«Arly adam – eń kúshti adam»

Adal adamdar jaıynda jiliktep aıtsaq ta, osyǵan baı­la­nysty tujyrymdy ıdeıa­ǵa júginsek te ol – naǵyz adam­dar­dyń eldik tirligi men erligi­ne tikeleı táýeldi. Elim dep emi­renip, jurtym dep jumyla­tyn jaqsylardyń asyl qasıet­terin arqa tutý jáne ony shy­naıy baǵalaý. Fransýz oıshyl­darynyń «Meniń Otanym bar, ol – fransýz tili» degen uly sóziniń maǵynasy qandaı ǵajap jáne eshnárse teń kelmeıtin qasterli bolsa, bizdiń baıtaq elde «Qazaq» degen sóz barsha qazaqstandyqty barlyq ýaqytta biriktiretin jáne myna baıtaq dala – týǵan jerdiń tylsym syryn, qymbat qundylyqtaryn uqtyratyn uranǵa aınalady dep senemiz. Solaı bolýyna barlyq faktor septesip otyr jáne ol – ashyq qoǵamda baıandy ómir súrý qajettiligi. Buǵan bizdiń qoǵamnyń saıası óresi men yntymaqtastyq tájirıbesi de, aqyldy adamdarynyń jigeri de tolyq jetedi degen senim bar.

Teginde, halyqtyń erkin­diginen artyq eshnárse joq. Al onyń qadirine jetý – ortaq mindet jáne ortaq ıgilik. Pre­zı­dentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń áleýmettik ádilettilik pen zań ústemdigin júıeli júzege asyrý barysyndaǵy naqty isteri men saıası, ekonomıkalyq jáne rýhanı-mádenı bastamalary jurt kútken betburysty kúshke ıe bolatyny shúbásiz, bul ustanymǵa degen zor úmit adalyn aıtsaq, birte-birte tııanaqtala tústi, senim de artty. Bul yńǵaıda jurt bir-birin baıytyp, bir-birine qoldaý bildirip otyrǵanyn ashyq aıtýǵa tıispiz..

Hakim Abaı: «Qazaq ta adam balasy ǵoı, kóbi aqylsyzdyǵynan azbaıdy, aqyldynyń sózin uǵyp alarlyq júrekte jiger, qaırat, baılaýlylyqtyń joqtyǵynan azady» dep, aıtqan joq pa? Dál osy sózdi búgin de qaıtalap aıtqan oryndy. Bir jarym jyl­dan beri elimizdegi saıası ózge­rister men qoǵam ishindegi serpi­listi jańalyqtardy ýaqyt tezi­ne salyp qarasańyz, onyń negi­zi keń aýqymdy, álemdik mán-ma­ǵy­nasy úlken, óte iri qadamdar men je­tistikter sanalatyny daýsyz.

Sonymen birge oılasýǵa bolatyn jaıttar bar. Máselen, ulttyq ıdeologııanyń jer­gilikti jerde, óńirlerde bu­qara­lyq deńgeıde qamtyp júr­gizilýine qatty mán berip, halyqpen ashyq sóılese alatyn qoǵamdyq tulǵalar men kadrlar daıarlaýdyń qajettigi erekshe seziledi. Jasyrmaı aıtaıyq, keıbir óńirde oıy men sózine kóz toqtatyp qaraıtyn tulǵaly kisiler joqtyń qasy sanaýly ǵana. Memleketshil adamdardy yntalandyrý men olardyń jolyn ashý saıası naýqandarda ǵana eske túsedi, ylǵı da belgili bir qart kisilerdi zaldyń aldyń­ǵy qataryna otyrǵyzyp qoıýmen jıyn maǵynaly bola bermeıdi. Bizdiń jańa qoǵam barlyq aýdıtorııada ashyq jáne iskerlik dıalogti ornatý arqyly demokratııalyq qun­dylyqtardy qurmetteıtin is-áreketterimiz qala men aýylda birdeı jandana túsýi qajet. Iá, oıymyzdy ushtaı túsetin bolsaq, ana shalǵaıdaǵy nemese qııan túkpirdegi aýyldarǵa nege mınıstrler at izin salmaıdy? Mindetti túrde Aýyl sharýashylyǵy mınıstri emes, el jaǵdaıy men kóńilin sezinýi úshin. Máselen, Mádenıet jáne sport mınıstri de qııan túkpirdegi Yrǵyz ben Aral, Tarbaǵataı men Sarysý jaqqa jol júrip baryp, jurtshylyqpen qoıan-qoltyq aralasyp jatsa, qoǵam órisin keńeıter edi. Ana bir jyldary bir jas mınıstr shaǵyn qalaǵa barǵan jol ústinde qart Qarataýdyń qyrattary men qapshaǵaı tastaryn, jalańash taý tabıǵatyn kórip: «Munda nege qaraǵaı shyqpaıdy?» dep masqaraǵa ushyraǵanyndaı bolmas úshin de jaman bolmas edi ǵoı. Basqa da mınıstrler oraıyn keltirip, issaparynda oblys ortalyǵynan nemese sol mańnan qaıtpaı, alys aýdandardy da aralap kórgeni ózderin de, memlekettik baǵdarlamalardyń da tanymaldyǵy pen tıimdiligin barshaǵa jetkizetini anyq.

