Qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn qolóner arqyly nasıhattap júrgen sondaı jandardyń biri – qyzylordalyq Pahrıddın Sadyqov. «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda ol kórkem de kirpııaz ónerdiń qyr-syrymen bólisti.
– Pahrıddın Shámshidinuly, qolóner sheberi bolý – týabitti darıtyn talant pa nemese bireýge elikteý arqyly keletin qabilet pe? Siz bul ónerdi qaıdan úırendińiz?
– Ár bala ómirge kelgennen qyryq ónerge beıim bolady eken. Keıin otbasynda alǵan tárbıesine, ósken ortasyna, aınalasyndaǵy adamdardyń yqpalyna qaraı 7 jasqa kelgende sol ónerdiń birin ustaýǵa mashyqtanatyn kórinedi. Men de mektepte oqyp júrgende qolónerge qyzyǵa bastadym. Jas kezde adam bar ónerdiń qulaǵynan ustaǵysy keledi ǵoı. Ánshi de, aqyn da bolǵym keldi. Biraq ýaqyt óte janyma jaqyny – qolóner ustasy bolý ekenin túsindim. Oqýshy shaǵymda oıanǵan sol áýestigim óse kele boıyma meılinshe daryp, áskerden kelgen soń tolyqqandy aınalysa bastadym.
Adam qandaı ónerdi de ustaz aldynda otyryp úırenýi kerek. Maǵan qolónerdi eń birinshi úıretken adam – óz ákem. Odan bólek, aýylda jeti birdeı adamnan onyń qyr-syryn meńgerdim.
– Jasaǵan buıymdaryńyzdy qarap otyrsam, bárinde qobyz kórinis taýypty. Qobyzdy jaqsy kóresiz be?
– Qorqyttyń qobyzy – tula boıyna qazaq mádenıetin tolyq jıǵan ulttyq aspap. Qobyz – qazaqtyń dúnıetanymy. Ata-babadan mıras bolǵan bul qundylyǵymyz arqyly halqymyzdyń ádet-ǵurpyn, bolmys-bitimin, dúnıetanymyn, t.b. jan-jaqty kórsetýge bolady. Men osy aspabymyz arqyly ultymyzdyń baı mádenıetin búkil álemge tanytqym keledi. Qobyzdan bólek, bes qarý, jeti qazyna, jeti ata, úsh arys, úsh ana, tórt túlik, basqa da kóp dúnıeniń bárin meniń týyndylarymnan kórýińizge bolady. Sol arqyly qazaqtyń tilin, dinin, mádenıetin, dilin nasıhattap júrmin deı alamyn.
– Tartýǵa bolatyn shynaıy qobyz jasaısyz ba?
– Alǵashqyda tartatyn 2 qobyz jasadym. Alaıda mende mýzykalyq estý qabileti joq, sondyqtan ol isimdi ári qaraı jalǵastyrǵym kelmedi. Qazirgi kúni tek kádesyı retinde jasaımyn.
– Qolónermen negizinen hobbı retinde aınalysasyz ba, álde kásipke aınaldyryp, tabys taýyp júrsiz be?
– Qazaqtyń ónerin hobbı qyldym deý – keshegi keıbir separatıster sekildi dombyrany syndyryp, dalaǵa tastaǵanmen birdeı nárse. Ár istiń óz mamany bolady. Abaı hakim: «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta, bar qalan» deıdi ǵoı. Biz osy óner salasynan óz ketigimizdi taýyp, ony nasıhattaý úshin barymyzdy salyp júrgen azamatpyz. Qolóner – meniń hobbıim emes, men ony kópke barynsha tanytý úshin eńbektenip júrmin. Muny Alla taǵaladan berilgen amanat desem bolatyn shyǵar. Qazaqta «Bala atadan batpan artyq týady» degen ádemi sóz bar. Batpanmyn dep aıta almaımyn, biraq osy ónerdi ózime amanat retinde qabyldaımyn.
