Eleń-alań ekspat

Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev burynǵy Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń 2020 jylǵy qazan aıynda ót­ken tórtinshi otyrysynda shet memleketterge jumys izdep barǵan qazaqstandyqtar týraly aıta kelip: «Munyń paıdaly qyrlary da bar. Mysaly, bul – biliktilikti arttyrýǵa, jańa iske mashyqtanýǵa, óz kásibin bas­taý úshin qajetti qor jınaýǵa, jer kórip, el tanýǵa jaqsy múmkindik. Sondyqtan memleket óz azamattarynyń, sonyń ishinde shetelderde jumys istep júrgen adamdardyń áleýetin paıdalanýǵa bar kúshin salady», degen edi. Memleket basshysy osy máselege Ulttyq quryltaıdyń bıylǵy maýsym aıynda Túrkistanda ótken ekinshi otyrysynda taǵy da nazar aýdaryp, óziniń urpaqty eńbekqorlyqqa, bıznes júrgizý sheberligine baýlý máselesi jóninde únemi aıtyp júrgenin kóldeneń tartty.

«Máselen, keıbir kórshi elder­diń jastary shetelderge baryp, bel­sendi túrde kásippen aınalysady, dúken ashady, ulttyq taǵamdaryn dáripteıdi, qysqasy, nápaqasyn tabady. Osyndaı áreketterden bizdiń jastarymyz da úlgi alsa, jaman bolmaıdy. Árıne, bul – elden ketip, eńbek et degen sóz emes, bul – eń bas­tysy, eńbektiń jaqsy-jamany joq degen sóz. Ár máseleni áb­d­en saıasılandyryp, bos sóz qýmaı, qol qýsyryp qarap otyra bermeı, naqty jumyspen, qarajat ákeletin zańdy ispen shu­ǵyldaný kerek degen sóz», dedi Memleket basshysy. Osylaısha, Prezıdent «jaýyrdy jaba toqymaı», gastarbaıterlik sııaq­ty el ómirindegi eleýli quby­lys­qa den qoıyp, óz paıymy men uıǵarymyn ortaǵa saldy.

Shyntýaıtynda, qazaqstan­dyq­tardyń gastarbeıterliginiń ózindik ereksheligi bar. Sebebi «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasy júrgizgen saýaldama kór­­setkenindeı, qazirgi kezde eli­mizde 134 myń jumys orny bos turǵanymen, 80 myńǵa jýyq azamattyń jumys tappaı júr­geni qaıran qaldyrarlyqtaı jaǵdaı emes pe? Onyń ústine, jumys qoly jetispeıtin saýda, óńdeýshi ónerkásip, qurylys, bilim berý, aýyl, orman jáne balyq sharýashylyqtary sııaq­ty salalardaǵy bos jumys oryn­da­rynyń 50 paıyzyna jýyǵyna arnaýly kásiptik-tehnıkalyq bilimmen, 25 paıyzdan astamyna kásibı bilimsiz-aq ornalasýǵa bolady eken. Osy oısyraǵan olqylyq ornyn bizdiń elge Or­talyq Azııa memleketterinen jyl saıyn aǵylyp kelip jatqan zańdy jáne zańsyz eńbek mıgranttary toltyryp júr.

Paıymdap qarasaq, elimizge shetten aǵylyp keletin gastarbaıterler – óz elinde jetkilikti kún­kóris kózin taba almaı qınal­ǵan adamdar. Al bizdiń el­degi jumyssyzdardyń kóbi – ja­la­qysy tómen jumystardy iste­gisi kelmeı, aqshany «kúrep» tabýdy kókseıtin kisiler desek, qatelespespiz.

Gastarbaıterlerdiń kópshiligi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartqa sáıkes arnaıy ruqsat almaı-aq kórshiles Reseı Federasııasynyń tabysy mol kásiporyndarynda, sonyń ishinde munaı-gaz salasynda eńbek etip júr. Olardyń sany ótken jyly 34 myńnan asqan. Ulttyq Banktiń málimetine súıensek, byltyr soltústiktegi kórshi el­den Qazaqstanǵa rekordtyq kó­lem­de – jalpy somasy 360 mlrd teńgeni quraıtyn aqsha aýdarymdary jóneltilgen. Sondaı-aq jalaqysy joǵary jumys izdegen otandastarymyz shalǵaıdaǵy Ońtústik Koreıaǵa zańsyz eńbek mıgranttary retinde jıi baryp júr. Osy elden ótken jyly Qazaqstanǵa jalpy somasy 39,8 mlrd teńge aqsha aýdarymdary kelip túskeni – sonyń aıǵaǵy.

Elimizden Ońtústik Koreıaǵa saparlatqan zańsyz eńbek mıg­rant­tarynyń kóshi 2014 jyly bastalǵan. Sebebi, sol jyly eki el úkimetteri arasyndaǵy vızalyq talaptardy ózara joıý týraly kelisim jasalǵan. Soǵan sáıkes qazaqstandyqtar Tańǵy shyq eline týrıstik, jeke, iskerlik, mádenı jáne medısınalyq maq­sattarmen vızasyz baryp, onda 30 kúnge deıin bola alady. Biraq kóptegen otandasymyz muny zańsyz jumysqa ornalasý maqsatynda paıdalanyp júr. Olar Koreıa Respýblıkasynyń memlekettik shekarasynan ótken kezde kelý maqsatyn týrıst, jarysqa qatysýǵa kelgen sportshy, ata-anasyn emdetýge ákelgen adam retinde kórsetip, qýlyq jasaıdy eken. Al ótirikteri áshke­re­lenip qalǵan júzdegen otandasymyz Inchhon halyqaralyq áýejaıynan keri attandyrylǵan. Bul – qarapaıym adamnyń qal­tasyn qaǵatyn qyrýar shyǵyn. О́ıtkeni Astana men Almaty qalalarynan Seýlge ushyp baryp-qaıtý úshin ǵana jan basyna 1 myń AQSh dollaryndaı qarajat qajet. Ońtústik Koreıaǵa baryp, qomaqty jalaqy tapqysy keletin otandyq gastarbaıterlerdiń zań buzýynyń sebebi – jumysqa or­na­lasýǵa qajet eńbek vızasyn ala almaıtyndyǵynda. Mundaı vıza ulty koreı Qazaqstan azamattaryna ǵana beriledi.

