Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
2020 jylǵy «Jańa jaǵdaıdaǵy Qazaqstan: is-qımyl kezeńi» atty Joldaýynda Memleket basshysy tabıǵat baılyqtaryn zańdyq jáne normatıvtik turǵydan qorǵap, bul salada quqyq buzǵan azamattardy qylmystyq jáne ákimshilik jaýapqa tartý tártibin qataıtý boıynsha tapsyrma bergen edi. Búgingi tańda onyń oryndalý barysy qalaı?
Ata Zańymyzdyń 31-babyna sáıkes memlekettik apparat jumysynyń bir baǵyty – adamnyń ómir súrýi men densaýlyǵyna qolaıly bolýy úshin qorshaǵan ortany qorǵaý. Bul turǵyda ekologııalyq baqylaý jáne tabıǵı resýrstardy paıdalanýdy retteý salasyndaǵy ýákiletti organ – Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi. Al ishki ister organdary óz quzyreti sheginde tabıǵatty qorǵaý zańnamasyn buzý faktilerin anyqtaýǵa, atap aıtqanda bıoresýrstardy, ıaǵnı ańdar men balyqtardy zańsyz aýlaý, paıdaly qazbalar, orman, sondaı-aq sýdy, jerdi lastaý sekildi ekologııalyq zań buzýshylyqtardy anyqtap, tıisti sharalar qabyldaıdy, olardy ýákiletti organdarǵa joldaıdy. Bul jumystardy búginde ár óńirdegi tabıǵatty qorǵaý polısııa bólinisteri júzege asyrady.
IIM Ákimshilik polısııa komıteti Qarý aınalymyn baqylaý jáne tabıǵatty qorǵaý basqarmasynyń bastyǵy Asylbek Ydyrysovtyń aıtýynsha, osy jyldyń basynan beri polısııa organdary 10 myńnan astam tabıǵatty qorǵaý zańnamasyn buzǵandardy anyqtap, olardyń 330-na qatysty sotqa deıingi tergeý bastalǵan. Ákimshilik jaýapkershilikke 10 555 quqyq buzýshy tartylyp, olarǵa jalpy somasy 89,8 mln teńgeden asa aıyppul salyndy.
«Atap aıtqanda, Qylmystyq kodekstiń 335-baby «Balyq resýrstaryn, basqa da sý janýarlaryn nemese ósimdikterin zańsyz alý», 337-baby «Zańsyz ańshylyq», 339-baby «О́simdikterdiń nemese janýarlardyń sırek kezdesetin jáne quryp ketý qaýpi tóngen, sondaı-aq paıdalanýǵa tyıym salynǵan túrlerimen, olardyń bólikterimen nemese derıvattarymen zańsyz aınalysý», 340-baby «Aǵashtar men butalardy zańsyz kesý, joıý nemese zaqymdaý» boıynsha quqyq buzýshylyqtar tirkeldi. Odan bólek, bıologııalyq resýrstar obektilerin jáne ónimderin urlaý, satyp alý nemese ótkizý boıynsha da sotqa deıingi tergeýge 17 materıal tirkeldi», dedi IIM ókili.
Memleket basshysynyń tabıǵat baılyqtaryn qorǵaý zańnamasyn buzǵandarǵa qatysty jaýapkershilikti kúsheıtý týraly tapsyrmasyna qaramastan, quqyq buzýshylar qatary azaımaı otyr. Oǵan bıyldyń ózinde zańsyz aınalymnan shamamen 79,5 tonna balyq, onyń ishinde 5,5 tonna bekire tuqymdas balyqtyń, 600 sharshy metr aǵashtyń zańsyz alynǵany dálel bola alady.
IIM ókili Asylbek Ydyrysovtyń aıtýynsha, zańsyz ań aýlaý boıynsha Qylmystyq kodekstiń talaptarymen 3 AEK-ten (10 myń teńge) 3 jylǵa deıingi bas bostandyǵynan aıyrý jazasy, Ákimshilik kodeks talaptarymen 5 AEK-ten (17 myń teńge) 1 myń AEK-ke (3,5 mln teńge) deıingi aıyppul salý jazasy kózdelgen. 2 qyrkúıekte respýblıka aýmaǵynda kúzgi ańshylyq kezeń bastalǵanyn habardar etken ol ańshylardy ań aýlaý men qarýdy qaýipsiz qoldaný qaǵıdalaryn saqtaýǵa shaqyrdy. «Búginde ań aýlaý kezinde tosyn jaǵdaılar, ókinishke qaraı, oryn alyp jatyr. Mysaly, Soltústik Qazaqstan oblysynda ákesi men balasy ańǵa shyqqan. Ákesi myltyqty balasyna bergende ol qarýdy ustaý yńǵaıyn bilmeı óziniń aıaǵyn atyp alǵan», deıdi tártip saqshysy.
