Sýrettiń avtory Dýman Qurmanǵalıev
Oqý orny «memlekettik avıasııadaǵy áýe kemelerin ushýǵa paıdalaný», «avıasııalyq tehnıka jáne tehnologııalar», «ushqyshsyz basqarylatyn qurylǵylardy paıdalaný», «áskerı medısına», «áskerı istegi teńiz tehnıkasy jáne tehnologııalary» mamandyqtary boıynsha kadr daıarlaıdy.
– Joǵary oqý orny tájirıbeli professorlyq-oqytýshylyq kadrlarmen jasaqtalǵan. Bul bilim ordasynda kýrsanttardy ushý jáne ınjenerlik-tehnıkalyq mamandyqtarǵa oqytý úshin qajetti materıaldyq-tehnıkalyq baza bar, – dep atap ótti Áýe qorǵanysy kúshteri áskerı ınstıtýtynyń bastyǵy, polkovnık Talǵat Syzdyqov.
Oqý ornyna irikteý barysynda talapkerler áskerı-dárigerlik saraptama júrgizý qaǵıdalaryna sáıkes kásibı-psıhologııalyq irikteýden, medısınalyq kýálandyrýdan ótedi. Dene daıarlyǵy jónindegi normatıvterdi tapsyrady. Bıyl ınstıtýt qazaqstandyqtar úshin 215 oryn, Reseı, Armenııa jáne Qytaı áskerı oqý oryndaryna túsetin talapkerler úshin 28 oryn bólip otyr. Budan basqa, UQShU-ǵa múshe memleketter úshin áskerı kadrlar daıarlaý týraly kelisimge sáıkes oqý orny Tájikstan Qarýly kúshteriniń ókilderine 6 oryn beredi.
Kýrsanttar úshin «áskerı istegi teńiz tehnıkasy jáne tehnologııalar» mamandyǵy boıynsha bilim alýdyń erekshelikteri bar. Alǵashqy eki kýrsta jalpy bilim beriledi jáne jalpy áskerı pánderdi oqytý Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı ınstıtýtynda júredi. Al úshinshi – besinshi kýrstardaǵy teńiz tehnıkasyna qatysty beıindi pánder Aqtaý qalasyndaǵy Shahmardan Esenov atyndaǵy Kaspıı tehnologııa jáne ınjınırıng ýnıversıtetinde oqytylady.
Qazaqstanda áskerı mamandardy daıarlaý Almatydaǵy eki joǵary oqý ornynda – armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetov atyndaǵy Qurlyq áskerleriniń áskerı ınstıtýtynda jáne Radıoelektronıka jáne baılanys áskerı-ınjenerlik ınstıtýtynda, sondaı-aq Aqtóbedegi eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qorǵanysy kúshteriniń áskerı ınstıtýtynda júzege asyrylatynyn aıta ketken jón. Bul oqý oryndarynda taktıkalyq býyn komandırleri daıyndalady. Bilim alyp shyqqan túlekterge «leıtenant» áskerı ataǵy beriledi.
Osy oraıda, elimizdiń áýe keńistigin qorǵaıtyn mamandardyń biliktiligin jetildirý úshin Balqash qalasynda Avıasııalyq oqý ortalyǵy jumys isteıtinin aıta ketken jón. Bul ortalyqtyń tarıhy 1938 jylǵy 17 aqpanda Belorýssııanyń Byhov qalasynda avıasııalyq barlaý polki qurylǵan kezden bastalady. Soǵystan soń ol Qazaq KSR aýmaǵyna, Balqash qalasyna kóshirildi. Áskerı bólimniń ushqyshtary Aýǵanstandaǵy urys qımyldaryna da qatysty. 1992 jyly Odaq ydyraǵannan keıin Prezıdent Jarlyǵymen Qazaqstan Qarýly kúshteriniń quramyna kirdi.
