Halyq tolǵandyrǵan máseleler – Úkimet nazarynda

Balalar qaýipsizdigi – basty nazarda

Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat Qaraǵandy oblysyndaǵy Arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵyna túsken 14 balanyń búginde altaýy aýrýhanada jáne barlyǵy jansaqtaý bóliminde jatqanyn aıtty. Olardyń tórteýiniń jaǵdaıy – aýyr halde. Qalǵan eki balanyń jaǵdaıy – nevrologııalyq tapshylyq, ıntoksıkasııa sındromy jáne tynys alý jetkiliksizdigine baılanysty óte aýyr. Buǵan deıin 7 bala qanaǵattanarlyq jaǵdaıda shyǵarylǵan, búginde olar – dárigerlerdiń baqylaýynda.

Osy oqıǵa týraly aqparat túsken sátten bastap Densaýlyq saqtaý mınıstr­ligi shuǵyl túrde respýblıkalyq jetek­shi balalar mamandaryn osy iske ju­myl­dyrǵan. Intensıvti terapııa kórsetildi, respýblıkalyq jáne oblystyq deńgeı­degi bilikti mamandardyń keńeıtilgen keńesi uıymdastyryldy.

Sanıtarlyq-epıdemıologııalyq baqy­laý komıteti epıdemııaǵa qarsy is-sharalar men tergeý jumystaryn jalǵas­tyryp jatyr. Aldyn ala epıde­mıologııalyq tekserý nátıjeleri boıynsha zerthanalyq jáne aspaptyq zertteý ádisteriniń derekteri, aýrýdyń damý sıpaty negizinde taǵamnan top­tyq ýlaný jáne juqpaly aýrýlar aly­nyp tastalady. Jappaı ýlanýdyń yqtı­mal sebebi – ýly zatpen ýlaný. Qazir sot-medısınalyq saraptama júrgizilip jatyr.

Premer-mınıstr balalardy barlyq qajetti dárigerlik kómekpen qamtamasyz etip, aýrýhanadan shyqqannan keıin de olardyń jaǵdaıyn erekshe baqylaýda ustaýdy tapsyrdy.

«Ishki ister mınıstrligi bolǵan oqıǵa­nyń naqty sebepteri men kinálilerdi anyqtaý boıynsha tergeý amaldaryn muqııat júrgizýge tıis», dedi Á.Smaıylov.

Sondaı-aq Úkimet basshysy óńirler­diń ákim­dikterinen ınternattyq, medı­sı­nalyq-áleý­mettik mekemelerdegi balalar­dyń qaýipsizdigin baqylaýdy kúsheıtýdi talap etti.

 Sý tasqyny qatelikti keshirmeıdi

Úkimet otyrysynyń kún tártibine áýeli sý tasqynyna daıyndyq sharalary shyqty. Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Syrym Sháriphanovtyń baıandaýynsha, búginde memlekettik sý tasqynyna qarsy baǵdarlamalar aıasynda atqarylǵan is-sharalar 100 myńǵa jýyq úı ornalasqan jáne 455 myńnan asa turǵyny bar 607 eldi mekendegi qaýipti azaıtyp, 214 eldi meken­niń qaýpin múlde joıýǵa múmkindik bergen.

Oǵan qosa óńirlerde daıyndyq jumystary jalǵasýda. Máselen, jyl basynan beri 25 shaqyrym ýaqytsha bóget pen 57 shaqyrym dýal turǵyzyldy, shamamen 5 myń shaqyrym kanal men 6 myń shaqy­rym aryq, sý ótkizetin 15 myń avto­mobıl, 3 myńnan asa temirjol qury­lys­tary tazartylypty.

Ákimdiktermen birlesip, sý tasqyny qaýpi bar eldi mekender men ýchaskelerdiń tizimine túzetý júrgizildi. Nátıjesinde, olardyń sany 24-ke kóbeıip, 1 072-ge jetti. Bul aldyn alý sharalaryn ýaqy­tyly ótkizýge múmkindik beredi.

Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, sý tasqyny kezeńine daıyndyq máselesi aldyn ala arnaıy qaralýda.

