Mass-medıa: Mártebesi men máselesi

Osyǵan oraı, buqaralyq aqparat salasyndaǵy ýákiletti organ – Aqparat jáne qoǵam­dyq damý mınıstrligi budan shırek ǵasyrdaı buryn qabyl­danǵandyqtan, búgingi aqpa­rattyq tehnologııalar zamany­nyń talabyna ilese almaı qal­ǵan «Buqaralyq aqparat qural­dary týraly» zańnyń ornyna «Mass-medıa týraly» zań jobasyn ázirledi. Dástúrli buqaralyq aqparat quraldary men ınternettegi jelilik basy­lymdarǵa júkteletin mindet pen ja­ýapkershilikti teńestirgen zama­naýı qujatty Úkimet maqul­dap, ótken maýsym aıynda Má­jilis depýtattarynyń qaraýyna usyndy.

Atalǵan zań jobasy áýeli ashyq normatıvtik quqyqtyq akti­ler ınternet-portalynda qoǵamdyq talqylaýdan ótti. Onyń barysynda múddeli jýr­nalıstik qoǵamdastyq, negizi­nen, eki másele jóninde alań­daý­shylyq bildirdi. Birinshisi – Qyl­mystyq kodekstiń «Jýrnalıstiń zańdy­ kásibı qyzmetine kedergi jasaý» dep atalatyn 158-babyn sırek qoldanylýyna baılanys­ty qylmyssyzdandyrý týraly jańa norma. Ol jýrnalıster tarapynan qoldaý tappady. Shyn máninde, jýrnalısterdiń kásibı qyzmetindegi quqyqtyq mártebesin memlekettik qyz­met­shilermen jáne quqyq qorǵaý­shylarmen teńestirip turǵan bul bapty alyp tastaý BAQ ókil­deriniń bedelin túsirip qana qoımaı, olarǵa qatysty quqyq buzýshylyqtardyń kóbeıýine ákelip soǵýy múmkin edi.

Ádil synǵa qulaq asqan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi Qylmystyq kodeks­tiń 158-babyna qatysty túzetýdi zań jobasynan alyp tastady.

Ekinshisi – baspasóz kartasyn engizý týraly jańashyldyq. Zań jobasynda oǵan «Baspasóz kartasy – jeńildetilgen akkre­dıtteý quqyǵyn jáne osy zańda kózdelgen quqyqtardy beretin jýrnalıstiń (buqaralyq aqparat quraldary ókiliniń) erekshe mártebesin rastaıtyn qujat jáne (nemese) elektrondyq qu­jat» degen anyqtama berilgen. Bu­ǵan qosa, zań jobasynyń 26-ba­bynda: «Buqaralyq aqpa­rat quraldary aqparatqa ıe­lik etýshilerdiń, qoǵamdyq bir­les­tikter men uıymdardyń keli­sýi boıynsha olardyń janyn­da óz jýrnalısterin akkre­dıt­teı alady. Baspasóz kar­ta­larynyń ıeleri úshin ak­k­redıt­teýdiń jeńildetilgen tár­tibi qoldanylady», dep taı­ǵa tańba basqandaı etip jazylǵan. Baspasóz kartasyn alý úshin jýrnalıstiń tıisti nemese sabaqtas mamandyq boıynsha joǵary bilimi týraly dıplomy bolǵan kezde buqaralyq aqparat qural­dary salasynda keminde 3 jyl ju­mys tájirıbesiniń bolýy, al ondaı dıplomy bolmaǵan kezde buqaralyq aqparat quraldary salasynda keminde 5 jyl jumys tájirıbesiniń bolýy, sondaı-aq ýákiletti organda esepke qoıylǵan buqaralyq aqparat quralymen eńbek nemese ózge de sharttyq qatynastarda bolýy talap etilmekshi. Bul jańa norma qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes qyzmet istep júrgen táji­rıbeli jýrnalısterge akkredıtteý kezinde artyqshylyq bergenimen, baspasóz kartasyn ala almaǵan BAQ ókilderiniń burynǵy tártippen akkredıtteý­den ótýine kedergi keltirmeıdi dep bilemiz. Sondyqtan da áleýmettik jelidegi syńarjaq pikirlermen kelisý qıyn. Zań jobasynda qaldyrylǵan osy jańashyldyq jýrnalıs­ter jumysyn jeńildetip qana qoımaı, memlekettik organdar, qoǵamdyq birlestikter men uıymdar qyzmeti týraly jarııa­lanymdardyń sapasyn arttyrýǵa da múmkindik beredi dep senemiz.

Jýrnalıstik qoǵamdas­tyq zań jobasyndaǵy resmı habarlarǵa jatpaıtyn aqparatty berý týraly suraý salýǵa memlekettik organdardyń burynǵy jeti jumys kúniniń ornyna, bes jumys kúni ishinde jaýap berýi jónindegi túzetýdi qýana quptap otyr. Sondaı-aq «Teriske shyǵarý ne jaýap berý quqyǵy» týraly bap «Osy bapta kórsetilgen quqyqtardyń buzylýyna baılanysty buqaralyq aqparat quraldaryna qoıylatyn talaptar boıynsha talap qoıý merzimi osyndaı málimetter buqara­lyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan kúnnen bastap úsh jyldy quraıdy» degen abzaspen tolyqtyrylmaqshy. Qoldanystaǵy «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» Zańda qarastyrylmaǵan bul jańa norma BAQ redaksııalary­nyń quqyqtyq jaǵdaıyn ál­de­qaı­da jaqsartatyny sóz­siz. Sebebi olar tipti jıyrma-otyz jyl buryn jaryq kórgen ja­rııalanym­darda kórsetilgen málimetter úshin teriske shyǵarý aqparatyn jarııalaýǵa nemese zań aldynda jaýap berýge májbúr bolyp keldi. Bul rette Ulybrıtanııanyń 1996 jyly qabyldaǵan jala jabý týra­ly zańyna súıenip, talap qoıý mer­zimin bir jylmen shekteýdi usyn­ǵan sarapshylar, jýrnalıster men zańgerler de bar. Álbet­te, bul máseleniń túpkilikti sheshi­min endi Májilis depýtattary aıtýǵa tıis.