Elimizdiń bıoresýrstaryn zańsyz paıdalanýdan bólek qorshaǵan ortany qorǵaýdyń mańyzdy baǵyty – ekologııalyq tazalyq. О́kinishke qaraı, aramyzda ózi ómir súrip otyrǵan jerdiń ekologııasyna «túkirgenim bar» degen pıǵylmen qaraıtyn jandar az emes. Elimizdiń aýmaǵynda turmystyq qaldyqtardy tógýge arnalǵan 200-deı arnaıy polıgonnyń jumys isteıtinine qaramastan keıbir assenızator ıeleri (qoqys-jýyndyny tasıtyn kólikter) ájethana men septıkterdiń shuńqyrlarynan soryp alynǵan nájis pen shaıyndyny arnaıy tógetin oryndarǵa barýǵa erinip, eshkim kórmeıtin jerdegi aǵashtardyń arasyna nemese qalanyń káriz jelilerine tógip ketýdi ádetke aınaldyrǵan. Bul óz kezeginde qorshaǵan ortaǵa óz zııanyn tıgizip, ósimdikterdiń qýrap qalýyna jáne qalanyń ishinde jaǵymsyz ıistiń paıda bolýyna ákep soqtyryp jatyr.
Ishki ister organdary Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń quzyretine jatatyn osyndaı keleńsizdiktermen kúreste óz tarapynan járdem bere otyryp, bul jumystarǵa jurtshylyqty da atsalysýǵa shaqyryp keledi. IIM daıyndaǵan halyqpen áriptestikte qaýipsizdikti qamtamasyz etý tujyrymdamasynda bul másele egjeı-tegjeıli aıtylǵan. Osyǵan oraı IIM azamattardan kelip túsken quqyq buzýshylyqtar týraly habarlamalarǵa jedel den qoıyp, tıisti sharalar qabyldaıdy. Nátıje joq emes, halyqpen birlesken jumys sheńberinde ekologııalyq quqyq buzýshylyq jáne abattandyrý salasyndaǵy zańnamany buzý jaıttary anyqtalyp jatyr.
Mysaly, Astana qalasy «QazEkoPatrol» qoǵamdyq birlestiginiń jetekshisi, eko-belsendi N.Tutanovpen birlesip, qalanyń káriz jelilerine qaldyqtardy zańsyz tógý faktilerin turaqty anyqtap keledi. Bul azamat dron arqyly quqyq buzýshylyqty beınege túsirip, ishki ister organdaryna jiberedi, polıseıler óz tarapynan quqyq buzýshyny jaýapkershilikke tartady. Osylaısha, jyl basynan beri 20-dan astam quqyq buzýshylyq anyqtalyp, ákimshilik sıpattaǵy sharalar qabyldandy. Aıta ketsek, mundaı zań buzýshylar ÁQBtK-niń 505-baby «Eldi mekenderdi abattandyrý qaǵıdalaryn buzý» boıynsha jaýapqa tartylyp, olarǵa 20-dan 30 AEK-ke deıingi aıyppul salynady.
Jyl basynan beri respýblıka boıynsha osyǵan uqsas quqyq buzýshylyqtar úshin 130 myńnan astam adam jaýapqa tartylǵan. Sonyń ishinde 12 myńy Astana qalasynda, 17 myńy Almaty qalasynda jáne 18 myńǵa jýyǵy Qaraǵandy oblysynda tirkelgen.
«Ekologııalyq jaǵdaıdyń jaqsy bolýy – halqymyzdyń jáne eń bastysy balalarymyzdyń densaýlyǵynyń kepili. El men jer – bárimizdiń ortaq úıimiz. Sondyqtan azamattarymyzdy ekologııalyq quqyq buzýshylyqtardy kórgen kezde nemquraılylyq tanytpaı, ekologııa departamentine nemese «102» pýltine habarlaýǵa shaqyramyz. Múmkindik bolǵan kezde dálel retinde qoldaný úshin beınege túsirgen jón. IIM óz tarapynan quqyq buzýshylardy jaýapkershilikke tartý úshin barlyq qajetti sharany qoldanady», dedi Asylbek Ydyrysov.
