Qara shańyraq

Tanysyp, aman-saýlyq suras­qannan keıingi bizdiń tilshi qaýy­my­nyń tirligi belgili ǵoı. Ol – redaksııa tapsyrmasyna sáıkes keıipkerimizdi áńgimege tartý. Syr sýyrtpaqtap, ártúrli taqyrypta sóz qozǵaý. Baıqaımyz, úı ıesi sózge onsha joq sııaqty. Qoıylǵan suraqqa qysqa ǵana jaýap beredi. Sóıtip, áńgimeni kelte qaıyrady. О́stip otyryp: «Syr óńirindegi kúrish egý úderisi qashan, qalaı bastalǵan? Buǵan baılanysty Ybekeńniń ne dep aıtqany esińizde joq pa?» degen saýaldarǵa da jetkenbiz. Mine, sol kezde baryp úı ıesiniń sózine jan kire bastaǵandaı boldy. Seıitbek qarııanyń aıtýynsha, keıin osy aımaqtyń atyn shyǵaryp, onyń eńbek adamdaryna ólsheýsiz ataq-abyroı syılaǵan bul daqyl mundaǵy egin, baqsha ónimderimen qatar erteden beri-aq egilip kelgen eken. Biraq óte az mólsherde, árkimniń shama-sharqyna qaraı degen sóz ǵoı bul. Al oǵan baılanysty betburys 30-jyldary bastalyp, birden bel alypty. Buǵan sebep bolǵan Ybekeńniń ákesi Jaqaı aqsaqaldyń sózi deıdi kónekózder. Qarııa sol kezdegi keńestik bılik tártibi boıynsha ómirge kelgen qosshy, moıynserik jáne arteldik sharýashylyq tirligine sát salyp qaraıdy. Baıqasa, olarǵa birikken aýyldastarynyń qol jetken jetistikteri máz emes. Qansha tyrbansa da ózderi ekken bıdaı alqaptarynan alatyndary ár gektardan 6-7 sentner ónim ǵana. Al Qıyr Shyǵystan jer aýdarylyp kelip, kórshi eldi mekende kúrish ósirip jatqan koreıler she? Olar dál sondaı jer men telimnen 15-16 sentner dán jınaýda. Osyny oı eleginen ótkizgen Jaqaı aqsaqal: «Dánniń asyly – bıdaı. Ony ne ósiredi? Qara topyraq, – deıdi jerlesterine. – Biraq ol bizdiń Syr óńirinde bar ma? Joq deýge bolmas, ókinishke qaraı az. Sondyqtan bıdaı mundaǵy boz topyraqqa tamyr jaıa almaýda. Endeshe, bizge tıimdisi kúrish. Olaı deıtinim, gektarynan 15 qaptan kem emes ónim alyp jatqan qarańdar ana kórshilerge. Demek, boz topyraq kúrishtiń jany eken. Sondyqtan myna oıpattardaǵy sheńgel alqaptaryn tazartyp, oǵan ózimizdiń aq marjan – qazaqy saly egińder jarandar!»

Sodan ne kerek, Jaqaı qart­tyń sózine qulaq asqan jurt sol kóktemde jańa bir iske bel sheship kirisedi. Odan jazǵa jalǵas­qan eńbekteriniń nátıjesin kúzde kó­rip, máre-sáre bolady. Ol buryn yńyrshaǵy shyǵyp júrgen eldiń ishim-jemge kenelip, toıynýy edi. Jáne ózderinen artylǵan ónimde­rin memleketke ótkizip, ústi-basta­ryn bir kıerlik kıimmen bútin­deýi bolatyn. Mine, ketpen shaýyp, oraq orǵan osy eńbek ıeleriniń qatarynda Ybekeń de júrgen ǵoı. Júrgende de qudaıdyń bergen eren kúsh-qaıratymen sol kezdiń ózinde-aq ózgelerden erekshelenip, jeke dara kórine bilgen.

– Ákeı birde bizge mundaı jetistikke eńbek, ıá, tek qana tynymsyz jumys pen tabandy is-áreketke toly qımyldyń arqasynda qol jetkizgenin aıtqany bar, – dedi osy araǵa kelgende Seıitbek aǵa. – Sol kezde ol kisiniń jasy qyryqqa ıek artyp, ómirden mol tájirıbe jınap úlgergen shaǵy eken.

