Maral ıshan

О́z zamanynda taryqqandy demep, za­ryq­qandy jebegen halqynyń janashyry retinde tanylǵan, aqıqatqa bergisiz ǵajaıyp isterimen aty ańyzǵa aınalǵan birtýar tulǵa Maral ıshannyń aty da, isi de uzaq jyldar tarıh qoınaýynda tunshyǵyp jatty. Keńes zamanynda onyń esiminiń aýyzǵa alynbaýyn túsinýge de, túsindirýge de bolady: ol patsha ókimetiniń otarlyq saıasatyna qarsy bolǵan, Kenesary handy ashyq qoldaǵan jaýjúrek jan. Táýelsizdik jyldary da bul óńirde ony eshkim izdeı qoıǵan joq.

Meniń týǵan aýylym Balýan men áýlıe babanyń kindik qany tamǵan Nurymbetti ­«aýyly aralas, qoıy qoralas» eldi mekender deýge kelmeıdi, aralary – 60-70 shaqyrymdaı. Al Nurymbetke Qaraqamys tıip tur. Osy Qaraqamysta anamnyń týǵan apasy Zúbıra turdy. Jıi bolmasa da baryp júrýshi edik. Sol aýyldyń úlkenderiniń Nurymbetti Maral ıshannyń aýyly dep otyratyny qulaǵymda qalyp qoıypty. «Ol kim?» dep, mán berip, qazbalamasam da, sodan beri bul esim búıregimniń bir túkpirinde saqtalyp kelgeni anyq.

Bertin jýrnalıstıkaǵa den qoıyp, qalamgerler qataryna qosylǵannan keıin óńirimizde tabanynyń izi qalǵan dara tulǵa­lar týraly serııaly materıaldar jazsam degen oı júregimdi terbeı bastady. Bul eńbekke otyrmas buryn ózim biletin batyrlar men aqyn-jyraýlardy, iri ǵalymdar­dy túgendep shyqtym. Sonda oıyma oralǵan­dar: Shoqan Ýálıhanov, Qojabergen jyraý, Segiz seri, Shal aqyn, Úkili Ybyraı, Maǵjan Jumabaev, Smaǵul Sádýaqasuly, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov... Maral ıshan... Keıipkerlerimniń boıyndaǵy asyl qasıetterdi olardy besik bolyp terbet­ken týǵan jer tósinen izdeýge quryl­ǵan sol kitabym 2009 jyly Astanadaǵy «Fo­lıant» baspasynan jaryq kórdi. Biraq oǵan bir qaınaýy ishinde jatqan sııaqty kó­rin­gen Maral ıshan týraly essemdi engiz­gen joqpyn. Sózdiń shyny – naqty derek­ter­diń tapshylyǵynan ba, onyń qupııasy ­kóp ómirine tereń boılaı almadym. «Sabaq­­ty ıne sátimen», degen 2011 jyldyń kúzin­­de Parlament depýtaty retinde jumys sapa­rymen Syr óńirine barǵanda kóp jaı­ǵa qanyqtym.

Áýejaıǵa tabanym tıgen sátte, oıy­ma Maral baba oraldy. «Ol kisi ertede bir top aýyldasyn ertip, osy jaqqa ketip, turaqtap qalypty. Solardyń urpaǵy áli bir aýyl bolyp otyr eken», degen áńgimeni estip júrýshi edim. О́zimdi qarsy alǵan jas jigitke osy áńgimeniń shetin shyǵarýym muń eken: «Ol kisini bul óńirde bilmeıtinder kemde-kem, urpaqtary qalada da bar, biraq deni Qarmaqshy aýdanynda turady», dedi. Rasynda da solaı bolyp shyqty, bul óńirde Maral babany pir tutatyndardyń qatary qalyń eken.

Arada eki kún ótken joq, álgi jigitim: «Búgin Maral babanyń urpaǵy – Tileýbergen Naqypovtyń úıine qonaqqa baramyz», – dedi. Tilekeń qapsaǵaı deneli, qaratory kisi eken. Jasy alpystyń ústine erkin shyqqan-aý dep qaldym. Úıde bizden basqa da qonaqtar bar eken, amandyq-saýlyq surasqannan keıin Tilekeń olardy tanystyra bastady.

