saǵat otyrǵan kezimiz boldy. Zań jobalaryn búge-shúgesine deıin talqyǵa salyp jumys istedik. О́ıtkeni onyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi úlken. Onyń artynda tarıhı ádilettilik, kerek deseńiz halyqtyń taǵdyry jatyr.Talqylaý aıasynda biz Ákimshilik, Ákimshilik rásimdik-prosestik, Kásipkerlik, Qylmystyq, Qylmystyq prosestik kodeksterdi, bıýdjet, jedel-izdestirý qyzmeti, ulttyq bank týraly kóptegen zańdardy nazarǵa ala otyryp, atqarylatyn sharalardyń zańnama aıasyna saı bolýy úshin jumys júrgizdik. Naqtyraq aıtqanda, munyń bári zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi memleketke qaıtarý úshin zańdyq turǵyda qolaıly jaǵdaı men olardy iske asyrý tetikterin jasaýǵa baǵyttaldy. Biz bul tapsyrmany tolyqqandy oryndaı aldyq dep oılaımyn.
– Jańa zańnyń elimizge qandaı paıdaly tustary men artyqshylyqtary bar?
– Eń birinshiden, ol zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarýdyń tetikteri men joldaryn ashyp berdi. Biz osy qujat aıasynda nazarǵa alynatyn adamdar men sýbektilerdiń tizimin keńeıttik. Olardyń qatarynda buryn joǵary memlekettik laýazymdardy ıelengender men qazir de ıemdenip júrgender, odan bólek, bılikke jaqyn, qolynda laýazymdyq qýaty bar adamdar, atap aıtqanda, iri kásipkerler, kvazımemlekettik sektordaǵy kásiporyndardyń jetekshileri, affılıasııalanǵan tulǵalar, t.b. bar. Osy affılıasııalanǵan tulǵalar sanatynda ózderi kózge kórinbese de, belgili bir bıznestiń artynda turǵan joǵary laýazymdy memlekettik qyzmetkerler, bılikke jaqyn júrgen adamdar qatary da endi qaltarysta qalmaıtyn boldy. Mine, zańnyń basty artyqshylyǵy osynda.
Ekinshiden, bul qujat aktıvterdi zańsyz qoldy qylý joldary men oǵan qolaıly jaǵdaılardyń jolyn kesedi. Bul týraly Prezıdent te bul zańnyń ádiletsiz baıýǵa jáne aktıvterdi zańsyz shyǵarýǵa yqpal etetin sebepter men sharttardy joıýǵa baǵyttalatynyn atap ótken bolatyn.
Úshinshiden, zań áleýmettik ádildikti qalpyna keltiredi. Onyń máni mynada: budan bylaı memleket eshkimniń halyqqa tıesili dúnıelerdi urlaýyna jáne zańsyz paıdalanýyna jol bermeıdi.
– Sheteldegi aktıvter aqsha túrinde qaıtaryla ma álde múlik túrinde me?
– Ekeýi de bar. Aıta keteıik, zańsyz ıemdenilgen aktıvter tek shetelde emes, óz elimizdiń ishinde de bar. Qabyldanǵan zań solardyń bárine qatysty jumys isteıtin bolady. Aqsha túrinde qaıtarylǵan aktıvter Qarjy mınıstrligi Qazynashylyq komıtetiniń arnaıy ashylǵan shotyna aýdarylady. Al jyljıtyn jáne jyljymaıtyn múlikter memleketke qaıtarylǵan soń satylymǵa shyǵarylyp, odan túsken qarajat da joǵarydaǵy shotqa túsedi.
– Odan ári bul qarajat halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa jumsalady dep estidik. Osyny taratyp aıtyp berseńiz.
– Iá, bul qarajattar áleýmettik jaǵdaıy tómen adamdardy qoldaýǵa, áleýmettik nysandardy salýǵa jumsalady. Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde: «Bul qarjyny joǵary tehnologııaly óndiris oryndaryn ashýǵa, mektepter men aýrýhanalar salýǵa, áleýmettik jobalardy júzege asyrýǵa paıdalaný kerek. Jaqyn arada aýqatty kásipkerler halyqtyń ıgiligi úshin ózderiniń áleýmettik jaýapkershiligin jandandyrady dep oılaımyn», – degen bolatyn. Shyn máninde, áý basta munyń bári de halyqtyń ıgiligine arnalǵan dúnıeler edi ǵoı. Biraq kóldeneń kók attylar kıligip, óz qaraqan basynyń qamyn kúıttep, zańsyz ıemdenip ketti. Endi sol dúnıe-múliktiń bári óziniń tıisti maqsatyna jumsalmaq. Áleýmettik ádildik dep otyrǵanymyz da sol. Budan bólek, aýyldyq jerdegi eldi mekenderdiń, monoqalalardyń damýyna da óz septigin tıgizetin bolady. Bir sózben aıtqanda, ózińiz aıtqandaı, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalmaq.
