Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ulttyq ekonomıka mınıstrligine qarasty Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtynyń (ERI) saıtynda jarııalanǵan «World Population Review» zertteýine qaraǵanda, elimiz ajyrasýdan tek Maldıv Respýblıkasyn alǵa salypty. Araldaǵy shaǵyn memlekette 2020 jyly myń adamǵa shaqqanda 5,52 ajyrasýdan kelgen. Osy kórsetkish elimizde – 4,6, al úshinshi jáne tórtinshi oryndardaǵy Reseı men Belarýste tıisinshe 3,9 jáne 3,7 bolǵan. Bir nazar aýdararlyǵy, dini bir, dili uqsas kórshi elder Qyrǵyzstan – 22-shi (1,4), О́zbekstan 27-shi (0,8) oryndardy enshilegen.
ERI-diń Makroekonomıkalyq zertteýler jáne boljamdaý ortalyǵynyń jetekshi sarapshysy Ramın Kazymovtyń paıymdaýynsha, ajyrasý jıiligin myń turǵynǵa shaǵyp esepteý asa durys kórsetkish emes. О́ıtkeni tirkelgen neke sanyn da eskergen jón. Atalǵan kórsetkishke áser etetin baqa keıbir faktorlar da nazardan tys qalǵanǵa uqsaıdy. Mysaly, ıslam memlekettik din bolyp sanalatyn Maldıvte áıelder men er azamattar nekelespeı jynystyq qatynasqa barmaıdy. Biraq bul elde neke qııý da, ajyrasý da ońaı kórinedi. Sol sebepti, maldıvtikter ajyrasý kórsetkishi boıynsha aldaryna el salmaı otyr.
Biz ádette otbasylardyń, ásirese jas jubaılardyń jıi ajyrasýyn olardyń ál-aýqatynyń tómendigimen, tap bolǵan turmystyq qıyndyqtarymen baılanystyryp jatamyz. Alaıda, halyqaralyq áleýmettik zertteýler jaǵdaı kerisinshe ekenin aıǵaqtaǵan. Máselen, álemdegi eń baı eldiń biri – Amerıka Qurama Shtattary ajyrasý kórsetkishi (myń adamǵa shaqqanda – 2,7) boıynsha 9-orynda tur. AQSh Densaýlyq saqtaý statıstıkasy ulttyq ortalyǵynyń málimetine qaraǵanda, osy alpaýyt memlekette jyl saıyn 4-5 mln adam otbasy qurǵanymen, olardyń 42-53 paıyzy ajyrasyp tynady eken. Kanada (2,1), Ońtústik Koreıa (2,1), Fransııa (1,9), Nıderland (1,7), Ulybrıtanııa (1,7), Germanııa (1,7), Japonııa (1,7) sııaqty damyǵan elderdegi ajyrasý kórsetkishi de álemdegi ortasha kórsetkishten (1,69) joǵary.
Jalpy, ajyrasý kórsetkishiniń tómendigi baqytty otbasylardyń kóptigin bildirmeıtin bolyp shyqty. Sebebi keı elde neke buzý zańnamalyq turǵydan qıyn, nemese áıelder óz qarajaty jetispeýshiligine baılanysty balalarynyń jaǵdaıyn oılaǵandyqtan, mundaı qadamǵa barmaıdy. Dana Abaı babamyz aıtqandaı, «shydaıdy rıza bolyp jar isine, qorlyq pen mazaǵyna tabynsa da». Al ekonomıka kóterilip, halyqtyń ál-aýqaty artqan saıyn ajyrasý da kóbeıe túsetindigin damyǵan elder tájirıbesi kórsetip bergen.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine súıensek, elimizde otbasylardyń eń kóp ajyrasýy 2019 jyly tirkelgen. Sol jyly 59,8 myń neke buzylǵan. Keıingi úsh jylda búkil álemdegi sııaqty, Qazaqstanda da ajyrasqan otbasylar sanynyń azaıý úrdisi baıqalyp otyr. Sonyń ishinde byltyr 128,4 myń neke tirkelip, 44,5 myń otbasy ajyrasqan, ıaǵnı ajyrasý deńgeıi 34,65 paıyzdy quraǵan. Myń adamǵa shaqqanda neke buzý kórsetkishi 2,27 bolǵan.
Bir nazar aýdararlyǵy, aýyldaǵy otbasylarǵa qaraǵanda qaladaǵylar jıirek ajyrasyp jatyr. Mysaly, byltyr qalalarda – 33,2 myń (74,6 paıyz), aýyldarda 11,3 myń (25,4 paıyz) neke buzý tirkelgen. Ásirese Astana qalasynda ajyrasqan jubaılar sany kóp (myń turǵynǵa shaqqanda – 3,24). Ajyrasqan otbasylary eń az óńir – Túrkistan oblysy (0,98). Bul rette ótken jyly elimizdegi eń joǵary ortasha jalaqynyń biri (409 myń teńge) elordada, al eń tómengi ortasha jalaqynyń biri (237 myń teńge) Túrkistan oblysynda bolǵanyn eske alsaq, halyqaralyq sarapshylar baılamynyń durystyǵyna kúmán keltirý qıyn.