– Tórde otyrǵan aǵamyz – Isaǵalı Jumaǵulov. Bul kisiniń esimi Syr jurtshy­lyǵyna jaqsy tanys, otyz jyldan astam sharýashylyq basqardy, áli de eńbekten qol úzgen joq. Qarmaqshyda turady, – dedi. Al myna kisi belgili dáriger Baltabaı Maıtanov.

– Biz Ashamaıly Kereıdiń ishinde Taryshydan taraımyz, ertede atalarymyz Maral babaǵa erip kelip, osy jaqta turyp qalypty, – dedi Isakeń áńgimege aralasyp.

– Tikeleı urpaǵy boldyńyzdar ǵoı?

– Iá, bir atanyń balalarymyz, al baba­nyń óz kindiginen taraǵan shópshegi qazir Aqtóbede turady.

– Maral ıshandy bul óńir qatty qurmet­teıdi. Qarmaqshyda onyń atynda meshit, kóshe bar, qorymy da sonda, – dedi Bákeń áńgimesin jalǵastyryp.

Uzaq otyrdyq, biraz áńgimeniń basy qaıy­ryldy. Maral ıshan týraly atadan bala­ǵa jalǵasqan syrdyń ushy-qıyry joq eken.

Osydan keıin tezirek Qarmaqshyǵa jetýge asyqtym. Jolda Qaljan ahýn aýylyna soqtyq. Dinı uǵym boıynsha, bir ózinde qyryq moldanyń bilimi bar iri oqymystyny ahýn dep ataıdy eken. Qaljan óz zamanynda meshit salyp, pirlik qurǵan ýaǵyz-nasıhaty arqyly musylmandarǵa Alla Taǵalany, onyń búkil qudiretin tanyta bilgen ǵulama bolypty. Bir tańǵalǵanym, naryqtyń daýyly bul aýylǵa múlde soqpaǵan sekildi, bári óz ornynda, «qoı ústine boztorǵaı ju­myrtqalaǵan» zamandaǵydaı, Mádenıet úıi, saýda ortalyǵy sııaqty áleýmettik sala nysandary qalypty jumys istep tur eken. Osy jaıǵa nazar aýdarǵan edim, aýyl aǵasy: «Qyzylorda áýlıelerimen aty shyqqan qasıetti óńir ǵoı, bizdiń aýyl da qut qonyp, qydyr daryǵan, ımandylyq kıeli týyn tikken meken, isimizdi Qaljan ahýn sııaq­ty babalarymyzdyń rýhy nurlandyryp, shýaqqa bólep turǵanyna kámil senemiz», – dedi. Aıtsa aıtqandaı, Qaljan ahýnnyń qudiretine bul aýyldyń jasy da, kárisi de bas ıedi eken. Ol negizsiz de emes, keńes zamanynda shash al dese, bas alatyn belsendiler temirjol boıyna Qaljan ahýn saldyrǵan meshitti qıratyp, kirpishin almaq bolady, olarynan eshteńe shyqpaıdy. Áýre-sarsańǵa túsip, aqyry ózderi qaıǵyly jaǵdaıǵa ushyraıdy. Mine, osy Qaljan ahýn Maral ıshandy áýlıe dep, pir tutyp ótipti.

Qarmaqshy topyraǵyna tabanymyz tıgen­nen keıin oǵan degen iltıpatymyz tipti arta tústi. Maral babanyń máńgilik meke­nine osy jerdi tańdaýy tegin emes sııaqty. Qarmaqshy aýdany, shyn máninde, áýlıeler shoǵyrlanǵan jer eken. Solardyń biri XV ǵasyrda ómir súrgen Qarmaq «Syr ózenine jaıyn qarmaq salyp, aǵaıyndaryn, aınalasyna kóship kelýshilerdi balyqpen asyraǵan eken. Birte-birte halyq kóbeıip, aqyry ájeptáýir eldi mekenge aınalǵan. Sonymen bul jer sol kisiniń esimimen atalyp ketken» («Islam jáne Maral baba», Sáden Nurtaıuly. – 13 b.).

Qarmaqshyǵa biz qas qaraıa jettik te, Maral babanyń basyna tańerteń barýǵa uıǵardyq. Maral ıshannyń kesenesi aýdan ortalyǵy Josaly kentiniń teriskeıinde, ­jıyrma shaqyrymdaı jerdegi jalpaq tó­beniń basynda eken. Ertede bul jerdi «Qa­myr» qorymy, odan keıin «Qyryq me­shit» dep atapty. Qazir jergilikti turǵyndar «Maral baba qorymy» dep ataıtyn kórinedi.