– Túsinikti. Al atamyz, rekordqa qalaı qol jetkizgen? Bul qashan bolǵan oqıǵa? Muny kesheginiń adamdary bizder jaqsy bilemiz, árıne. Biraq búgingi urpaq she? Saýal sizge mine, sol úshin qoıylyp otyr.

– 1940 jyldyń kúzi bolýy kerek. Ákeı eńbek etetin Qyzyltý ujym­sharyna Ánes Altynbekov degen jas jigit keledi. Mamandyǵy agronom ol kúrishshilerge óz bil­genin úıretýge tyryspaı ma? Son­dyqtan, máselen, eski egistik al­qapqa aınalsoqtaı bermeı, jańa jer telimin alyp, sony ıgerýge áre­ket jasaýǵa umtylý. О́kinishke qaraı, kóp adam onyń sózin júre tyńdap, aıtqan aqyl-keńesterine onsha mán bermeıdi. Sóıtip, ózde­riniń burynǵy: «Jer jyrtyp, tu­qym septik. Ony sýǵa bastyryp, aram­shóbin otadyq. Endi qalǵanyn bir qudaıdan kúttik», – degen qaza­qı jaıbaraqattyqqa salynady. Al bizdiń ákeı Ánestiń ár nárseni jan-tánimen túsindirgen sózine zer salyp qaraıdy. Oılap kórse... Múlde bólek tirlik. О́zge jumys tásili. Basqa tájirıbe. Sodan ne kerek ol kisi jas mamannyń aıtqanyna qulaq asyp kórýge bel baılaıdy. Sóıtedi de: «Osyǵan siz ıelik etińiz», degen túbekke kóz salady. Baıqasa, agronom jigittiń jer tańdaýy durys sııaqty. Sebebi ol ylǵal kózi mol jınalatyn ári tóńirekke sý qashyp, eginshini áýre qylmaıtyn oıpatty alqap eken. Osyny kóńilge túıgen kánigi dıqan: «Jaraıdy», dep jańa telimdi mar-mar qamys pen shatysqan sheńgelden tazartýǵa kirisedi. Arada 15 kúndeı ýaqyt ótkende, atalǵan túbekti qaıta aınalyp kelip kórgen Ánes ákeıdiń tap-tuınaqtaı isine erekshe súısinip, keremet rıza bolady. Sóıtedi de kelesi tapsyrmany túsindirýge kirisedi. Onyń aıtýynsha myna telimdi tazartyp, tegistegen kezde jınalyp qalǵan taý-taý sheńgel butalary men aǵash túbirleri jáne qoǵa, qamys úıindilerin órtep, kúlin osy egistikke shashý kerek. Sodan soń qońyr kúzdiń qar túskenge deıingi jelsiz, jaýynsyz tymyq kezin paıdalanyp, jaqyn mańdaǵy mal qoralarynan qı tasý, ony da osy tanapqa jaımalap tógý qajet. Olar aldaǵy qystaǵy qar, kóktemgi jańbyr sýymen jerge sińip, kúrish egetin alqapty qorektendiredi. Topyraqqa kúsh berip, tyńaıtady. «Apyraı, á? – deıdi myna aqyl qulaǵyna kirgen ákeı. – Buryn qıdy biz úı aýlasyndaǵy baqshaǵa ǵana paıdalanýshy edik. Sóıtsek ol egin alqabyna da qajet dúnıe eken ǵoı. Ishteı osylaı degen dıqan qyrmandaǵy kúzgi jumystan bosaǵan qos ógizdi eki arbaǵa jeke-jeke jegedi. Sodan soń onyń bireýiniń buıdasyn báıbishesi Bıbijarǵa ustatyp, ekinshisin ózi jetekke alǵan kúıi jaqyn jerdegi mal qoralarynan qı tasýǵa kirisedi.

