Shyntýaıtynda, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemin jáne qosymsha qunyn arttyrý qajettigi týraly kópten beri aıtylyp júrgenimen, «baıaǵy jartas – bir jartas» dep Abaı babamyz aıtqandaı, bul salada seń qozǵalǵandaı serpilis bolǵan joq. Máselen, keńes zamanynan qalǵan maqtanshylyqpen raport berý «dástúrinen» áli jańylmaǵan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men astyqty oblystar ákimdikteriniń málimdeýinshe, ótken jyly 21,8 mln tonna dándi daqyldar jınalyp, sonyń 13,2 mln tonnasy eksportqa shyǵarylypty. Bizdiń oıymyzsha, byltyr jınalǵan astyq kólemi kúmándi, biraq shetelge jóneltilgen ónim kólemine shák keltirý qıyn. О́ıtkeni elevatorlar men sharýalardyń astyq qoımalarynda jatqan dándi daqyldardyń kólemi naqty qansha ekenin bir bilse, oblys ákimderi ǵana biletin bolar. Al eksportqa shyǵarylǵan astyq kólemi týraly málimet birneshe memlekettik organnyń esebinen ótetindikten, oǵan senýge bolatyn syńaıly. Demek shet memleketterge satylǵan astyq kólemi, statıstıkalyq málimette kórsetilgenindeı, óndirilgen barlyq ónimniń 60,5 paıyzynan is júzinde áldeqaıda kóp bolýǵa tıis.
Munyń ózi elimizdiń eginshilikpen aınalysatyn kóptegen sharýashylyq jınaǵan astyǵyn, sonyń ishinde asa baǵaly azyq-túliktik daqyl – bıdaıdy eksportqa shyǵarýdy jón kóretinin, al ony óńdeýge, hám jergilikti un tartý kásiporyndaryna satýǵa múddeli emesin kórsetedi.
«Munyń sebebi nede?» degen suraǵymyzǵa belgili soltústikqazaqstandyq agrarıı, Parlament Májilisiniń eks-depýtaty Sergeı Zvolskıı: «Dıqannyń kóbi astyǵyn shetelge eksportqa shyǵaryp júrgeni ras. О́ıtkeni olarǵa jergilikti un tartý kásiporyndary usynatyn baǵa tómen. Sondyqtan ázirge sharýalarǵa bıdaıdy shet memleketterge satqan áldeqaıda tıimdi», dep toqeterin aıtty.
Qazaqstan astyq óńdeýshiler odaǵynyń málimetine qaraǵanda, astyq óńdeý salasynyń júktemesi búginde nebári 33 paıyzdy qurap otyr. Sonyń saldarynan 250 dıirmen kásipornynyń 70-si ǵana jumys istep tur. О́tken jyly elimizdiń astyq eksporty 2021 jylmen salystyrǵanda 14 paıyzǵa ósken. Syrtqa shyǵarylǵan astyqtyń jartysyna jýyǵyn О́zbekstan satyp alyp otyr. Osy kórshiles el 2010 jyldan bastap bizdiń sapaly bıdaıdy óńdeı otyryp, shetelge un satýdy 71,4 myń tonnadan 949,1 myń tonnaǵa deıin, ıaǵnı 56 ese arttyryp, byltyr un eksporty boıynsha dúnıejúzinde 3-shi oryndy enshilegen. Qazaqstanda bul kórsetkish 2296,8 myń tonnadan 1468,7 myń tonnaǵa deıin, ıaǵnı 36 paıyzǵa kemigen. Bul teris úrdistiń qashan toqtaıtyny belgisiz. Alaıda onyń elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine qater tóndiretinin eskermeı bolmaıdy. Mysaly, Reseı Federasııasynyń Úkimeti ótken jyly naýryzdan shildege deıin astyq eksportyna ýaqytsha tyıym salǵan kezde bizdiń eldiń un tartý kásiporyndarynda bıdaı tapshylyǵy sezilip, ishki naryqty unmen qamtamasyz ete almaý qaýpi týyndaǵany málim. Sebebi bıdaıdyń baǵasy tonnasyna 120 myń teńgeden 180 myń teńgege deıin sharyqtap shyǵa kelgen. Tek Reseıden astyq satyp ákelý tórt aıdan keıin tolyq kólemde jalǵastyrylyp, óz elimizde de mol ónim jınalǵannan keıin baǵa burynǵy qalpyna túsken.
Astyq naryǵyndaǵy qazirgi jaǵdaıda elimizdiń un tartýshylary men qus ósirýshileri Reseıdiń arzan bıdaıyn satyp ákelýdiń úzilmeýine asa múddeli bolyp otyr. Sondyqtan da olar ishki naryqqa ımporttyq astyqty kirgizýdi shekteý sharasyn engizýge narazylyq bildirip júr. Eger soltústiktegi kórshimiz áldebir sebeppen bizdiń elge astyq eksporttaýǵa tyıym salatyn bolsa, halyqty nan ónimderimen jáne qus etimen qoljetimdi baǵa boıynsha qamtamasyz etýde qıyndyq týyndaýy ábden múmkin. Bul rette Qazaqstanmen salystyrǵanda Reseı astyǵy nelikten arzan degen saýal týyndaıdy. «Reseıde egin shyǵymdylyǵy bizdiń eldegige qaraǵanda áldeqaıda joǵary. Bizde byltyrǵy aýa raıy qolaıly jyldyń ózinde ár gektardan orta eseppen 13,8 sentner ónim alyndy. Al Reseıdiń Krasnodar ólkesinde bul kórsetkish 60-70 sentnerge jetti. Bizdiń bıdaıdyń qymbat, Reseıdiki arzan bolýynyń basty sebebi osynda», deıdi S.Zvolskıı.