Maral baba qorymynyń shyraqshysy qaıtys bolǵanmen, otbasy (áıeli men kelin-balasy) osynda otyr eken.

– Bir sharýamen oblys ortalyǵyna baryp edim, alystan qonaq keldi degen soń, bárin tastap qaıta oraldym, men ózim babaǵa jıen bolamyn, – dedi apaı. – Maral babanyń ózi de, urpaqtary da osynda turaq tapqan.

Eki bólmeli keseneniń kire berisindegi oń bosaǵada jatqan beıitke nazar aýdardyq.

– Bul Quljymyr degen bıdiń beıiti, ózi Maral babaǵa týys bolyp keledi, – de­di apaı. – Sol kisiniń saqaly óte uzyn bol­ǵan eken. Ishannyń erke kenje uly Pir­taza birde áldebireýlerdiń aıdap salýy­men Quljymyrdyń saqalyn kesip alypty. Bolǵan jaıt ákege jetisimen, ol dereý týysyn shaqyryp alyp: «Aıyp bizden, bitisetin, turatyn jerińizdi aıtyńyz», dep­ti. Sonda Quljymyr: «Pirtazaniki bala­lyq qoı, keshirdim, maǵan eshteńeniń keregi ­joq, dúnıeden ótken kezde beıitińizdiń kirer ­aýzynan, oń qaptaldan oryn berseńiz bol­dy, basqa tilegim joq», – depti.

Búginderi keseneniń basyna táý etip kelgender aldymen osy kisige quran baǵyshtaıdy eken. Tórgi bólmede Maral baba men anasy qatar jatyr. Anasy da qasıet daryǵan jan bolýy kerek, qaıtarynda balasyna: «Sen de osynda kelesiń», degen kórinedi. Qyrda týyp ósken Maraldyń máńgilik mekenin Syr elinen tabýynda da tylsym bir syr jatqany anyq. Sirá da, ony osy óńirge, qalyń qazaqtyń arasyna kóripkeldigi, bolashaqty boljaı biletindigi jetelegen shyǵar-aý.

Babaǵa quran baǵyshtalǵannan keıin onyń shyǵys jaǵyndaǵy oıpańda turǵan Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kese­ne­siniń úlgisimen salynǵan ǵımaratqa kel­dik. «Bul – Maral ıshannyń uly Qalqaı ıshan­nyń kesenesi» dedi jol bastaýshymyz. Osy arada qasıetti babamyzdyń urpaǵy týraly bir-eki aýyz sóz sabaqtaı ketý artyq bolmas. Maral babanyń ózinen segiz ul órgen. Olardyń bári de oqyǵan, nebir jaqsy qasıetti boıyna jıǵan jandar bolypty. Tórteýiniń ıshan atanýy da kóp jaıdan syr uqtyrsa kerek-ti. Desek te, solardyń ishinde Qalqaı ıshannyń orny bólek ekeni daýsyz. Qalqaı ıshan týraly Sábıt Muqanov «Aqqan juldyz» romanynda: «Kúlli ıslam dúnıesiniń, olardyń ishinde Baǵdatta 25 jyl oqyp, 12 pándi tamam ǵyp kelipti», dep jazady. Qazaq halqynyń birtýar uly Shoqan Ýálıhanovqa qatysty myna bir derek te oqyrmandy qyzyqtyrýǵa tıis. Sábeńniń jazýyna qaraǵanda, Shoqan týǵanda Qalqaı ıshan Shyńǵystyń úıinde qonaqtap jatsa kerek. «Áýlıe, siz qoıyp berińiz, náreste­niń atyn», dep ótinedi Ýáli tuqymdary... Muhammed paıǵambardyń qyzy Fatımany alǵan kúıeýi ári áskeriniń bas qolbasshysy – hazretti Ǵalı. Onyń úsh qatynynan on segiz ul bolǵan, solardyń ishindegi eń batyry Muhammed-Qanapııa deıtin uly eken... Bolashaqtyń Muhammed-Qanapııasy bolar ma eken degen tilekpen Qalqaı ıshan Zeınepten týǵan uldyń atyn Muhammed-Qanapııa qoıdy».