Osylaı degen Seıitbek aǵa ta­maǵyn bir kenep alyp, áńgime­sin ári qaraı jalǵady. Úı ıesiniń sózine qaraǵanda, aýyldastary óz telimderindegi ótken kúzden qalǵan shóp-shalamdardy endi tazartyp jatqanda, Ybekeń jer jyrtýǵa kirisedi. Olar soqa sala bastaǵanda, bul kisi tuqym seýip bolady. Al jerlesteri oǵan jumylǵanda, dı­qan ózine tıisti kúrishtik alqa­byn­daǵy tekshelerdi sýǵa toltyrýmen aınalysady. Sodan on shaqty kún ótkende... Iá, sol shamada Ybe­keń­niń telimine torǵaılar kelip qap­tasyn. Mundaıdy kórmegen agronom Ánes shoshyp ketip: «Bul ne?» – dep suramaı ma dıqannan. «Ol qustardyń nápaqasy», – dep jaýap beredi kúrishtik alqabynyń ıesi. Sóıtedi de mamanǵa sebil­gen tuqymnyń keı bóliginiń sýǵa bórt­peıinshe tómenge birden shóge qoı­maıtynyn, sonyń saldarynan jel terbetken maıda tolqynmen ta­nap jıegine shyǵyp qalǵan dánder­di qustardyń terip jep ketetinin aıtady. «Muny boldyrmaýdyń qan­daı amaly bar? Siz ony bilesiz be?» – dep agronom endi ol kisiden aqyl suraıdy. «Ertede bizde laı omash degen jumys tásili bar-tyn, – deı­di Ybekeń. – Bul onsha jýan emes, uzynsha túzý dóńbektiń eki jaq ushy­na aınalmaly temir shyǵyr­shyq ornatylǵan qural edi. Ony kúrish­tik alqabyndaǵy sýdyń ishimen ógiz­ge kóldeneńinen súıretkize alyp júrgende birinshiden, tanap laılanyp, tolqynmen birge qalqyǵan tuqymdy tereńge tartyp áketetin. Ekinshiden, egistik alqaptyń kedir-budyr jerleri tegistelip, sodan bir aıdan keıingi kúrish kóshetterin otyrǵyzar kezde oǵan jaıly oryn jasaıtyn». «Kúrish kóshetteri deısiz be? Aıtyńyzshy! Ol ne?» – deıdi buryn estimegen bul sózge tańdanǵan Ánes. «Kóktemdegi sýǵa bastyrylǵan myna alqapta jaz shyǵa bere kúrish óskinderi paıda bolyp, boı kótere bastaıdy. Baıqap qaraǵan janǵa olar telimniń bir jerinde mol, ekinshi jerinde az bolyp kózge shalynary anyq. Egistiktegi ondaı ala-qulalyqty joıý úshin dıqandar kúrish óskinderiniń tyǵyz ósken jerindegi sabaqtardy tamyrymen sýyryp alyp, ol kóshetterdi álgi alqaptyń sırek ósken tusyna aparyp otyrǵyzady. Sonda plan­tasııadaǵy kúrishtik birdeı bolyp ósip, boı kóteredi. «Myna eki ju­mys ádisińizdiń ekeýi de ǵajap tásil eken, aǵasy, – deıdi joǵarydaǵy áńgimeni den qoıyp tyńdaǵan agronom jigit. – Bilgenińizdi osylaı ortaǵa salyp aıtyp otyryńyz. Meniń kitaptan oqyǵanym, sizdiń ómirden kórgenińiz bar. Birlesip jumys isteıik».

Sodan ne kerek, birin-biri tyń­dap, quptap ári qostaǵan dıqan men agronom kóktemdi ótkizip, jazdy qarsy alady. Kúz jaqyndaı bergende dala shóbi qýrap, tóńirektiń reńi solǵyndaı bastamaı ma?! Sol ýaqytta Qyzyltý ujymsharyndaǵy sarkidir tartqan eginjaı alqabynyń shet jaǵynda keremet bir jasyl aral kóz tartyp, ózge telimderden erekshelenip turady. Bul baby kelisip, endi bir aıdan keıin gektarynan 40 sentner aq marjan berýge daıyn turǵan Ybekeńniń kúrish tanaby edi. Ol kezderi qoldary 22 sentnerge áreń jetip júrgen Syr dıqandary úshin bul múmkin emes­teı bolyp kóringen kórsetkish-tin. Al kelesi 1942 jyly tynymsyz eńbek ıesi joǵarydaǵy mejeni 62-ge, 1943 jyly 91-ge jetkizedi. 1944 jyly rekordtarǵa jol-basy bolyp tabylatyn kórsetkishterdiń saltanatty sherýi bastalady. Ybekeń­niń bul jylǵy qol jetkizgen eń­bek nátıjesi ár gektardan 156 sentnerden alǵan ónim-tin. Odan keıingi 1946 jyly – 160, 1947 jyly... Na­ǵyz rekordtyń ózi ómirge keldi! 172 sentner!!! Iá, keıin Ybyraı túbegi dep súıispenshilikpen ata­lyp ketken ondaǵy bes gektar kúrish­tik alqabynyń ár gektarynan 172 sentner aq marjan! Munyń bári dańǵaıyr dıqannyń ózi qaıtalap aıta beretindeı: qaı ýaqytta da tynbaı alǵa umtylǵan tirliktiń, sha­rýashylyq mamandarynyń za­man talap etken jańalyǵyn jú­zege asyrýǵa laıyq jaýap berýge ty­rysqan izdenisiniń jáne jerdi emip ósken ata-baba dástúrinen qal­ǵan halyqtyq tájirıbeni óz kú­rish plantasııasyna birden emes, bir­tindep engizgen ómirlik tájirıbeniń jemisi edi.

