Tyǵyryqqa tiregen sý tapshylyǵy

Palata janyndaǵy Agroónerkásip kesheni keńesiniń kezekti otyrysynda oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń, «Qaz­sýshar» ShJQ RMK Qyzylorda fı­lıalynyń, Aral – Syrdarııa basseındik ıns­peksııasynyń ókilderi sharýalardy shar­shatqan máselege túsinikteme berdi. Aral – Syrdarııa basseındik ıns­pek­sııa­synyń bólim basshysy Seıitqasym Ábýovtiń aıtýynsha, 2021 jyldan bastap oblysqa bólinetin aıaq sý lımıti azaı­ǵan. Osy jyly ádettegi 4,1 mlrd or­nyna 3,6 mlrd tekshe metr sý bólindi. Bıyl­ǵy lımıt 3,8 mlrd tekshe metr edi, bi­raq qazirgi kórinis onyń da tolyq je­terine kúmán týdyryp otyr. Osy kúni Shar­daraǵa joǵarydan sekýndyna aldyn ala bol­janǵan 300 tekshe metrdiń úshten biri ǵana túsip tur. 10 tamyzǵa deıin darııaǵa 500 tekshe metr sý tastalyp, odan keıin azaıtylady dep josparlanǵanymen, ózen arnasy odan burynyraq ortaıýy múmkin.

Qajet kezinde tapshylyq kórip otyr­ǵan dıqandar tamyzdyń alǵashqy onkún­diginde kúrish sýy tartylyp, oraqqa daıyndyq bastalatynyn aıtady.

– Mamyrda kerek sý maýsymda berildi. Osy kúni kanalda sý joq, ár jerden qıy­lyp, keı tusy tandyrdaı keýip tur. Qazir bolmaǵan sýdyń tamyzda qajeti shamaly. Sý jetpegendikten, 125 gektarǵa ekken kúrishimizdi kókteı kúıdirip aldyq. Endi qalǵan eginimizge qaýip tónip tur, – dedi Qarmaqshy aýdanyndaǵy «Turmaǵambet» JShS dırektory Nurjan Pirmantaev.

Qyzylorda qalasy tusynda darııa­dan bólinip shyǵatyn Shirkeıli kanaly Syrdarııa, Jalaǵash pen Qarmaqshy aýdandary eginshilerine sý jetkizip otyr. Osylardyń ishinde alabóten qıyndyq tartyp otyrǵany – qarmaqshylyq dıqan­dar. Osy aýdandaǵy Aldashbaı ahýn aýylyna aıaq sý jetpegeli 5-6 jyldyń júzi bolyp qaldy. Qazir qam jasamasaq, osy kepti ber jaǵyndaǵy Turmaǵambet aýyly da kıgeli tur. Onyń aıaǵy eldi mekendegi júzdegen adamnyń jumyssyz qalyp, aýyldaǵy tirshilikti turalatýmen bitedi.

«Qazsýshar» ShJQ RMK Qyzylorda fılıalynyń bólim basshysy Aıdos Asanbaev bıyl mekememen 841 sý paıdalanýshy kelisimge otyrǵanyn aıtady. Osy ýaqytqa deıin sharýashylyqtarǵa belgilengen lımıttiń 69 paıyzy berilgen. Vegetasııa kezinde Shardaradan túsetin sý qazirgi kólemnen azaıyp ketse, ishki kanaldardyń lımıti qıylady. Qazirgi qıyndyqtan shyǵýdyń osydan basqa amaly tabylmaı tur.

Arna tómendegeli beri «Qazsýshar» ShJQ RMK fılıaly sharýashylyqtarǵa sýdy keste arqyly berýge kóshken. Biraq ol tártiptiń de dıqandardyń kó­ńiline qona ketkeni shamaly. Tapshylyq tıtyqtatqan sharýalar Shardaranyń mańa­ıynan qosymsha sý qoımasy salynsa, Arnasaı arqyly О́zbekstan aýmaǵyndaǵy Aıdarkólge aqqan mol sýdan úles alsaq degen usynys aıtady. Onshaqty jyl buryn kórshi oblysqa sapar shegip, sondaǵy sý mamandarynan 1994-2008 jyldar aralyǵynda Shardaradan Aıdarkólge 38 mlrd tekshe metr sý aqqanyn estigenbiz. Qos oblys qarǵyn sýǵa qaryq bola jaz­daǵan jyldary kórshilerimizge qazirgi Shar­daradan 5-6 ese úlken sý aıdynyn osylaısha ózimiz jasap berippiz.