– Jaqsy. Talan-tarajǵa salynǵan memlekettiń dúnıe-baılyǵy qaıtaryldy delik. Ony ári qaraı kim baqylaıdy? Qaıtyp kelgen qarjy taǵy da bireýlerdiń qaltasynda ketpeı me?
– Jalpy, bul jumystardy arnaıy ýákiletti organ – prokýratýra organdarynyń aktıvterdi qaıtarý jónindegi vedomstvosy baqylaýǵa alady. Ol zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi izdeý, dáleldeý, monıtorıngileý, taldaý jumystarymen tikeleı aınalysady. Sonymen birge memlekettik organdarmen vedosmstvoaralyq baılanystardy júzege asyrady jáne sheteldegi aktıvterdi izdeý boıynsha halyqaralyq quqyqtyq yntymaqtastyq ornatady.
Osy jerde aıta keteıin, aktıvterdi memleketke qaıtarýdyń eki joly qarastyrylǵan: óz erkimen jáne májbúrli túrde qaıtarý. Halyq ıgiligine baǵyshtalǵan memlekettiń baılyǵyn zańsyz qoldy qylǵan adamdar ózderiniń aǵattyǵyn túsinip, aqylǵa kelip, daý-damaı shyǵarmaı-aq óz erikterimen qaıtarady dep úmittenemin.
Al memleketke qaıtqan qarajat pen dúnıe-múliktiń tıisti ornyna jumsalýyn jańadan qurylatyn arnaıy komıssııa baqylaýǵa alatyn bolady. Onyń quramyna qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, memlekettik organdardyń ókilderi kirmek. Joǵaryda atap ótken arnaıy shotqa túsetin árbir tıynnyń qaıda jumsalatynyn osy adamdar qatań qadaǵalaýynda ustaıdy. Sondyqtan memleket qarjysy qaıtadan bireýlerdiń qaltasyna ketpeı me dep alańdaýǵa esh negiz joq.
– Siz buǵan deıin bir sózińizde azamattyq tárkileý tetigi qoldanysqa enetini týraly aıttyńyz. Onyń ereksheligi nede?
– Iá, qabyldanyp otyrǵan zańnyń taǵy bir ereksheligi – «azamattyq tárkileý» dep atalatyn jańa ınstıtýtty qoldanysqa engizýi. Aıta keteıik, azamattyq tárkileý qylmystyq nemese ákimshilik tárkileýdiń ornyn almastyrmaıdy, solarmen qatar jumys isteıtin bolady.
Azamattyq tárkileýdiń qylmystyq tárkileýden artyqshylyǵy – onyń jedeldiginde jáne tıimdiliginde. Mysaly, qylmystyq tárkileý uzaq úderisten turady. Aıyptaý tarapy múliktiń zańsyz alynǵanyn dáleldeýi kerek. Ekinshiden, onyń merzimi shekteýli. Iаǵnı belgili bir ýaqyttan keıin qylmystyq tárkileý júrgizilmeıdi. Úshinshiden, ol jerde «kinásizdik prezýmpsııasy» da bar.
Al azamattyq tárkileýde kerisinshe, memleket múlkin zańsyz ıemdengenderdiń tizilimine engen árbir sýbekt óziniń kinásizdigin deleldep shyǵýy kerek. Kórip otyrǵanyńyzdaı, bul jerde memleket sizdi kinálamaıdy, tek jaı ǵana kúdiktiler tizilimine engizip qoıady. Ári qaraı siz ózińizdiń kinásizdigińizdi, ıaǵnı múlikti zańdy jolmen ıemdengenińizdi dáleldeýińiz kerek. Dáleldeı alsańyz jaqsy, al dáleldeı almasańyz, memleketke qaıtarasyz.
Azamattyq tárkileýdiń taǵy bir artyqshylyǵy – onyń «merzimi ótip ketý» sıpaty joq. Belgili bir sheneýnik nemese laýazymdy tulǵanyń múlikti ıemdengenine qansha jyl ýaqyt ótse de, eger ol kúdikke ilinse, óziniń zańdy jolmen alǵanyn dáleldeýi kerek bolady.
Bul tájirıbe qazir álemniń kóptegen elinde belsendi jumys istep jatyr. Atap aıtqanda, AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa sekildi damyǵan memleketterde qoldanysta. Ol óziniń tıimdiligin kórsetip te keledi. О́ıtkeni qazir bizde ǵana emes, álemniń barlyq elinde sybaılas jemqorlyq, memleket múlkin zańsyz ıemdený problemasy óte ózekti.
– Sońǵy suraq: aldaǵy ýaqytta qolynda «qýaty bar» joǵary shendiler memleket múlkin taǵy da zańsyz ıemdenip ketpeýi úshin ne isteý kerek?
– Jańa zańda osyndaı jaǵdaılardy boldyrmaýdyń joldary tolyqqandy qarastyrylǵan. Sondyqtan bolashaqta mundaı keleńsizdikter oryn almaıdy dep úmittenemiz.
Áńgimelesken
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