Maral ıshan týraly áńgime qansha kóp bolǵanmen, meni «jazba derekteri bar ma eken?» degen oı mazalaı bergen. Ár jyldary jazylǵan qalyńdyǵy pyshaqtyń qyryndaı 2-3 kitapqa, negizinen, onyń dinı joly arqaý bolypty. Osynshama ýaqyt halyq jadynda qalǵan adamnyń basqa da qasıetteri bolǵany anyq. Sol áńgimege oıyspas buryn, Maral babanyń ómir jolyna qatysty keıbir derekterge nazar aýdarýdy jón kórip otyrmyn.

Maral babamyz 1780 jyly qazirgi Qostanaı oblysyndaǵy Obaǵan ózeniniń tóńireginde, Qusmuryn atyrabynda, keıin Maral shiligi atalǵan qonysta dúnıege kelgen. «Bul – búgingi Amanqaraǵaı ormanymen irgeles Qaırankól jazyǵy», – dep jazady Maral ıshan ómirin kóp zerttegen qostanaılyq qalamger Syrlybaı Búrkitbaıuly («Maral ıshannyń nur sha­paǵaty». Qostanaı, 1998, 3-bet.).

Zertteýshilerdiń jazýlaryna qaraǵan­da, Maral ıshannyń ákesi Qurman Abylaı­hannyń eń senimdi adamdarynyń biri, em­shisi bolǵan, al sheshesi qalmaq hany Qal­­dan-Serenniń qazaq áıelinen týǵan, esimi – Fatıma. 1741 jyly aqpan aıynyń aıaǵynda jońǵar áskerleri qazaq jerine tutqıyldan shabýyl jasaıdy. Naq osy kez­de Abylaı qapylysta qolǵa túsedi. Bul jóninde Iаmyshev bekinisiniń komendan­ty Sibir gýbernııasynyń keńesine jol­daǵan málimdemesinde: «Qalmaqtar olardy (qazaq áskerin. – J.S.) talqandap, sultan Aby­laıdyń ózin qolǵa túsirdi», dep habarlaıdy («Aqıqat». 1992. №7. 59-b.). Eki jyldan astam tutqynda bolǵan Abylaı 1743 jyldyń qyrkúıeginde aman-saý elge oralady. Qalmaq hany Abylaıdy tutqynnan bosata otyryp, oǵan úlken syı-sııapat ja­saıdy. Osy jaıynda Orynbor komıssııasy­­nyń ókilderi Ivan Lakın men Mansur Asa­nov: «Etegi altynmen kómkerilgen qym­bat shatyr, altyn zerli qamqa ton sııaqty asyl bu­ıymdar­dy tartý etti», dep jazady ­(«XV-XVIII ǵǵ. qazaq-orys qarym-qatynasy». ­243-b.) Qal­maq hany Abylaıǵa jan da syı­la­dy de­gendi tarıhshylar joqqa shyǵar­maı­dy. Sóıtip, qalmaq tutqynynan oralǵan Aby­laı kóshine ilesip kelgen eki qyzdyń birine ózi úılenedi de, ekinshisin emshisi Qur­man­ǵa qosady. Kúnderdiń kúninde eki áıel de bosanyp, shekesi torsyqtaı eki ul ómirge keledi, onyń biri – Qasym (Kenesarynyń ákesi, ekinshisi – Maral). Sábıt Muqanov­tyń «Aqqan juldyz» romanynda: «Atadan balaǵa qalǵan sózderge qaraǵanda Maral ıshan men Kenesary Qasymovtyń sheshe­leri týys, ekeýi bóle edi», – degen sózderi de ­osyny dáleldeıdi.

Maral ıshan – Ashamaıly Kereıden taraıtyn Tanash bıdiń on birinshi urpaǵy. Ol týraly málimetter kóptegen eńbekterde kezdesedi. Mysaly, ataqty Balqy jyraý «Sum dúnıe» degen tolǵaýynda:

«Myna sholaq dúnıede,

Áýlıe ólmes der edim,

Otqa salsa kúımegen.

Zalymdyqtyń ómiri

Bir sharpýy tımegen,

Aramdy kóńili súımegen.

Din-musylman balasyn

Keremetpen bılegen.

Sahar turyp jylaǵan,

Qatyn medet suraǵan.

Ol erlerdiń taǵaty

Qudaıyna unaǵan.