– Sodan ákeıdiń ómir jolynda múlde bir jańa, jarqyn kezeń bastaldy deısiz, – dedi sózin ári qa­raı jalǵaǵan Seıitbek aǵa. – Onyń basty-bastylaryn atap aıtar bolsaq, oıymyzǵa eń aldy­men myna jaıt oralady. Ol 1947 jyly Shvesııada ótken halyq­ara­lyq aýyl sharýashylyǵy kórme­sinde dańǵaıyr dıqannyń kúrish daqylyn ósirý boıynsha joǵary­da sóz etken jetistiginiń álemdik rekord dep tanylýy edi. Sol tabysy úshin ákeı aınalasy úsh jyl­dyń ishinde Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalyp, KSRO Memlekettik syılyǵynyń ­laýreaty atandy. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńe­sine depýtattyqqa saılanyp, So­sıalıstik Eńbek Eriniń alǵash­qy Altyn Juldyzyn keýdesine taq­ty. Sondaı-aq halqymyzdyń atyn álemge pash etken dańq ıesine sá­lem beremiz, júzdesip, áńgimelesemiz dep ataǵynan at úrketin nebir aımań­daı aǵalarymyzdyń bizdiń aýylǵa top-tobymen at basyn burǵany da mine, osy kez.

– Atap aıtqanda...

– Buǵan alǵashqy kezekte Sá­beń, jazýshy Sábıt Muqanovty aıtýǵa bolady. Ol kisi men ómirge kelgen 1944 jylǵa deıin ata-babamyz qonystanǵan Qyzyltý ujym­sharyna eki ret kelipti. Sóıtip, «Syr­darııa» romanyna materıal jınaý úshin ákeıdiń janynda úsh aıǵa jýyq ýaqyt júripti. Almatyǵa qaıta oralǵan soń «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine «Sý atasy», «Ybyraıdyń 18 ósıeti» atty eki maqala jarııalap, sodan soń ǵana baryp oıǵa alǵan shyǵarmasyn jazýǵa otyrady. Sábeńnen keıin bizdiń aýylǵa kelgen ekinshi bir úlken adam ol – Álibı Jangeldın. Bul shamasy 1950 jyly-aý dep oılaımyn qazir. О́ıtkeni keńestik Qazaqstannyń 30 jyldyǵy ma eken, áıteýir bir dataly merekege baılanysty: «Sizge nagrada tapsyrýǵa keldik», – dep Syr boıyndaǵy túbekke tigilgen kıiz úıimizde eki kún qonaq bolǵany esimde. Janyna segiz-toǵyz jastaǵy balasyn ertip ákelipti. Kıiz úıdiń ne ekenin bilmegen ol syrttaǵy keregege jarmasyp, odan ýyq ústine órmelegende Álekeń: «Shańyraqty qıratasyń», – dep balasyn jerge ázer túsirip alǵany bar.