Buqaralyq aqparat qural­daryn qarjylandyrýǵa qatysty jańashyldyqtar memlekettik jáne memlekettik emes BAQ-tar­dy qarjylaı qoldaýǵa jáne qarjylandyrý tetigin jetil­dirýge baǵyttalǵan. Osyǵan deıin respýblıkalyq bıýdjet qara­jaty esebinen beriletin memle­kettik aqparattyq saıasatty júr­gizý jónindegi memlekettik tapsy­rys tek konkýrs ótkizý arqy­ly berilip, munyń ózi, ásire­se memlekettiki bolyp sanalatyn buqaralyq aqparat qural­darynyń keıde qıyn jaǵdaı­da qalýyna ákelip soǵatyn. Alda­ǵy ýaqytta qarjylan­dyrý másele­sinde memleket­tik jáne mem­lekettik emes BAQ-tyń arajigi ajyratylmaq­shy. Atap aıtqanda, «Mass-medıa týraly» zań jobasy 1-babynyń 41-tarmaǵyn­da: «Respýblıkalyq deńgeıde memlekettik aqparattyq saıasat­ty júrgizý jónindegi memleket­tik tapsyrys – jarǵylyq kapıtalynda memleketke tıesili aksııalardyń, qatysý úlesteri­niń, paılardyń elý paıyzynan as­tamy bar buqaralyq aqparat quraldarynda ornalastyrylatyn, memlekettik aqparat­tyq saıasatty júrgizý úshin qyz­metter kórsetýge arnalǵan res­pýb­lıkalyq bıýdjet esebinen tapsyrys», dep aıqyndalǵan. Al osy baptyń 31-tarmaǵyn­da «Mem­lekettik emes buqara­lyq aqparat quraldaryna arnalǵan granttar – memleket pen qoǵamnyń múddelerin qanaǵattandyratyn aqparatty qurý jáne taratý arqyly otan­dyq kontentti qoldaý, Qazaqstan Respýblıkasynyń aqparat­tyq egemendigin nyǵaıtý jáne qorǵaý maqsatynda mem­leket­tik emes buqaralyq aqparat qural­dary úshin konkýrstyq negizde respýblıka­lyq bıýdjet­ten bólinetin qara­jat», dep kórse­tilip, memlekettik emes bu­qara­lyq aqparat qural­daryn grant­tyq qarjylan­dyrý engizilgeli otyr. Atalǵan zań jobasynyń 32-babynda kóz­delgenindeı, memlekettik emes buqaralyq aqpa­rat quraldaryna beriletin mem­lekettik tildegi granttardyń kó­lemi granttardyń jalpy jyl­dyq kóleminiń úshten ekisinen kem bolmaýǵa tıistiligi ulttyq múd­demizge saı sheshim ekeni daý­syz. Granttardyń iske asyrý merz­imi bir jylǵa deıingi qysqamerz­imdi granttar jáne iske asyrý merzimi úsh jylǵa deıingi uzaqmerzimdi granttar bolyp bólinetini de memlekettik emes BAQ úshin qolaıly bolmaq.

Osy oraıda memlekettik jáne memlekettik emes buqara­lyq aqparat quraldaryn qarjy­landyrýda usynylyp otyr­ǵan jańashyldyqty tek respýb­lıkalyq deńgeıde emes, óńirlik deńgeıde de engizý qajet. Sebebi óńirlerde de men­shik nysany ártúrli BAQ bar. Olar da, ásirese óńirlik memle­kettik BAQ memlekettik tapsy­rysqa baılanysty konkýrstarda qıyndyqqa tap bolyp júr.

Qoryta aıtqanda, «Mass-medıa týraly» jańa zań jobasy qazirgi qoldanystaǵy «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» jáne «Teleradıo habarlaryn taratý týraly» zańdardy biriktirip, buqaralyq aqparat quraldaryna qoıylǵan ortaq talaptardy jelilik basylymdarǵa da mindettep, tıisinshe jaýap­kershilik júktep otyr. Alaıda qoǵamda zań jobasynyń ataýyna qatysty synı eskertpe de aıtylyp jatyr. О́ıtkeni «Mass-medıa» sózi aǵylshyn tilinen qazaqshaǵa aýdarǵanda «Buqaralyq aq­parat quraldary» degen uǵym­dy bildiredi. Zań jobasy qabyldanǵan jaǵdaıda onyń 1-babynyń 9-tarmaǵyna sáı­kes jelilik basylymdar da BAQ-qa jatqyzylmaqshy. Demek zań jobasynyń ataýyn óz ana tilimizde burynǵysha «Bu­qara­lyq aqparat quraldary týraly» dep ataǵan jón bolar.