Baba túkti Shashty Áziz,

Er Seıitpenbet, Maǵzaman.

Maral ıshan, Sony Áziz

Solardan da ótken sum dúnıe», deıdi.

Ákeden toǵyz jasynda jetim qalǵan Maral arada úsh-tórt jyl ótkennen keıin bilim izdep, anasymen birge jolǵa shyǵady. Qarjynyń joqtyǵynan jol azabyn tartyp, kóp qınalady. Aqyry jaıaýlap-jalpylap Aqmeshit mańyndaǵy Qulanbaı ıshannyń aýylyna jetedi. Qulanbaı ıshannyń kisi tanıtyn qasıeti bolsa kerek. Maraldyń tegin bala emes ekenin ishteı sezedi de, oǵan jabysyp, aıyrylmaıdy. Aqyry qyzy Meńlibıkege qosady. Biraq Maral bul jerde turaqtap qalmaı, saparyn odan ári jalǵastyryp, qazirgi О́zbekstannyń aýmaǵyndaǵy Jam taýyn meken etip otyr­ǵan Jalańaıaq ıshannyń aldyna barady. Ataq­ty áýlıe Maraldy eki sózge kelmeı oqýǵa qabyldaıdy. Keshikpeı Maral zerektigi­men kózge túsip, ustazdyń iltıpatyna bóle­ne­di. Jalańaıaq ıshannan 10 jyl dáris alǵan Maral dinı sharıatpen birge dárigerlik ma­mandyqty da jete meńgeredi. Onyń ataǵy halyqqa tez taraıdy. Týǵan jerine oralysymen, aýrý-syrqaýlar aǵylyp kele bastaıdy. Aýyr halde kelgenderdiń ózderi dem salǵannan keıin syrqattarynan qulan-taza aıyǵyp ketedi. Osylaı onyń dańqy búkil elge jaıylyp, halyq aldyndaǵy bedeli óse túsedi.

Osyndaı zamanynan ozyp týǵan kózi­qaraqty, kókiregi sáýleli Maral babamyz eldiń de jaıyn oılady. Kúnnen-kúnge kú­sheıip jatqan orys patshasynyń zorlyq-zombylyǵy, qazaq jerin otarlaýdaǵy neshe túrli aıla-sharǵysy ony da nazalandyrady. Bul kez qazaq elin qanaýdyń naǵyz shekten shyqqan tusy edi. Maral Qurmanuly sol kezde-aq Reseıdiń otarshyldyq saıasatynyń qazaq halqynyń basyna tóngen qaýip ekenin sezgen. «...Rossııaǵa qaramańdar, ózderiń birigip, orystan basqalanyp, egin salýmen aınalysyńdar, senderdi egin baılyqqa jetkizedi» («Dala ýálaıaty» gazeti, 1899.) dep halyq arasynda úgit-nasıhat jumysyn júrgizedi. «Maral ıshan Kereı bolysynyń starshınasy Baısalmen birge Orynbor áskerı general gýbernatory Esseniń jáne Sibirdegi áskerı bólimniń bastyǵy general-leıtenant Kapsevıchtiń atyna eki hat joldaǵan... Hatynda Maral baba kóp jyldardan beri Reseımen dostyq qarym-qatynastyń buzylyp, olar qazaqtar­dyń shuraıly jerlerine kirip alǵanyn, al qazaqtardyń óz tarapynan orystardyń jerine barýy úlken janjal týdyratynyn jazady», («Qasıetti Maral Ishan», «Tumar», Qyzylorda, 2005. – 81-82-b) kıkiljiń­niń aldyn alý qajettigine nazar aýdarady, ım­peratordyń qabyldaýyna barýǵa ruqsat alyp berýin suraıdy. Maral Qurmanulynyń bul hattary eleýsiz qalmaıdy, sol kezdegi vıse-kansler, graf Nessılrod pen Sibirdiń general-gýbernatory Speranskıı aqyldasa kelip, Maraldyń Peterbýrgke barýyna ruqsat berý týraly sheshimge keledi. Biraq Maral patshanyń qabyldaýyna barmaıdy. О́ıtkeni onyń nıetin ańǵarǵan patshanyń jandaıshaptary basqan izin ańdýmen bolady. Orynbor general-gýbernatorynyń júzbasy Jantóre Jıhangerovke Maraldy taýyp alýdy tapsyrýy, orys podpolkovnıgi Gramatınniń sultan Shotaı Baqtygereevke Maraldy ustaýdy buıyrýy patsha úkimetiniń Maral Qurmanulyn qaýipti adamdar tizimine engizgenin ańǵartady.