Úı ıesi osy sózderdi aıtyp otyrǵanda, esime ataqty dıqannyń halqymyz erekshe qadir tutqan taǵy bir iri tulǵamen kezdesýi esime tústi. Ol – Dinmuhammed Ahmetuly Qonaev edi. Bul júzdesýdi men jazýshy Orazbek Bodyqovtyń Ybekeń jóninde 1980 jyly jazǵan «О́mir joly» kitabynan biletinmin. Keıin ony úlken kisiniń óz aýzynan da estýdiń sáti tústi. Oǵan sebep: 1992 jyly Dımekeń 80 jasqa tolatyn boldy. Soǵan baılanysty «Jas Alash» gazeti atynan ıntervıý alýǵa barǵan men áńgime barysynda tómendegideı suraq qoıǵanym bar. Ol: «Shopan ata Jazylbek Qýanyshbaev, dıqan baba Ybyraı Jaqaev, qazaq aýyz ádebıetiniń sońǵy tuıaǵy Kenen Ázirbaev... Bul kisiler jóninde ne aıtasyz?» – degen saýal edi. Sonda: «1954 jyl­ǵy jazda – dedi Dinmuhammed Ah­metuly, – respýblıka Ǵylym aka­­demııasynyń prezıdenti bolyp tur­ǵanymda, tyń ıgerý naýqanyna baı­lanysty jer-jerdegi aýyl sha­rýashylyǵy ozattarynyń basyn qosyp keńes ótkizdim. Jıyn aıaq­talǵannan keıin osy basqosýǵa qa­tysqan Ybyraı aqsaqaldy kó­rip qalyp, sálem berdim. Erte­sinde kabınetimde qabyldap, kóp áńgimelestik. Sóz reti kelip qal­ǵan­da dańǵaıyr dıqanǵa: «Qalaı oılaısyz, Jetisýda da kúrish óser me edi?» – dedim. Sonda ol kisi: «Bul óńirdiń jeri qara topyraqty jáne tastaqty ǵoı. Kúrishke boz topyraq kerek. Oǵan bir jarasa, Ile boıy jarap qalar», – dedi. Osy áńgimeden keıin biraz ýaqyt ótken soń, bul 1962 jyl, Ybekeńdi Syr boıynan arnaıy shaqyrtyp alyp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Haıdar Arystanbekov úsheýmiz Ileniń arǵy betine attandyq. Sondaǵy Aqdala alqabyna kelgende ataqty dıqan: «Osy jer durys-aý, shamasy», – dep qaldy. Ony este ustaǵan biz 1965 jyly álgi aımaqqa jańa ǵana qurylyp, jumys isteı bastaǵan «Glavrıssovhozstroı» mamandaryn jiberdik. Zertteý nátıjesi jaman bolǵan joq. «Durys», – degen jaýap aldyq olardan. Sol Aqdala 70-80-jyldary kúmis kúrishti baq dalaǵa aınaldy emes pe?!»

Qara shańyraqtaǵy dastarqan basynda otyrǵandarǵa osy jaıtty aıtqanymda: «Iá, solaı. Úlken kisi keıin Qyzylorda oblysyn arala­ǵan saparlarynyń birinde munda ákeı­ge amandasýǵa arnaıy kelgen. Son­da Almaty oblysyndaǵy Aqda­la alqabyn sóz ete otyryp, dıqan atalaryńyzǵa rahmet aıtqany bar», dep rıza keıippen eske al­dy Dımekeńdi Seıitbek aǵa. Osy kó­ńildi sátti paıdalanǵan men endi úı ıesinen taǵy bir jaıtty suraý­ǵa bekindim. Ol jergilikti bılik­tiń soǵystan keıingi kezeńde Ybekeń­di qoıarda qoımaı ujymshar bastyǵy etip qoıǵany jónindegi áńgime­niń anyq-qanyǵyn bilý edi. Sóıtsem, ras eken. 1952 jy­ly aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy Qarakózov degen kisi dıqandy ózi­ne shaqyrtyp alady. Sóıtedi de bul qadirmendi adamnyń sońǵy jyldardaǵy qol jetkizgen jetistikteri men ataq-­dańqyn sanamalaı kelip: «Siz sııaqty qurmet ıesiniń egis­tik al­qapta qara jumys istep júr­geni ja­raspaıdy. Sondyqtan ketpen shaýyp, sý keshkendi qoıyńyz. Ujym­shar bastyǵy bolyńyz», – deıdi. Bul usynysqa dıqan shorshyp túsip: «Aınalaıyn, meniń jumysym da, tynysym da dala. Meni odan aıyra kórme», – dep aýpartkom hatshysynyń usynysynan at tonyn ala qashady. «Bolmaıdy, Ybeke. Sizdiń aýylǵa basshy turaqtamaı-aq qoıdy. Ol elge aqsaqaldyq etetin beldi adam kerek, – deıdi áńgime ıesi. – Oǵan ózińizden basqa yńǵaıly adam bolmaı tur. «Aqsaqaldyqtyń zamany adyra qalǵan joq pa?..» Aýzyna kelip qalǵan osy sózdi aıtýǵa bekingen ákeı tamaǵyn keneı beredi de: «Qoı, qalaı bolǵanda bul úkimet adamy ǵoı. Jáne aýdan basshysy degen dardaı aty bar. Olaı demeıin», deıdi ishteı. Sóıtedi de: «Qazir men 20 gektar jerge kúrish egip, el dáýletin eseleýge úles qo­syp júrmin, qaraǵym, – deıdi Qara­kózovke. – Sol egistik alqabyma ta­ǵy 20 gektar qosyp bershi. Kór de tur, aıdy aspanǵa shyǵarmasam da kóp jylǵy tájirıbemniń arqasynda ol telimnen de mol ónim alarym anyq. Maǵan ujymshar basqartqannan góri aýdan men oblysqa sol tıimdi. Osylaı etshi, inim». «Joq, Ybeke. Bolmaıdy. Bıýro solaı uıǵardy».

