Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Shyntýaıtynda, bul shara elimiz naryqtyq qatynastarǵa kóshken táýelsizdik jyldary mańdaı ter tóge eńbek etip nápaqa tabýdan góri ońaı baıý jolyn izdeýdi jón kóretin, al onyń ebin taba almasa, memlekettik járdemaqy men ata-anasynyń zeınetaqysy esebinen kún kórýdi ar sanamaıtyn masyldyq pıǵyldaǵy adamdar, ásirese aramtamaq jastar kóbeıip ketkendikten qabyldanǵany anyq. Qoǵamymyzdaǵy osy teris úrdis týraly Memleket basshysy óziniń 2019 jylǵy 2 qyrkúıekte jarııalaǵan «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty alǵashqy Joldaýynda: «Memleket muqtaj jandarǵa kómek kórsetý úshin barlyq qajetti sharany qabyldaýda. Alaıda birqatar sheshimder jan-jaqty saraptalmaı qabyldandy. Nátıjesinde, bul paternalıstik pıǵyldyń aıtarlyqtaı artýyna ákep soqtyrdy. Sońǵy 5 jylda Qazaqstanda ataýly áleýmettik kómek alatyndar sany 77 myńnan 1,4 mıllıonnan astam adamǵa artqan. Áleýmettik kómekke bıýdjetten bólinetin qarajat kólemi 2017 jyldan beri 17 ese kóbeıdi jáne odan da arta tústi. Basqasha aıtqanda, jumys istegisi kelmeıtin adamdar nemese áleýmettik kómek alý úshin ózderiniń tabysyn jasyratyndar kóbeıdi», dep ashyq aıtyp, jurtshylyq nazaryn aýdarǵan bolatyn.
Jastardyń masyldyqqa jappaı boı aldyra bastaǵanyna baılanysty ótken ǵasyrdyń sońynda Eýropada NEET, ıaǵnı oqyǵysy da, jumys istegisi de kelmeıtin urpaq uǵymy paıda boldy. Resmı málimetterge qaraǵanda, qazir elimizdegi NEET jastar sany 422 myńǵa jetken. Buǵan qosa eki qolyna bir kúrek tappaı júrgen 80 myńdaı jas bar.
«Bireý tońyp sekiredi, bireý toıyp sekiredi» demekshi, áleýmettik zertteýler NEET jastardyń denin az qamtamasyz etilgen otbasylardan shyqqan ári bilim deńgeıi tómen boıjetkender men bozbalalar, bir bóligin baqýatty ata-analarynyń arqasynda joqshylyqty bilmeı ósip, jalqaýlyqqa salynǵan «erketotaılar» quraıtynyn kórsetken. Sondyqtan da mektepterde eńbek sabaǵynyń qaıtadan engizilýi jalqaýlyq syndy áleýmettik derttiń odan ári órshimeýine septigin tıgizeri sózsiz. Buǵan qosa aldaǵy ýaqytta oqýshylarǵa kásiptik baǵdar berý isine jete mán berý qajet.
«Jetkinshekterdi óz betinshe ómir súrýge daıarlaý máselesi ózekti kúıinde qalyp otyr. Elimizdiń mektepterinde júıeli kásiptik baǵdar berýge arnalǵan memlekettik baǵdarlama men joba joq. Tipti joǵary bilim alǵan jas mamandardyń 40%-y óz mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Kásiptik baǵdar berýge jetkilikti kóńil bólinbeýi mynadaı eńbek paradoksyna ákelip soqty: jumyssyzdyq deńgeıi joǵary bolǵanyna qaramastan, keıbir mamandyqtarǵa suranys arta tústi», deıdi Májilis depýtaty Dınara Naýmova Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalynda. «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy otandyq kásipkerlerdiń arasynda júrgizgen saýaldama kórsetkenindeı, saýda, óńdeýshi ónerkásip, qurylys, bilim berý, aýyl, orman jáne balyq sharýashylyqtary sııaqty salalarda kadr tapshylyǵy ótkir sezilip otyr. Suranys jasalǵan 134 myń jumys ornynyń 50 paıyzyna jýyǵyna arnaýly kásiptik-tehnıkalyq bilim jetkilikti, al 25 paıyzdan astamyna kásibı bilimsiz-aq ornalasýǵa bolady eken. Tek 20 paıyzyna joǵary bilim talap etilgen. Osy oısyraǵan olqylyq elimizdiń mektepterinde kásiptik baǵdar berý jumysy aqsap turǵanyn aıǵaqtaıdy. Jete bilmeı tańdaǵan mamandyǵy keıin kóńilinen shyqpaǵan talaı jas maman dıplomy bola tura, usynylǵan jumysqa barmaı, NEET jastar hám masyldar qataryna qosylyp jatyr.