2011 jyldyń jazynda Qyzyljarda Salyq Zımanov, Mámbet Qoıgeldi, Búrkit Aıaǵan, Kamal Burqanov sııaqty belgili ǵalym­­dardyń, tarıhshylar men aqyn-jazý­shy­lardyń qatysýymen «Soltústik Qazaq­stan: óńir tarıhy, tulǵalar taǵdyry» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konfe­rensııa ótti. Konferensııada tarıhshylar osy óńirden shyqqan qaıratkerlerdiń ómiri týraly sońǵy kezdegi izdenisterin ortaǵa saldy. Qostanaı memlekettik pedago­gıka ınstıtýtynyń professory, tarıh ǵylym­darynyń doktory Erkin Ábil «Maral ıshan: ult-azattyq qozǵalysynyń ıdeıalyq negizderi jáne sıpaty» atty baıandamasynda qasıetti babamyzdyń rýhanııat áleminde alatyn orny zor ekenin dáleldep, ulttyq deńgeıdegi uly tulǵa ekenin aıǵaq­taıtyn tyń derekter keltirdi. Mysaly, joǵa­ryda biz keltirgen patsha ókilderine jol­daǵan hatynda ıshan «...orystardyń barlyǵy sizdiń qaraýyńyzda, qazaqtardyń barlyǵy da bizdiń qaramaǵymyzda», dep batyl sóıleıdi. Kapsevıchtiń ruqsat qaǵazy Maraldyń hatyn aparǵan Orta júzdiń starshınasy Baısal Atkeldi balasynda qalyp qoıǵan. Derekter Maraldyń jaýap kelgenshe basqa jaqqa ketip qalǵanyn jetkizedi. Qalaı desek te, Maraldyń patshaǵa ótinim bildirse de, keıin boıyn odan aýlaq salǵany shyndyq. Onyń sebepteri kóp. Maral ıshan týraly «HVIII-XIX ǵasyrlardaǵy qazaq-orys qatynastary», (Almaty, «Ǵylym», 1964 j. 198-b.), V.V.Bartoldtiń «Ishan» (Shyǵarmalary, 6.t. Máskeý, 1970, 679-b.), «Burynǵy Reseı ımperııasy aýmaǵyndaǵy ıslam» dep atalatyn (RǴA Shyǵys ádebıeti, 1999, 40-b.) ensıklopedııalyq sózdikte, basqa da eńbekterde kóp derekter keltirilgen. Máselen, Kraf myrza qazaqtan Maral degen shyǵyp, «Qazaqty kápirden qutqarýǵa shyqqan áýlıemin» dep, el arasyna áńgime taratqanyn jazady. Orys armııasynyń tilmashy Zaharov ony «ordanyń shyrqyn buzýshy» dep ataıdy. «Ol Torǵaıda ómir súrip, jeńiltek ortalyqtardy óz jaǵyna tartyp, aýylynan orys qashqyndarǵa bas­pana berip otyr» dep jazady.

Kereı rýyna qaraıtyn aýyldardyń ıshannyń sońynan údere kóshkeni ras edi. Keı derek kózderinde olardyń sany 10 myń­ǵa jetkeni aıtylady. Maral orys patshasy­na qarsy úgitin óristetip, jaqtastaryn mu­syl­man memleketin qurýǵa shaqyrady. Mu­nyń aıaǵy qarýly qaqtyǵysqa deıin barady.

Maral ıshan týraly jazbalarda onyń qaıtqan jyly osy kúnge deıin eki túrli kórsetilip keledi. Keıbir zertteýshiler ol 1841 jyly qaıtys boldy dese, keıbireýler 1852 jyly ómirden ozdy deıdi. Sońǵy tujyrym shyndyqqa kóbirek saıatyn sekildi. О́ıtkeni general I.F.Blaramberg óziniń kúndelikterinde 1852 jyly áskerlerimen birge Qosqorǵan jáne Qaraqul mańyna toqtaǵanyn, Maral ıshanmen kezdeskenin: «Ol maǵan óte senimsiz adam retinde kórindi. Meniń janymdaǵy qazaqtar onyń aldynda qurdaı jorǵalap, meniń ony alyp ketýime kómektespeıtini belgili boldy. Maral ıshan únemi basyna sálde orap, qolynda jylqy quıryǵynyń qylynan jasalǵan úlken jelpýishimen jelpinip otyrdy», dep jazady.