«Kóktemge deıin áli biraz ýaqyt bar. Degenmen barlyq daıyndyq sharasyn qys túskenshe aıaqtaý qajet. Sý tasqyny qatelikterdi keshirmeıdi, oryndalmaı qalǵan jumystar men bólinbeı qalǵan qarajattyń sońy tótenshe jaǵdaılarǵa ákep soqtyrýy múmkin», dedi Á.Smaıylov.

Ol bıylǵy kóktem de ońaı bolmaǵa­nyn aıtyp ótti. Ońtústik jáne batys óńirlerde sý burý kanaldary men aryqtardyń, ondaǵy eldi mekenderdiń mańaıynda tasqynnan qorǵaıtyn topyraq úıindileriniń bolmaýy jaǵdaıdy qıyndatyp jiberdi.

«Túrkistan, Jambyl jáne Almaty oblystarynda drenajdyq júıeler qatty jaýyn-shashynǵa tótep bere almady. Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystarynda burynnan bar bógetter men topyraq úıindilerin sý shaıyp ketti. Sonyń saldarynan turǵyn úılerge sý jaıylyp, olar opyrylyp qulady. Al Qostanaı oblysynyń Shıli aýylynda 2020 jyly ǵana kúrdeli jóndeý júrgizilgen toǵan qırap qalǵan», dedi Úkimet basshysy.

Premer-mınıstr eki apta ishinde halyqty sý tasqynynan qorǵaý jónindegi is-sharalar josparyn daıyndaý jáne kóp kólemde sý kelýine daıyndyq barysyn baqylaý qajettigin atap ótti. Ol Jol kartasy ýaqytynda iske asyrylmasa, oryndalmaı qalatyny sózsiz ekenin aıtty.

«Bul óz kezeginde, materıaldyq shyǵyn men sý basý qaýpin arttyra túsedi. Múddeli memlekettik organdar osy jyldyń sońyna deıin josparlanǵan sý tasqynyna qarsy is-sharalardyń oryndalýyn baqylaýda ustaýy qajet», dedi Á.Smaıylov.

Sonymen qatar ol kúzdiń sońyna deıin eldi mekenderdi qorshaý, qubyrlar men aryqtardy tazartý, gıdrotehnıkalyq qury­lystardyń jaı-kúıin tekserý jáne sý burý kanaldaryn daıyndaý jónindegi jumys­ty aıaqtaý qajettigine de nazar aýdar­dy. Onyń aıtýynsha, nysandardy salý kezin­de normalardyń saqtalmaýynan da eldi meken­derdi sý basý jaǵdaılary qaıtalanyp jatyr.

«Bıyl Atyraý, Qostanaı jáne Túrkis­tan oblystarynda sý basqan úıler sý qorǵaý beldeýiniń aýmaǵynda ornalasqan. Múddeli memlekettik organdar sýǵa jaqyn mańda qurylys salýǵa jer ýchaskelerin bólý talaptaryn kúsheıtýi qajet», dedi Premer-mınıstr.

Gıdrotehnıkalyq qurylystardyń jaǵdaıy qatty alańdatady. Osyǵan baılanysty tek respýblıkalyq nysandardyń ǵana emes, sondaı-aq kóp jyldardan beri qaraýsyz jatqan kommýnaldyq jáne jeke menshik sý qoımalary men bógetterdiń de jóndeý jumystaryn úılestirý kerek.

Úkimet basshysy joldardy, kópirler­di, sý ótkizý qurylystaryn tasqyn sýdy ót­­­kizý­­ge daıyndaý jumystaryn jalǵas­ty­­rý, son­daı-aq respýblıkanyń barlyq óńi­­ri úshin sý tasqynyn modeldeý jónin­degi sıfr­­lyq platformany ázirleýdi tapsyrdy.

 Kóshi-qonǵa biryńǵaı júıe kerek

Elimizde kóshi-qon úderisin retteýdiń bir­­yń­ǵaı júıesin engizý josparlanyp otyr. Úkimet otyrysynda Kóshi-qon saıa­saty­­nyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan tu­­jy­­rym­­damasyn iske asyrý barysy qaraldy.

