Zeınetker eńbekke qabiletsiz adam ba?

Ol – ǵumyr boıy salamatty ómir saltyn ustanyp kele jatqan, on eki múshesi tú­gel, deni saý, Almaty qalasyndaǵy jo­ǵary oqý oryndarynyń birinde stýdentterge áli sabaq berip júrgen zııaly azamat. Jazǵy kanıkýl kezinde qol qýsyryp tekke qarap otyrmaı, alys-jaqyn shetelderdiń úlken qalalaryna sapar shegip, olardaǵy shań basqan arhıvterdi aqtaryp, ǵylymı izdenisin jalǵastyryp júr. «Osyndaı áste de qaıraty qaıtpaǵan aqsaqaldy eńbekke qabiletsiz adam deýge bola ma?», dep oılanyp qaldyq.

Sosyn bıylǵy 20 sáýirde qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Áleýmettik kodeksine úńildik. Onyń 1-babynyń 43-tarmaǵynda: «Eńbekke qabiletti adam (otbasynyń eńbekke qabiletti mú­she­si) – birinshi nemese ekinshi toptaǵy múgedektigi bar adamdardy jáne (nemese) eki aıdan astam eńbekke ýaqytsha qa­biletsizdik merzimi belgilenýi múmkin aýrýlary bar adamdardy qospaǵanda, on segiz jastan bastap osy Kodekstiń 207-babynyń 1-tarmaǵynda kózdelgen jasqa deıingi adam nemese otbasy múshesi», dep jazylǵan eken. Iаǵnı zeınetaqyǵa shyqqan adam, rasynda da, zań júzinde eńbekke qabiletti adam bolyp sanalmaıdy eken. Bul qaǵıdanyń negizdiligine shúbálanyp, Negizgi Zań­ǵa – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstı­tý­sııasyna júginýdi jón kórdik.

Ata Zańnyń 14-babynyń 2-tarma­ǵyn­da: «Tegine, áleýmettik, laýa­zym­dyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, din­ge kózqarasyna, nanymyna, tur­ǵy­lyqty jerine baılanysty nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattar boıynsha esh­kimdi eshqandaı kemsitýge bolmaıdy», dep taıǵa tańba basqandaı etip jazylyp tursa, 24-babynyń 1-tarmaǵynda: «Ərkimniń eńbek etý bostandyǵyna, qyzmet pen kəsip túrin erkin tańdaýyna qu­qyǵy bar», dep kórsetilipti. Demek, den­saýlyǵynda esh kinárat joq zeınet­ker­di eńbekke qabiletsiz adam dep taný­dyń qısyndylyǵy ǵana emes, zań­dy­lyǵy da kúmán týǵyzady emes pe?

Osy oraıda elimizdiń múddeli memle­kettik organdaryndaǵy laýazym­dy she­neýnikter eski júıedegi «bárin bir taraq­tyń astymen qyrqý» delinetin barshaǵa bir ólshemmen qaraý tásilinen áli aryla almaı otyrǵandaı áser qaldyrady. Áıtpese, soltústik óńirlerdegi joǵary oqý oryndarynyń erekshelikterin nege eskermeske? Máselen, olardyń kó­bin­de ǵylymı dárejesi bar oqytý­shy­lar jetispeıdi. Sol sebepti ondaı oqytýshylar bir mezgilde birneshe joǵary oqý ornynda qyzmet istep, munyń ózi keıde kózboıaýshylyqqa uryn­­dyryp jatatyny jasyryn emes. Sondyqtan da jumys kúshi artyq óńir­ler­diń turǵyndaryn jumys kúshi tapshy óńirlerge erikti túrde qonys aýdarý baǵdarlamasy aıasynda ǵylymı dárejesi bar mamandardyń soltústik oblystardyń joǵary oqý oryndaryna jumysqa ornalasýyna ruqsat berý qajet dep bilemiz.

Buǵan qosa, zeınet demalysyna shyq­qan densaýlyǵy jaqsy dárigerler men muǵa­limderdiń de atalǵan baǵdarlama aıasynda teriskeı óńirlerdegi áleýmettik sala kadrlary jetispeıtin eldi mekenderge qonys aýdaryp, mamandyqtary boıyn­sha jumys isteýine nege memlekettik qoldaý kórsetpeske? Shyntýaıtynda, jasy ulǵaıǵan shaǵynda týǵan aýylyna oralyp, qyzmetin jalǵastyryp júrgen zeınetker mamandar qaı óńirden bolsyn tabylady. Mysaly, budan birneshe jyl buryn Soltústik Qazaqstan oblysynyń eń shalǵaı Ýálıhanov aýdanynyń qııan túkpirindegi Qýlykól aýylynda bolǵanymyzda Kókshetaý qalasyndaǵy onkologııalyq dıspanserde kóp jyl qyzmet etken joǵary sanatty hırýrg Saılaý Ydyrysov zeınet demalysyna shyqqan soń atamekenine oralyp, aýyldyq dárigerlik ambýlatorııaǵa basshylyq jasap júrgenin kórdik. Tá­jirı­beli dárigerdiń kómegine tipti kór­shiles Pavlodar oblysynyń jaqyn ornalasqan aýyldarynyń turǵyndary da jıi júginedi eken.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy 11 qańtarda Parlament Máji­lisiniń otyrysynda sóılegen sózin­de: «Barlyq sheneýnikti birden jastar­men aýystyra salýǵa bolmaıdy. Eger 60 jastaǵy sheneýnik óz qyzmetin oıda­ǵy­daı atqarsa, ınstıtýsıonaldyq jadqa ıe bolsa, memlekettik qyzmet úshin óte paıdaly bolsa, ony jumystan shy­ǵa­rýǵa bolmaıdy. Iаǵnı aqylǵa qo­nym­dy, saralanǵan kózqaras bolýy kerek», degen edi. Memleket basshysynyń bul paıymy memlekettik qyzmetke ǵana emes, barlyq salaǵa qatysty. Sebebi qazir elimizde, ásirese soltústik óńirlerde bilikti kadrlar jetispeıdi. Bul – táýelsizdik jyldarynda muǵalim mamandyǵynyń bedeli túsip, kóbinese ortasha baǵamen oqyǵandardyń kásibine aınalǵanynyń, sol sebepti mektep túlekteriniń bilim deńgeıi men saýaty tómendep ketkeniniń, bilim berý salasynda mınıstrler aýys­qan saıyn ártúrli reforma jasalyp, júıesizdik pen júgensizdikke jol beril­geniniń, kóptegen joǵary oqý ornynyń dıplom satýmen aına­lys­qanynyń saldary. Keıingi jyldary Prezıdenttiń tapsyrmasymen bilim berý salasynda júzege asy­rylyp jatqan jaqsy bas­tamalar tıisti nátıjesin bergenshe birtalaı ýaqyt qajettigi daýsyz. Osyǵan baılanysty qazirgi kezde shyn máninde eń­bek­ke qabileti bar zeınetkerlerdiń mol áleýetin utymdy paıdalansaq, utyl­ma­symyz anyq.

Uzyn sózdiń qysqasy, Memleket basshysy aıtqandaı, kadr máselesinde bar­shaǵa bir ólshemmen qaraý tásili emes, ár mamanǵa saralanǵan kózqaras bolýǵa tıis.