Osy máselege qatysty 1993 jyly Aq­tóbe oblysynyń Áıteke bı aýdanyna qa­raı­tyn Tolybaı-Jabasaq baǵytynda uıym­­dastyrǵan ekspedısııaǵa qatysýshy Qazaqstanǵa eńbegi sińgen mádenıet qyz­met­keri Yrysjan Ilııasqyzynyń aıtqan oılary da kókeıge qonymdy sııaqty kórin­di. «Keıbir zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, Maral ıshannyń qaıtys bolýy 1841 jyly emes, odan biraz keıin deýinde negiz bar sııaqty. Aqqumdaǵy Jýǵy mańyndaǵy qulpytastardyń jazylǵan ýaqyty 1855-1960 jyldardan bastalady. Bul jerde qorymnyń paıda bolýyna osy Jýǵy negiz bolǵan bolar dep topshylaýǵa bolady», dep jazady ol. Odan ári zertteýshi «Jýǵy» degen sózdiń Maral ıshanǵa qatysyn taratady. El aýzyndaǵy áńgimege qaraǵanda, Qostanaı jaqta júrip qaıtys bolǵan Maral ıshannyń denesin osy jolmen alyp júripti. Alys jol, jaz aıy, kún ystyq, jolda birneshe ret toqtap, qara bylǵaryǵa oralǵan áýlıeniń denesin jýyp-shaıýǵa týra keledi. Sol jerlerdi aıaqasty etpeý úshin syrtyn orlap tastaıdy. «Syrtqy ordyń sheńberi júz metrdeı. Qazylǵan ordyń tereńdigi men aınalasynyń qyry áli bir metrge jýyq. Áýlıeniń Jýǵysy mańynda XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan úlken qorym ósipti. Búginde tamdar qulap, tómpeshikterge aınalyp, qulpytastar ár jerden qyltıyp kórinip tur. Bir kezde Jýǵy mańynda qalyń beıitterdiń qanat jaıýyna áýlıeniń Jýǵysy negiz bolǵanǵa uqsaıdy» («Qasıetti Maral ıshan», Qyzylorda, 2005. – 197- b.)

Sóz joq, Maral ıshan – tarıhı tulǵa, ıslam dininiń uly nasıhatshysy. Kezinde Buhara medresesinde, keıin Mazarı Sharıf­te (qazirgi Aýǵanstan jeri) bilim alǵan, ol aǵartýshylyq qyzmetpen de kóp aınalys­qan, búgingi Qyzylorda, Qyzyljar, Qosta­naı óńirlerinde birneshe meshit pen med­­rese ashqan. «Ákeden ul týsa ıgi, áke jolyn qýsa ıgi» degen emes pe, keıin onyń jolyn balalary jalǵastyrǵan.

«Uly Alla munsha baqyt qalaı bergen,

Ár áýlıe – atqan aq tań, araı belden.

Ishan bop kóp áýleti babamyzdyń,

Taraǵan ataq-dańqy, talaı jerden.

Qalqaı men Qalybaıdyń, Elibaıdyń,

Áýlıelik qasıeti mol, kerim aıqyn.

Aldajar, Tobaǵabyl, Úndemestiń,

Ishandyq qudiretine kýá – aı, kún.

Keń jaıǵan Ámıt, Ospan qanattaryn,

Júnishan, Sárýar,

Ysqaq – talant-daryn!

Súleımen men Mamyrbaı tirliginde,

Kámil bilgen, baqıda abat baryn».

Qostanaılyq aqyn Jolbarys Baıazıd «Dala eliniń áýlıesi» atty kólemdi tol­ǵaýynda Maral ıshannyń urpaǵy týraly osylaı jyrlaıdy. Zamannyń talaı daýylyna urynsa da, eki ǵasyrdan astam ýaqyt boıy esimi el esinde saqtalyp, umytylmaı kele jatqan Maral ıshan – shyn máninde áýlıe adam.

Jarasbaı SÚLEIMENOV,

jýrnalıst