Álemdegi kóptegen memleket Reseıge Ýkraınadaǵy «arnaýly áskerı operasııasy» úshin sanksııa salýynyń saldarynan soltústiktegi kórshimizdiń astyǵyn satatyn naryq tarylyp, Qazaqstanǵa zańdy-zańsyz eksporttalǵan bıdaı aǵyny tolastar emes. Munyń ózi Qazaqstandaǵy bıdaı baǵasy kúrt arzandap, qazir tonnasyna 75 myń teńgege deıin quldyraýyna ákelip soqty.Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Reseı astyǵyn avtomobıl kóligimen ákelýdi shekteýi baǵanyń odan ári quldyraýyn sál ýaqyt qana tejegenimen, qazaqstandyq dıqandar kútkendeı nátıje bergen joq. Olardyń bir bóligi qazir óz bıznesteriniń bolashaǵyna qatty alańdaýly. Osy oraıda Sergeı Zvolskıı: «Zamanaýı tehnologııa men tehnıkany qoldanbaıynsha, egin shyǵymdylyǵyn arttyryp, ónimniń ózindik qunyn jáne baǵasyn tómendetý múmkin emes. Tipti Kanada sııaqty aýyl sharýashylyǵy jaqsy damyǵan elde de jyl saıyn júzdegen fermer bankrot bolyp jatady. Biraq kanadalyqtar muny qasiret sanamaıdy eken. «Bir jamandyqtyń bir jaqsylyǵy bolady» demekshi, bankrot bolǵan sharýalardyń oryndaryn áleýeti joǵary taýar óndirýshiler basady eken. Bizdiń elde de bıyl, negizinen, bolashaǵyn oılamaı, búgingi kúnmen ǵana ómir súretin usaq fermerler memleket tarapynan qoldaý bolmasa, bankrottyqqa ushyraýy múmkin. О́ıtkeni ondaı fermerler jaqsy ónim alǵan jyly astyq satýdan túsken tabysyn óz óndirisin odan ári damytýǵa emes, qaladan jaıly páter nemese jańa jeńil avtomobıl satyp alýǵa jáne basqa da turmystyq máselelerin sheshýge jumsap jatady. Árıne, turǵynjaı da, kólik te kerek, biraq onyń bárin aıaqqa nyq turyp alǵannan keıin ǵana satyp alý kerek», degen pikir bildirdi.
Keıbir sarapshylar «Qazaqstanǵa Reseıden beıresmı joldarmen eksportalǵan bıdaı kólemin eskersek, ımporttyń naqty kólemi resmı kórsetkish – 1,5 mln tonnadan eki esedeı kóp», dep sanaıdy. Sebebi Reseıden elimizge bıdaıdy esh qujatsyz, ári qosymsha qun salyǵyn tólemeı zańsyz tasymaldaýdyń jáne úshinshi elderge qazaqstandyq ónim retinde satyp, qosymsha qun salyǵyn respýblıkalyq bıýdjet esebinen qaıtarýdyń turaqty shemasy jasalǵan kórinedi. Máselen, 2019 jyldan beri Soltústik Qazaqstan oblysyna jergilikti aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri Reseıden 450 myń tonna arzan bıdaı satyp ákelip, jergilikti elevatorlarǵa saqtaýǵa tapsyrǵan. Ile ony ózderi ósirgen otandyq ónim retinde О́zbekstan, Aýǵanstan jáne Tájikstanǵa eksporttaǵan. Olardyń qosymsha qun salyǵyn zańsyz qaıtarýdan memleketke keltirgen zalaly 660 mln teńgeden astam. Bul bizdiń eldiń memlekettik organdary tarapynan Reseıden ákelinetin astyq ónimderin esepke alý jáne olardyń odan ári paıdalanylýyn baqylaý júıesi joǵyn kórsetedi. Osyndaı beleń alǵan buzýshylyqtan sybaılas jemqorlyq ıisi de múńkip turǵan tárizdi.
Túıindeı aıtqanda, Qazaqstannyń sapaly da mol astyǵy shet memleketterge shıkizat retinde satylyp, óz elimizdiń emes, О́zbekstannyń óńdeý ónerkásibiniń órkendeýine ońtaıly múmkindik berdi. «О́zbekstan Qazaqstannan ákelinetin unǵa joǵary baj salyǵyn salyp, bıdaıǵa ondaı salyq salmaı otyr. Osylaısha, ózbekter qosymsha quny joǵary ónim óndirýge qol jetkizdi. Árıne, kez kelgen memleket, onyń ishinde bizdiń el de osylaı isteýge tıis», deıdi S.Zvolskıı.
Qazaqstan astyq óńdeýshiler odaǵynyń málimetine qaraǵanda, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi 5 jyldan beri astyq óńdeýdi qoldaý men damytýdyń Jol kartasyn múddeli bıznes jáne qoǵamdyq birlestikter ókilderimen birlese ázirlep bolmapty. Onda astyq óńdeý salasynyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin memlekettik qoldaý sharalary qarastyrylmaqshy eken. Ázirshe memleket tarapynan tıisti retteý bolmaǵandyqtan, astyq jáne un óndirý syndy «baýyrlas» salalardyń bastary biriger emes. Aqylǵa syımaıtyn nebir keleńsiz oqıǵalar bolyp jatqan qazirgi almaǵaıyp zamanda elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi oılasaq, atalǵan salalardy ushtastyra damytý máselesin sheshýdi sozbaqqa salyp, kesheýildete berýdiń jóni joq.