Zaman ózgerdi, adamdar da ózgerýi kerek. Biraq ol tez bola qoıatyndaı emes. Eń keregi –ádilettiliktiń barlyq jerde kórinis tabýy, túrli kózqaras men umtylys-qulshynystardyń memleket úshin meılinshe ornyq­tylyǵy. Ádiletti Qazaqstan rýhynda jalpyǵa ortaq tirlikter adamgershilik moral men adalyn aıtyp, berekeli is atqarý, bılikte júrgenderdiń sybaılas jemqorlyq ataýlydan múl­dem qol úzýi sekildi eń kúıip tur­ǵan saýaldarǵa jaýap bere­tin deńgeıde qalyptasatyn bolsa, bári de túzeledi, oıǵa alǵan­dary­myz oryndalady dep senemiz. Ásirese el ishinde jıi aıtylatyn, maza bermeıtin memlekettik satyp alý máselesine asa qatal, asa qaharly ustanym men ereje qajet. Jáne qandaı nysan bolsyn, bıýdjetten bólinetin qarjyǵa salynǵandyqtan, onyń onyń bastalýy men aıaqtalýynda jarııalylyq bolýy da erekshe mańyzdy. Al qazyna qarjysyn jymqyrǵan, ıaǵnı jazyqtylar men qylmyskerlerge «sendeılerge túrmeniń esigi ashyq» degen qatqyl eskertpede aıaýshylyq bolmaýyn jurt jaqtaıdy, árıne.

Adamdardyń minez-qulyq modeli jańǵyrýdyń aıasynda atqarylatyn memleketshil, otanshyl, izgilikti ister men túrli ulaǵatty ustanymdar az bolmas. Deı turǵanmen, saıası máde­nıetti qalyptastyrý men ultqa qyzmet etýdiń ómirsheń úlgisin keńinen nasıhattaý, olardy ult­tyq jáne tarıhı sanaǵa sińirý­de neni úlgi etemiz, qandaı ult­tyq jáne qoǵamǵa ortaq qasıet­teri­mizdi jańǵyrtamyz, bári de so­ǵan baılanysty. Bizde, nege eke­nin qaıdam, zaman úr­disine saı ózgeris áli de jet­ki­­likti baıqal­maıdy. Qaı iste bol­masyn beı­qam­dyq basym ba dersiń. Osy jaıt­ty oılasý úshin aıta otyryp, Ádiletti Qazaqstan qurýda bul beı­qamdyqtyń perdesi ashy­lyp, sergek sana tezirek oı órisine shyǵady dep senimmen qaraımyz.

Adal adamdar týraly sóz bolǵanda «Arly adam – eń kúshti adam» degen qaǵıdamen ómir súrý jaýapkershiligi – bizdińshe, eń qymbat qundylyq. Ol saıası mádenıettiń de, qoǵamdyq oı-sananyń da negizgi qozǵaýshy kúshi bolýǵa tıis.

Ádiletti Qazaqstandy qu­ratyn adamdardyń jańa bolmysyn, ómir­sheń taǵdyry men jarqyn kele­shegin, taǵy da aıtqanda, biz myna jańa zaman úrdisinen utyl­maı, enjarlyq saldarynan tıesili óz oljamyzdan kesh qal­maı, ulttyq ıdeologııanyń júıeli júzege asýyna bir kisideı ortaq aqylmen múddelilik tanytýymyz tarıhı jaýapkershiliktiń týra ózi! Memlekettik saıasattyń naǵyz ózegi dep bilemiz. Muny shynaıy júrekpen sezinbeı, tarıhı jáne búgingi qoǵamdyq oı-sanany túbegeıli jańǵyrtpaı, órkenıetti el men jańa qoǵam damýyna serpilis jasaı almaımyz, qadirli aǵaıyn!

Meırambek TО́LEPBERGEN,

qoǵam qaıratkeri