«Qazir múddeli vedomstvolar men kompanııalar ǵana óz betterinshe kásiptik baǵdar berýmen aınalysady. Sebebi kelisilgen biryńǵaı strategııa bolmaı tur. Sondyqtan da kásiptik baǵdar berý júıesin reformalap, tıisti ulttyq ortalyq qurý jáne eńbek naryǵyna qatysýshylardyń barlyǵyn kásiptik baǵdar berý is-sharalaryna qatystyrý qajet», deıdi Dınara Naýmova.
Árıne, Májilis depýtaty usynǵan sharalar taıaý keleshekte kadr daıarlaýdyń kókeıkesti máselesin sheshýge jáne NEET jastar qataryn azaıtýǵa baǵyttalǵanymen, búginde eshqandaı jumys istegisi kelmeıtin 422 myń qyz ben jigittiń masyldyq pıǵylyn ózgertýdi kózdemeıdi. Bul rette halyqaralyq tájirıbege súıene otyryp, zańnamalyq sheshimder qabyldaý qajet.
Máselen, Norvegııada 1884 jyldan beri jalqaýlarǵa jaýaptylyq qarastyrylǵan zańnama qoldanylyp keledi. Ony buzýshylarǵa árqaısysynyń áleýmettik mártebesi eskerile otyryp, ártúrli mólsherde aıyppul salynady. Sıngapýrda masyldyqpen kúreste azamattardyń bilim deńgeıin kóterý mańyzdy dep sanalady. Bul elde 18 jastan asqan turǵyndardyń bárin arnaıy oqytýdan ótkizip, mashyqtaryn únemi jańartyp, eńbek naryǵynda básekege qabilettilikke baýlıtyn arnaýly baǵdarlama iske asyrylyp jatyr. Eger kimde-kim osy baǵdarlamaǵa qatysýdan bas tartsa, onda ol adam keıbir memlekettik jeńildikterden aıyrylady. Belarýste 2015 jyly prezıdent Aleksandr Lýkashenko «Áleýmettik masyldyqtyń aldyn alý týraly» dekretke qol qoıdy. Onda Belarýs azamattary bir jylda «memlekettik shyǵystardy qarjylandyrýǵa» 183 kúntizbelik kúnnen kem qatysqan jaǵdaıda, basqasha aıtqanda, sonsha kún jumys istep, jalaqysynan tabys salyǵyn tólemegen jaǵdaıda 20 bazalyq kólem mólsherinde (250 AQSh dollary) alym tóleýge mindetteldi. Reseıde bıylǵy jyldan bastap jumys istegisi kelmeıtin jalqaýlarǵa eń tómengi jalaqynyń 2 eseden 5 esege deıingi (32 484 rýblden 81 210 rýblge deıin) mólsherinde aıyppul salynatyn boldy. Onyń ústine «Masyldyq» babyna ilingen azamattarǵa taǵy bir ákimshilik jaza – barlyq áleýmettik jeńildik pen járdemaqydan aıyrý sharasy qoldanylady. Al masyldyqqa qaıtadan jol bergen jaǵdaıda 6 aıdan 2 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy belgilengen.
Demek bizdiń elde de aramtamaqtardy jalǵannyń jaryǵyna shyǵaryp, zań aldynda jaýapqa tartatyn kez jetken sııaqty. Mundaı qatań sharaǵa betimen jiberip, moıyndaryna masyl qylyp alǵan «erketotaılaryna» sózderi ótpeı, barmaqtaryn tistep júrgen ata-analar da qarsy bolmas. О́ıtkeni «Tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq azdyrar adam balasyn», dep uly Abaı babamyz aıtqandaı, aramtamaqtyń aıaǵy kez kelgen kisiniń ar-uıattan jurdaı bolyp azyp, adamdyq qasıetinen aıyrylýyna ákelip soǵary anyq.