Taıaý kúnderi avıasııalyq bazada áýe-desanttyq daıyndyq boıynsha praktıkalyq sabaqtar ótti. Oǵan ushý quramy men parashıýttik desanttyq qyzmetiniń izdestirý-qutqarý mamandary qatysty. Bes kún ishinde 30-dan asa áskerı qyzmetshi 240 ret áýeden sekirdi.
Atalmysh shara ushý quramynyń parashıýtpen daıyndyq deńgeıin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Áskerı qyzmetshiler tótenshe jaǵdaıda ekıpajdyń barlyq músheleriniń is-qımylyn jáne alǵashqy medısınalyq kómek kórsetý tásilderin pysyqtady. Praktıkalyq sabaqtardyń aldynda mindetti túrde jerde daıyndyq boldy. Parashıýtshiler teorııalyq turǵydan oryn alýy múmkin kútpegen jaǵdaılar men sekirý tehnıkasyn jetildirdi.
Aıta ketý kerek, 240 sekirýdiń 53-i sýǵa jasaldy. Sondyqtan sabaqqa qatysýshylarǵa qoıylatyn mindetti talaptardyń biri – jaqsy júze bilý boldy. Áskerı qyzmetshiler sekirýden buryn júzý normatıvterin tapsyryp, ruqsat alǵannan keıin medısınalyq tekserýden ótti.
Osy oqý ortalyǵynda bolǵan taǵy bir jaǵymdy jańalyq – elimizdiń Áýe qorǵanysy kúshterine L-39 oqý-jaýyngerlik ushaqtarynyń kezekti legi qosyldy. Memlekettik qorǵanys tapsyrysynyń sharty boıynsha bular ótken jyldyń sońynda Chehııadaǵy zaýytqa jiberilgen bolatyn. Ol jerde kúrdeli jóndeý jáne jańǵyrtý jumystary júrgizilgen ushaqtarǵa jańa sıfrlyq avıonıka, katapýltasııa júıesi, baılanys jáne obektıvti baqylaý quraldary ornatyldy.
L-39 ushaqtary kýrsanttardy pılottaý tehnıkasyna, jaýyngerlik qoldaný elementterine, oqý oryndary men áskerı bólimderdiń ushý quramyn kúndiz de, túnde de ashyq jáne kúrdeli aýa-raıy jaǵdaıynda jattyqtyrýǵa arnalǵan. Tájirıbeli nusqaýshy ushqyshtar kýrsanttarǵa oqý-jaýyngerlik ushaǵyn basqarý mashyǵyn meńgerýge kómektesip jatyr.
– L-39 ushaǵymen ushý – mamandyq negizderin túsinýdiń alǵashqy qadamy. Árbir kýrsant úshin derbes ushý – mańyzdy oqıǵa, odan keıin qarapaıym jáne kúrdeli pılotajǵa, baǵyt boıynsha, bulttarda, tómen bıiktikte ushýǵa, qurlyqtaǵy jáne áýedegi nysanalarǵa jaýyngerlik qoldanýǵa ruqsat etiledi, – dedi oqý ortalyǵy komandıriniń orynbasary, podpolkovnık Maqsat Býrataev.
L-39 reaktıvti jaýyngerlik ushaǵynyń keıbir modıfıkasııalary jeńil shabýyldaýshy ushaqtar men joıǵyshtar retinde paıdalanylýy múmkin ekenin aıta ketken jón. Ushaqtyń reaktıvti qozǵaltqyshy 6500 m bıiktikte jyldamdyǵyn saǵatyna 760 shaqyrymǵa deıin arttyra alady. Jaýyngerlik kóliktiń qarý-jaraq quramyna bombalaýshy, basqarylmaıtyn jáne basqarylatyn zymyrandyq oqý qarýy, kózdeý jáne fotobaqylaý jabdyqtary kiredi. Bunyń bári nysanany 50-100 keli kalıbrli erkin qulaıtyn oq-dárilermen bombalaýdy, S-5 tıptegi basqarylmaıtyn zymyrandarmen nysanany atýdy, basqarylatyn zymyrandardy áýe nysanalaryna jiberýge múmkindik beredi.