Sý tapshylyǵyn boldyrmaý úshin kúrish kólemin azaıtý kerek deıtinder kóp. Sala mamandarynyń pikirinshe, bul tyǵyryqtan shyǵar jol emes. Qazir oblys aıaq sýdyń 43 paıyzyn syrttan alyp otyr. Bul egis kólemi Qyzylordadan 3 ese kóp kórshiles Túrkistan oblysy dıqandary alatyn sý kólemimen para-par. Eger kúrishti toqtatsaq, joǵarydan túsetin sýdyń joly baılanady. Mundaı jaǵdaıda onsyz da jazda qaıyry kórinip jatatyn Syrdarııanyń ornyn sıpap qalýymyz ǵajap emes. Qaýiptiń aldyn alý úshin sharýashylyqtar aýyspaly egis talaptaryn saqtap, sýdy barynsha únemmen paıdalanýy kerek.

– Syr topyraǵynyń qatty tuzdanýyn kúrish egý arqyly shaımasa, basqa daqyl­dardan ónim alý múmkindigi óte tómen. Bul – mamandardyń tujyrymy. Odan bólek, saladaǵy 550-deı irili-usaqty sharýa­shylyqtan on myńǵa jýyq maýsymdyq jáne turaqty jumysshy nan taýyp otyr. Biz, eń aldymen, osyny eskerýimiz kerek, – deıdi Qyzylorda oblysy kásipkerler palatasynyń dırektory Pirmuhammed Syzdyqov.

Oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasy basshy­sy­nyń orynbasary Qaıratbek Sársen­baevtyń aıtýynsha, sýdy únemdi paıdala­nýdyń basty joly – aýyspaly egis talabyn saqtaý.

– Kóp jylǵy moratorııden keıin júrgizilgen tekserýde oblys boıynsha 25 myń gektarda osy talaptyń buzyl­ǵany anyqtaldy. Onyń basym bóligi Syrdarııa aýdanynyń úlesinde bolyp tur. Odan bólek, «Qazsýshar» ShJQ RMK fılıalymen kelisimge otyrmaıtyn shaǵyn sharýashylyqtar bar. Olar da ortaq kanaldaǵy zańdy jolmen sý alyp otyrǵan iri qurylymdardyń úlesine ortaqtasady. Esep boıynsha kúrishtiń ózindik qunynda sýdyń úlesi – 5,8 paıyz. Iаǵnı eń arzany. Onyń da jartysy sýbsıdııa arqyly óteledi. Sonda da tegin alǵysy keletinder az emes. Keler jyldan bastap Shirkeıli kanaly arqyly beriletin sýdy esepteýdi «Rýbıkon» avtomattandyryl­ǵan júıesimen baqylaý bastalady dep otyrmyz. Bul úshin kanal boıyndaǵy sý qondyrǵylary talapqa saı bolýy kerek. Qalaı bolǵanda da seń qozǵaldy, tamshy sýdyń da esebi suralatyn kezeń týdy, – deıdi ol.

Sý tapshylyǵy eginshilerge ǵana emes, mal ustap otyrǵandarǵa da qıyn tıip otyr. «Syr syıy» sharýa qojalyǵy­nyń jetekshisi Nurlan Bımanov jaýapty mamandar shabyndyqqa beriletin sý máselesin de eskerýi kerek deıdi. Syrda­rııa aýdanyndaǵy Asqar Toqmaǵambetov aýylyndaǵy shabyndyqqa tórt jyldan beri sý barmaı, buryn jaıqalyp turatyn jer shańy aspanǵa ushqan shólge aınalǵan.

– Aýyl sharýashylyǵy mınıstrli­gi­niń uıǵarymymen byltyrdan bastap jemshópke beriletin sýbsıdııa jergilikti bıýdjetke júkteldi. О́tken jyly sýbsı­dııasyz amaldadyq. Shabyndyq pen ja­ıylym jaıqalyp tursa, bıýdjetke ıek ­artyp, sol demeýdi suramaıtyn da edik. Qa­zir jemshóptiń qymbattyǵy men mal ustaý­ǵa jaǵdaıdyń joqtyǵynan fermerler arasynda basqa kásipke kóship jatqandar kóp, – deıdi kásipker.

Kásipkerler oblys aýmaǵyndaǵy qa­raý­syz qalǵan kanaldardy teńgerimge alyp, beriletin sýdy qadaǵalaıtyn ar­naıy komıssııa qurýdy usynady. Sharýa­lardy tyǵyryqqa tirep otyrǵan máseleniń ázirge kózge kórinip turǵan bir sheshimi osy bolyp tur.