Kásip jaǵyna kelsek, árıne, ónerim arqyly tabys ta tabamyn. Elimizdiń túkpir-túkpirinen tapsyrystar túsedi. Dál qazir Astana qalasynan «Qazaqtyń tili, dini, dili» degen taqyrypta óner týyndysyn jasaýǵa suranys kelip jatyr. Sol týyndyny jasaý ústindemin. Shetelderden de tapsyrystar kelip jatady.
– Qolónerdi keıingi urpaqqa úıretesiz be? Máselen, úıirmeler ashý, bala oqytý týraly josparlaryńyz joq pa?
– Iá, buryn shákirt oqytqanmyn. Tek Qyzylorda emes, Túrkistan jáne Aqtóbe oblystarynan kelip, menen qolónerdiń qyr-syryn úırengen adamdar bar. Qazir Qyzylorda qalasynda jáne oblystyń jeti aýdanynda «Dástúr» atty shyǵarmashylyq ortalyǵymyz jumys isteıdi. Oblystyń eldi mekenderin aralap júrip ónerimizdi nasıhattaımyz. Qyzylorda oblystyq ortalyq mýzeıiniń galereıasynda, Jańaqorǵan aýdandyq mýzeıinde ózimniń buryshym bar. Aldaǵy ýaqytta Pavlodar, Qaraǵandy, Ulytaý, Jambyl oblystarynan da óz buryshymdy ashýǵa usynystar kelip jatyr. Janseıit Túımebaev oblys ákimi bolyp turǵan ýaqytta ol kisige Túrkistan qalasynan О́zbekáli Jánibekov atyndaǵy Ulttyq aǵartý qolóner ortalyǵyn ashý týraly usynys tastaǵanmyn. Maqsatym – sol jerde qazaqtyń salt-dástúri men mádenıetin, qadir-qasıeti men bolmysyn elge dáripteıtin adam tárbıeleý. Bıyl sol mektepti salýdy bastaý týraly oı bar. Jylyna keminde 5 ul, 5 qyzdy daıyndap, qazaq qolónerin alǵa súıreıtin ónerli urpaq tárbıelegim keledi.
– Jalpy, búgingi jastarymyzda qolónerge qyzyǵýshylyq bar ma?
– Balalarymyzdyń ulttyq mádenıetimizden alystaý bolyp, jatjurttyq jyltyraqtarǵa qyzyǵyp ósýi, qolynan telefonyn tastamaı, vırtýaldy álemde júrýi – eń birinshiden ata-ananyń aıyby. Bul jerde balanyń eshbir kinási joq. Uıaly telefon qazir jas jetkinshekterimizdi aýrý qylyp jatyr. О́tken jyly 6 jasar balanyń qan qysymynan qaıtys bolýy, 9 jasar balanyń kompıýter aldynda otyryp o dúnıelik bolyp ketýi sonyń aıqyn dáleli. Biz olardy telefonnan bir sát alystatyp, qyzyǵýshylyǵyn arttyratyn ónerge baýlýdy oılaýymyz kerek. Shyn máninde, el ishinde on saýsaǵynan bal tamǵan ónerli jetkinshekter jeterlik. Biraq solarǵa baǵyt-baǵdar beretin ata-anada yqylas joq.
– Qazirgi kúni qandaı buıymdar jasap júrsiz?
– Dál qazir «Arbań órge dóńgelesin, arda qazaq» atty bir týyndym ómirge kelip jatyr. Jalpy, joǵarydaǵy áńgimeniń jalǵasy retinde aıtaıyn, meniń óz balalarym da qazaqtyń qolónerine áýes. Máselen, sońǵy 20 jylda 130-daı týyndy jasappyn. Sonyń ishinde shamamen 80 týyndymnyń syzbasynyń avtory – Gúlzınat atty qyzym. On shaqtysyn Aısulý esimdi qyzym syzdy. 5-6 týyndymdy áıelim syzyp berdi. Qalǵany ózimdiki. Sondyqtan meniń barlyq jasaǵan buıymymdy otbasylyq óner týyndylary dep ataýǵa ábden bolady.
Áńgimelesken
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