Premer-mınıstrdiń orynbasary – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova tujyrymdama sheńberinde qabyldanǵan sharalar keıingi 10 jylda alǵash ret kóshi-qonnyń oń úrdis qalyptastyrǵanyn aıtty. Sheteldikter negizinen turaqty turýǵa TMD, QHR jáne Moń­ǵolııa elderinen kelip otyr. Bul rette tehnıkalyq, ekonomıkalyq, pedago­gı­ka­lyq jáne medısınalyq joǵary bilimi bar shetel azamattary kóbirek kele bastady.

Sonymen qatar búginde ishki kóshi-qon aǵyndary da turaqtandy. Jyl basynan beri 160 myńnan asa adam el ishinde qonys aýdardy. Bul rette respýblıkanyń iri qalalary ishki mıgranttardy tartý ortalyǵy bolyp qala beredi. Olardyń úles salmaǵy – 40% kóleminde.

Ol Kóshi-qon saıasaty tujyrymdama­syn júzege asyrýdyń negizgi baǵyttaryna da toqtaldy. Birinshisi – bilim ımmıgrasııa­sy, onyń maqsaty – Qazaqstandy óńirlik bilim berý habyna aınaldyrý. Bul úshin zamanaýı kampýstary men ǵylymı zerthanalary bar salalyq ýnıversıtetter ashý boıynsha keshendi jumys júrgizilip keledi. Eki jyl ishinde elimizdiń joǵary oqý oryndary bazasynda sheteldiń iri ýnıversıtetteriniń 6 fılıaly quryldy.

Bıznes-ımmıgrasııany damytý aıasynda Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý boıynsha sharalar qabyldanyp jatyr. Atap aıtqanda, A-5 sanatyndaǵy ınvestorlar shetelden jumys kúshin tartý úshin ruqsat almaıtyn boldy. Jyl basynan beri 76 shetel azamatyna osyndaı ınvestor vızasy berildi.

Sonymen qatar áleýetti ınvestorlarǵa sheteldegi mekemelerden «bir ótinish» qaǵıdaty boıynsha JSN jáne ESQ berý rásimi jeńildetildi jáne shetelde tabys­ty bıznesteri bar etnostyq qazaqtarǵa «Ata joly» kartasyn berý tártibi bekitildi. Búgingi tańda «Ata joly» kartasyn ıelengen qandastardyń aldyn ala tizimi jasaldy.

Taǵy bir baǵyt aıasynda Qazaqstanǵa sheteldik bilikti mamandar tartý boıynsha jumystar júrgizilip jatyr. Máselen, bıyl 1 shildeden bastap talap etiletin kásipterdiń bekitilgen tizbesi sheńberinde naqty jumys bastaldy. Endi osy tizimdegi mamandyǵy bar sheteldikter elimizde turaqty turýǵa yqtııarhat alý úshin jeńil­detilgen tártippen ótinish bere alady.

Etnostyq ımmıgrasııany retteıtin baǵyt sheńberinde «qandas» mártebesin alýǵa baǵyttalǵan ótinishterdi qabyldaý tetigi qaıta qaraldy. Máselen, 1 shilde­den bastap elshilikter sheteldegi qandas­tarymyzdyń ótinishterin «Bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qaraı bastady.

Sonymen qatar tujyrymdama sheń­berinde shetelde eńbek etip júrgen el azamattarynyń eńbek quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysty jumys júrgizilip jatyr. Birinshi toqsandaǵy esep boıynsha 194 myńnan asa adam Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń eńbek quqyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý úshin Túrkııa, BAÁ, Ulybrıtanııa jáne basqa da eldermen jańa kelisimderge bas­ta­mashylyq etý maqsatynda qosymsha sharalar qabyldandy.

Premer-mınıstrdiń orynbasary sózin qorytyndylaı kele, jumys kúshi kóp óńirler men jumys kúshi jetispeıtin aımaqtar arasyndaǵy demografııalyq aıyrmany teńestirý jónindegi jumystar, sondaı-aq bosqyndarmen jumys isteýdiń jańa tásilderi týraly baıandady.

Premer-mınıstrdiń aıtýynsha, 2027 jylǵa deıingi kóshi-qon saıasatynyń tujy­rymdamasy kóshi-qon úderisterin bas­qarýda qoldanystaǵy tásilderdi jetil­dirip, jańa tásilderdi damytýǵa baǵyt­talǵan. Qujattyń negizgi basymdyq­tarynyń biri – elimizge biliktiligi joǵary mamandardy, sonyń ishinde kásipkerlerdi, ıaǵnı áleýetti ınvestorlardy tartý.