Shańyraq shaıqalýynyń negizgi sebepteri erli-zaıyptylardyń otbasylyq mindetterdi ózara bólispeýi, áıeliniń kúıeýiniń kózine shóp salýy, ne eriniń júris qylýy, ómirge kózqarastarynyń bitispes alshaqtyqtary, tym erte úılený hám turmysqa shyǵý, qarjylyq qıyndyqtar, esirtkige nemese spırtti ishimdikterge táýeldilik, oıynqumarlyq, zorlyq-zombylyq kórsetý bolyp otyr. Buǵan qosa, keıingi jyldary elimizde memleketten ártúrli jeńildikter men járdem alý maqsatynda jalǵan ajyrasý kóbeıip ketken. Ásirese ákimdikte kezekke turyp, kommýnaldyq turǵyn úı qorynan páter alý úshin. Máselen, ótken jyly «Baqytty otbasy» áleýmettik baǵdarlamasy boıynsha 2 paıyzdyq nesıe alýǵa 5 myńnan asa tolyq emes otbasy ótinish bergen. Olardyń qanshasy shyn máninde tolyq emes otbasy ekendigin tap basyp aıtý qıyn.
Sondaı-aq úsh jylda bir ret «B» korpýsynyń memlekettik qyzmetshileri attestattaýdan ótkiziletini belgili. Olar – ortalyq memlekettik organdardyń sarapshylarynan bastap departament dırektorlaryna deıingi jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qatardaǵy mamandarynan bastap oblystyq basqarmalar basshylaryna, aýdan ákimderiniń orynbasarlaryna deıingi laýazymdardaǵy qyzmetkerler. Olardyń arasyndaǵy jalǵyzbasty analar men ákeler attestattaýdan ótýden bosatylǵan. Sol sebepti tatý-tátti turyp jatqan jubaıymen aıdyń-kúnniń amanynda aıaq astynan zań júzinde aıyrylysyp, is júzinde birge turýyn jalǵastyryp jatqan memlekettik qyzmetshiler bar.
Ol, ol ma, memlekettik qyzmetke aram nıetpen kiretin, ıaǵnı qolyna tıgen kez kelgen bılikti para alyp, ońaı baıyp qalý úshin paıdalanatyn sheneýnikter de jubaılarymen zań júzinde ǵana aıyrylysyp, barlyq dúnıe-múlkin qosaǵynyń atyna jazdyryp qoıatyn «dástúr» qalyptasqan. Bul – «Alda-jalda bylyq-shylyǵym áshkerelenip, sottala qalsam, jemqorlyqpen jınaǵan baılyǵym tárkilenbesin» degen sasyq pıǵyldan týyndaǵan amal. Osy oraıda budan birneshe jyl buryn bir ákim jýrnalısterdiń suraǵyna oraı: «Meniń óz úıim joq. Áıelimniń úıinde turamyn...», dep, ózi de kúlip, jurtty da kúldirgeni jadymyzda. Shyntýaıtynda, sol sheneýniktiń de zań júzinde zaıybymen aıyrylysyp qoıǵanyna shúbálanýǵa bolmas.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ótken jyly ázirlegen sıfrlyq kartaǵa zer salsaq, elimizde 1,2 mln otbasy daǵdarystyq jaı-kúıde, al 6 983 otbasy qıyn turmystyq jaǵdaıda turyp jatyr eken. Bul rette memlekettik organdar kámeletke tolmaǵan bala tárbıelep otyrǵan otbasylardyń ajyrasýyn azaıtý sharalaryn nazarda ustap otyrǵanyn aıta ketken jón. Osy maqsatpen ortaq balasy bar erli-zaıyptylardyń ajyrasý týraly ótinishteri bıylǵy 1 qyrkúıekten bastap ıývenaldy sottardyń qaraýyna jiberiletin bolyp sheshildi. Al buǵan deıin minezderi jaraspaǵan jubaılar turǵylyqty jeri boıynsha aýdandyq nemese qalalyq sotqa júginip keldi.
Jýyrda Parlament Májilisiniń depýtaty Nurgúl Taý Úkimetke joldaǵan depýtattyq saýalynda: «Qazirgi ýaqytta elimizde otbasy, balalar men jastar saıasatymen óz quzyreti sheginde birneshe memlekettik organ aınalysady. Atap aıtqanda, otbasy men jastar máselelerimen Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń Jastar jáne otbasy isteri komıteti, balalar quqyqtaryn qorǵaý máselelerimen Oqý-aǵartý mınıstrliginiń Balalar quqyǵyn qorǵaý komıteti, sondaı-aq keıbir máselelermen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Densaýlyq saqtaý, Ishki ister, Ádilet mınıstrlikteri shuǵyldanady. Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, kóptegen elde otbasy máselesimen derbes memlekettik organ aınalysady. Mysaly, О́zbekstan Respýblıkasynda Mahalıany jáne otbasyny qorǵaý mınıstrligi, Túrkııada Otbasy isteri jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrligi, AQSh-ta Otbasy jáne balalar isteri jónindegi agenttik, Malaızııada Áıelder, otbasy isteri jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi, Germanııada Otbasy, qart adamdar, áıelder jáne jastar isteri jónindegi mınıstrlik bar», deı kelip, elimizde Otbasy, áıelder, balalar men jastar isteri jónindegi agenttikti qurý máselesin qaraýdy usyndy. Osy depýtattyq saýalǵa jaýap bergen Úkimet Nurgúl Taýdyń usynysy pysyqtalyp jatqanyn habarlapty.
«Otan otbasynan bastalady» desek, elimizde ajyrasýdyń kóptigi – alańdatarlyqtaı jaǵdaı. Neke buzýdy azaıtýdyń qosymsha sharalaryn qoldaný, sonyń ishinde jalǵan ajyrasý sııaqty Ádiletti Qazaqstanǵa jaraspaıtyn keleńsiz qubylysty boldyrmaýǵa kúsh salý qajettigi daýsyz.