«Jaraıdy, – deıdi aıtysýǵa sóz taba almaǵan eńbek adamy. – Meni masqara qylatyn boldyń­dar. Amal ne?». Dıqannyń bulaı deýin­de úlken mán bar edi. Birinshi­den, ol kisi saýatsyz-tyn. Sodan qat­ty jasqanatyn. Ekinshiden, ózi jetek­shilik etýge kelgen Qyzyltý ujymsharynyń tirligi ońyp turǵan joq edi. Mundaı kezde kósemsip, bil­gishsinip ketetin aryzqoılar men qyzyl­kózder eshkimge daýys kó­termeıtin momyn, ıi jumsaq bul ki­sini qalaı tyńdasyn. Úshin­shiden, basshylyq týraly áńgime bas­talǵanda da, odan ujymshardy bas­qarýǵa kelgende de Ybekeńde esh­qandaı ynta bolmady. Kerisinshe keń dalany saǵynyp, kúrishtik alqapty ańsady da turdy. Ketpen ustaýdy qoıǵaly beri arqasy qurysyp, yńqyl-syńqyly da jıilep ketti. Basqa dıqandardyń buǵan tanys jumystaryna esh alańsyz baryp, qaıtyp júrgenin kórgende, ishqusa kúı keshetin boldy. Sondaı kóńilsiz kúnderdiń birinde, bul Ybekeńniń ujymshar tóraǵasy bolǵanyna jarty jylǵa jýyqtap qalǵan kez, Almatyda ótetin aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń jıynyna qatysýǵa shaqyrylady. Basqosý aıaqtalǵan soń ol kisi Qy­zyl­ordadan ózimen birge kelgen ob­lystyq partııa komıtetiniń hatshysyna qarap: «Saǵan ótinishim bar, inim», – deıdi. «Aıtyńyz», – dep jaýap beredi serigi. «Ortalyq Komıtetke baraıyq. Meni Jume­keńe jolyqtyr qaraǵym». Hatshy jy­mıyp kúlgendeı bolady. Baı­qaıdy, ishi birdeńeni sezgendeı me, qalaı?.. Biraq tilin alyp, Juma­baı Shaıahmetovke ertip aparady. Ataqty kúrishshiniń ótinishin asyqpaı tyńdaǵan respýblıka basshysy Ybekeńniń sózine senedi. Sóıtedi de: «Dıqannyń 10 kún bastyq bolǵanynan bir kún egin ekkeni tıimdi emes pe?» dep ashýlanady. Qyzylordaǵa telefon soǵyp, jaǵdaıdy retteıdi. Biletinderdiń aıtýynsha, ujymshar basshysy qyzmetinen osylaı qutylyp, aýy­lyna kelgen dıqan egistik alqa­byna barǵanda: «Jaryqtyq aq topy­raǵym-aı!» dep bir ýys ony keý­desine basyp, kúrish plantasııasymen jylap kóriskendeı bolady.

– Taǵy qandaı suraǵyń bar ini­shek, – dedi joǵarydaǵy áńgime aıaq­tala bergende maǵan barlaı qaraǵan úı ıesi. – Qysylma. Aıt. Bárin bol­masa da bilgenimdi aıtýǵa tyrysaıyn.