«Biz basqa elderden bıznesmenderdi, suranysqa ıe mamandardy tarta alamyz. Alaıda azamattardy óz elimizdiń ishinde jumys kúshi tapshy óńirlerge qonys aýdarýyn yntalandyrýǵa basa kóńil bólýimiz qajet», dedi Á.Smaıylov.

Úkimet basshysy Pavlodar, Soltústik Qazaqstan jáne Ulytaý oblystarynda óńirlik kvotany oryndaý jumystary baıaý ekenin atap ótti.

«Eńbek resýrstaryn tartý boıynsha budan da tıimdi sharalar qabyldap, jumys kúshi artyq óńir ákimdikterimen ózara is-qımyldy jolǵa qoıý kerek. Barlyq jerde tıisti beıimdelý jáne ıntegrasııa ortalyqtaryn qurýdy qamtamasyz etý qajet. Mundaı ortalyqtar Abaı, Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan jáne Qostanaı oblystarynda áli kúnge deıin qurylmaǵan», dedi ol.

Buǵan qosa Premer-mınıstr jetek­shi sheteldik ýnıversıtettermen birge akade­mııalyq utqyrlyqty keńeıtý jónin­de pármendi sharalar qabyldaý, son­daı-aq sheteldik oqytýshylar men jas ǵalym­dardy tartý baǵdarlamasy aıasynda is-sharalardy kúsheıtý qajettigin de aıtty.

Onyń aıtýynsha, elge perspektıvasy bar sheteldik bıznesmenderdi tartýǵa baǵyttalǵan jobalardy tıimdi iske asyrýdy qamtamasyz etý mańyzdy.

«Biz biliktiligi joǵary sheteldik mamandardy osyndaı kadrlar jetispeıtin salalarǵa tartýymyz kerek, olar otandyq mamandarǵa óz bilgenderin úıretýge tıis» dedi Á.Smaıylov.

Premer-mınıstr Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Syrtqy ister mınıstrligimen birge eli­mizde joǵary suranys bar mamandyq ıesi nemese shetelde tabysty bıznes-jobalary bolsa, olardyń múm­kindikterin ári qaraı Qazaqstanda paı­dalaný úshin sheteldik azamattardyń eli­mizge jeńildetilgen tártippen kirýin qam­tamasyz etý qajet ekenine nazar aýdardy.

Sóıte kele ol zańsyz kóshi-qonmen kúresti jáne shetelde jumys istep júrgen qazaqstandyqtardyń quqyqtaryn qorǵaý sharalaryn kúsheıtý, sondaı-aq jyl sońyna deıin «Búrkit» júıesimen ıntegrasııalaı otyryp, eldegi kóshi-qon úderisterin retteýdiń biryńǵaı júıesin engizý qajettigin aıtty.

 Shaǵyn qalalar men aýyldardaǵy mektepterdi jańǵyrtý

Otyrysta Memleket basshysynyń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi respýblıkalyq shtabta shaǵyn qalalardaǵy, aýdan ortalyqtary men aýyldardaǵy mektepterdi zaman talabyna saı jańǵyrtý, bilim berý uıymdaryn qaýipsizdik jabdyqtarymen qamtamasyz etý máseleleri qaraldy.

Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Edil Ospan bıyl 1 000 mektepti jańǵyrtý kózdelip otyrǵanyn aıtty. Buǵan kúrdeli jóndeý, pán kabınetterin jabdyqtaý, mektep jıhazdaryn jańartý, kitaphanalardy, ashanalar men qaýipsizdik jaǵdaılaryn jaqsartý kiredi. Búgingi tańda 567 mektepte jumys aıaqtaldy.

Bul rette bıyl 1 000 zamanaýı pán kabınetterin (robottehnıka, hımııa, bıologııa nemese fızıka) ashý josparlanǵan. Qazir 16 óńirdegi 290 mektepte osyndaı 543 kabınet jabdyqtalǵan. Tamyz aıynyń basyndaǵy jaǵdaı boıynsha 74% bilim berý uıymdarynyń beınebaqylaý kameralary ishki ister organdarynyń jedel basqarý ortalyqtaryna qosylǵanyn habarlady. Bilim berý uıymdarynyń 79%-y lısenzııalyq kúzetpen, 78%-y dabyl túımeshesimen, 64%-y týrnıketpen qamtamasyz etilgen.