Osy oraıda bir aıta keterligi, TMD elderiniń ishinde kórshiles Qyrǵyzstan men О́zbekstannyń ulty koreı emes azamattary da ýaqytsha eńbek vızasyn alý arqyly búginde Tańǵy shyq elinde zańdy túrde jumys istep júr. О́ıtkeni bul elder Koreıa Respýblıkasymen ekijaqty kelisimge qol qoıǵan. Al bizdiń eldiń Úkimeti osyndaı kelisim jasasý múmkindigin bir kezde ýystan shyǵaryp alǵan. Naqty aıtsaq, 2005 jyly koreı tarapy sheteldikterdi eńbekke tartýdyń jańa baǵdarlamasy – «Eńbek etýge ruqsat júıesi» boıynsha Qazaqstan azamattaryn jumysqa shaqyrý jóninde usynys bildirgen. Bul rette koreı tarapy qoıǵan basty talap – Koreıa Respýblıkasymen eńbek kóshi-qony týraly ekijaqty kelisim ornatýǵa múddeli elder úkimetteriniń janynda eń­bek mıgranttaryn shetelge ju­­mysqa jiberýmen aınalysatyn arnaıy vedomstvo bolýy qajettigi edi. Osy talapty sol kezdegi Qazaqstan Úkimeti oryndamaǵan. Biraq 2014 jyldan keıin Ońtústik Koreıaǵa jumys izdep barǵan qazaqstandyq zańsyz eńbek mıgranttarynyń sany kóbeıýine baılanysty elimizdiń Syrtqy ister mınıstrligi koreı tarapyna «Eńbek etýge ruqsat júıesi» boıynsha eki jaqty ke­li­sim jasasý jóninde birneshe márte usynys engizgen. Oǵan Koreıa Respýblıkasynyń Úkimeti qarsylyq bildirmegenimen, buryn qoıǵan talabyn qaıtadan alǵa tartyp, Qazaqstan Úkimetiniń shetelderge eńbek mıgranttaryn jiberýmen aınalysatyn arnaıy memlekettik mekemeni qurýyn kútip otyrǵan kórinedi.

Ońtústik Koreıa Úkimeti ke­ıin­gi kezde zańsyz eńbek mıg­rant­­tarynyń sanyn azaıtý maq­satynda elge vızasyz kelý tártibine ózgeris engizip, barýǵa ǵana emes, qaıtýǵa da qajet avıa­bıletterdi jáne saq­tandyrý qu­ja­tyn ótkizý talabyn qoıyp otyr. Nátıjesinde, Qazaqstannan keletin zańsyz eńbek mıgrant­ta­rynyń sany 12 myńnan 7-8 myńǵa deıin azaıǵan. Esesine Ulybrıtanııaǵa at basyn burǵan qazaqstandyq gastarbaıterler sany kóbeıgen.

«Ulybrıtanııa qazir bizdiń jastarǵa azǵantaı ýaqytta mol tabys taýyp, ózderiniń áleý­met­tik máselelerin sheshýge múm­kindik berip otyr. Jalpy, WPR derekteri boıynsha 2019 jyly qazaqstandyq gastarbaıterler eli­mizge jibergen qarjy sol jyl­ǵy ishki jalpy ónimniń 0,3 paıyzyn quraǵan. 2022 jyly bul kórsetkish 0,6 paıyzǵa nemese 676,8 mıllıard teńgege jetken. Olıgarhtar otyz jyl boıy kapıtaldy syrtqa shyǵa­ryp, elimizdiń ekonomıkasyn tura­­latsa, gastarbaıterler, ke­ri­­sinshe, Qazaqstanǵa valıýta áke­lip jatyr. Bul óz kezeginde teń­geniń turaqtanýyna septigin tıgizedi», dep jazdy qarjy sarapshysy Aıbar Oljaev áleýmettik jelidegi paraqshasynda.

Úkimet te gastarbaıterlerdiń elge tıgizetin paıdasyn túsinip, olardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa múddelilik tanytyp otyr. «Biz Túrkııa, Birikken Arab Ámir­lik­teri, Ulybrıtanııa jáne basqa da eldermen ondaǵy Qazaq­stan azamattarynyń eńbek qu­qyq­taryn qorǵaıtyn jańa keli­simderge bastamashylyq etý úshin qo­symsha sharalar qabyldadyq. Azamattarymyz Ońtústik Koreıada jumysqa zańdy túrde ornalasýy úshin Qazaqstandy «Eńbekke ruqsat berý júıesine» qosý máselesi pysyq­talyp jatyr», dedi Premer-mınıstrdiń orynbasary – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova Úkimettiń bıylǵy 8 tamyzda bolǵan otyrysynda.

Sonymen, aldaǵy ýaqytta qazaqstandyq gastarbaıterler qaı qıyrda júrse de, týǵan eli­niń qoldaýy men qamqorlyǵyn se­zinip, qanattanyp, túptiń tú­binde bári de Ádiletti Qazaqstan ornatý jolyna túsken Otanyna perzenttik saǵynyshpen oralady dep úmittenemiz.