Premer-mınıstr óńirlerde kóptegen balanyń sapaly bilimge qol jetkize almaı otyrǵanyn aıtty. Ásirese Atyraý, Mań­ǵystaý, Almaty jáne Túrkistan oblys­ta­ryn­da kúrdeli jaǵdaı qalyptasyp otyr.

«Aýyl mektepterinde talapqa saı jab­dyqtalǵan kabınetterdiń jetispeýine baılanysty fızıka, hımııa, bıologııa pánderi boıynsha kóptegen zerthanalyq jáne tájirıbelik jumystar óz deńgeıinde júrgizilmeıdi. Mundaı mektepter pedagog­terdi de, oqýshylardy da tartpaıdy», dedi Á.Smaıylov.

Onyń aıtýynsha, jaǵdaıdy jaqsartý jáne aýyl men qala arasyndaǵy bilim sapasyndaǵy aıyrmashylyqty azaıtý úshin jyl saıyn 1 000 mektepten jańǵyr­typ otyrý qajet. Alaıda Oqý-aǵartý mı­­nıstr­ligi jergilikti jerlerde osy min­det­­terdi sheshý boıynsha úılestirý jumys­­taryn tıisti deńgeıde qamtamasyz etpeı otyr.

«Mektepterdi jańǵyrtýdyń naqty standarttalǵan talaptary bekitilmegen. Ár mektep jańǵyrtýdy óz betinshe túsinedi, ózderine qalaı yńǵaıly, solaı buryp alady. Mektepti keshendi jańartý­dyń ornyna bir nemese eki jumys túri boıynsha esep beredi. Mek­tep qabyrǵasyn áktese boldy – jańǵyr­tý júrgizildi, esep berýge bolady dep oılaıdy. Nátıjesinde, jer­gi­likti jerl­erde ne oqýshylar, ne ata-analar, ne qoǵam óz mektebindegi kózge túsetin ózge­risti baıqamaıdy», dedi Premer-mınıstr.

Úkimet basshysy esep berý úshin jasal­ǵan mundaı formaldy tásil bilim berýdiń sapasyn jaqsartýǵa, mektepterde jaıly jaǵdaı jasaýǵa múmkindik bermeı­tinin atap ótti. Sóıtip bilim berý obek­tilerin qaýipsizdik júıelerimen qamta­masyz etý jumystarynda da osyndaı jaýap­syzdyqtyń oryn alyp otyrǵanyn aıtty.

«Qaýipsizdik talaptary boıynsha beı­nekameralardaǵy aqparatty saqtaý mer­zimi keminde 30 kún bolýy kerek, biraq bul barlyq mekemede oryndala ber­meıdi. Oqý-aǵartý mınıstrligi men Ishki ister mı­nıstrligi tarapynan bilim berý uıym­daryn­daǵy qaýipsizdikti saq­taý talaptaryna turaqty monıtorıng júrgi­zil­meıdi. Nátıjesinde, kameralardy, týr­nıketterdi, dabyl túımeshelerin esepke alý jáne olardy jedel basqarý ortalyqtaryna qosý tártibi joq», dedi Á.Smaıylov.

Sóıtip bilim berý mekemelerin keshendi jańǵyrtý boıynsha standarttalǵan talaptardy jáne baqylaý mehanızmderin ázirleý­di jáne bekitýdi, sondaı-aq 15 ta­myz­ǵa deıin memlekettik jáne jekemenshik mektepterdegi beınebaqylaý kameralaryna tolyqtaı ınventarızasııa júrgizýdi tapsyrdy.

«Jedel basqarý ortalyqtaryna qosýǵa jatpaıtyn mektep sanyn naqty aıqyndaý qajet, biraq olardyń qaýipsizdigin baqylaý mehanızmderin pysyqtaý kerek. Jańa oqý jylyna daıyndyq taqyrybyn, onyń ishinde osy máselelerdi de biz taıaý ýaqytta Úkimet otyrysynda qarastyramyz», dep sózin túıindedi Á.Smaıylov.