– 2006 jyly, – dedim my­na sózge ile jaýap qatqan men. – «Ar­gý­men­ty ı fakty» aptaly­ǵy­nyń Qazaqstan­ǵa arnalǵan qo­sym­shasynan: «Ataqty kúrishshi Yby­raı Jaqaev Más­keýdegi  Búkilodaqtyq Halyq Sha­rýa­­shylyǵy Jetistikteri kórmesi­­niń 1955 jylǵy ashylý sal­­tanatyn­da lenta qııý qurmetine ıe bolǵan sanaýly adamdardyń biri», – degen derekti kózim shalyp qalyp edi. Ol nysan 1939 jyly-aq elge esigin aıqara ashyp, sodan bastap ju­mys istep kele jatqan joq pa?! Al «AıF»-taǵy 1955 jyly aıtylǵan qaı kórme?

– Ol bylaı, – dep sózge aralas­ty dastarqan basynda otyrǵan «Syr boıy» oblystyq gazetiniń bas redaktory Serik Pirnazar. – Iá, Búkilodaqtyq Halyq Sharýashylyǵy Jetistikteri kórmesi soǵystyń aldynda ómirge kelgeni ras. Biraq KSRO Úkimeti ony ýaqyt talabyna saı etip qaıta jasaqtaý úshin 1949 jyly jańa sheshim qabyldaǵan. Sóıtken de 1954 jyldyń aıaǵyna deıin ondaǵy jańǵyrtý jumystaryn tolyq aıaqtap bitirgen. 1955 jyly onyń ashylý saltanaty ótken. Bu­ǵan memleket basshylary kelip, arnaıy túrde qatysady. Sodan keıin­gi kezek osy alyp nysannyń negiz­gi jańalyǵy bolyp tabylatyn 15 odaqtas respýblıkalar kesheni­niń tusaýkeserine kelmeı me? Mine, sonda Qazaq KSR-i pavılony­nyń ashylý rásimi lentasyn qııý qur­meti kúrish ósirýden álemdik rekord ıesi, Eńbek Eri, Memlekettik syılyq­tyń laýreaty Ybyraı Jaqaev ata­myzǵa buıyrǵan.

...Áńgime aıaqtalyp, bárimiz syrt­qa shyqtyq. Oıymyz – Ybyraı Ja­qaev atyndaǵy mýzeıge kirip, ondaǵy eksponattarmen tanysý. Bul úı 1979 jyly salynypty. Ol dıqan babanyń burynǵy ózi turǵan mekenjaıy eken. Bertinirekte mýzeıge aınalǵan odan kóp nárseni kórip, biraz nársege qanyqtyq deýimizge bolady. Máselen, ózimiz ara-tura bolsa da gazet-jýrnal betterinen kórip qalatyn shopan ata Jazylbek Qýanyshbaev pen dıqan baba Ybyraı Jaqaevtyń sýretin alyp qaraıyq. Dalanyń qos báıtereginiń emen-jarqyn áńgimelesip otyrǵan osy bir jarasymdy kórinisin fotoobektıvke kim iliktirdi eken dep oılap qoıatynbyz. Sóıtsek, ony eshqandaı da ataqty fotograftar emes, Shıeli óńiriniń týmasy, mundaǵy aýdandyq gazette 40 jyl­ǵa jýyq jumys istegen Saıdha­san Hýtaev degen aǵa áriptesimiz túsiripti. Sodan keıin mýzeıdegi bizdiń nazarymyzdy aýdarǵan eksponat ol Ybekeńniń ketpeni boldy. Dıqannyń eńbek quraly retindegi ómirlik serigine aınalǵan ony asqan bir tolqynysqa toly sezimmen qolǵa ustaǵanymyzda, salmaqty dúnıe ekenin baıqadyq. Bolat dep ásirelep aıtpaı-aq qoıalyq, taza temirden jasalǵan ony saýsaqtarymyz­dy kere ólshegenimizde kóldeneńi eki, tigi úsh qarys boldy. (Keıin redaksııaǵa oralyp, joǵarydaǵy ólshemderdi syzǵyshtaǵy sıfr­larmen salystyrmaımyz ba?! Sóıt­sek, ketpen kóleminiń eni 42, uzyndyǵy 63 santımetr eken). Já, murajaıda osy qasıetti jádi­gerdi ustap turyp ekskýrsovodtan: «Ybekeńniń bul ketpenin kim jasaǵan? Sony bilesizder me?» – dep suraýdy da umytqanymyz joq. Buǵan: «Seıtimhan usta. Iá, Seıtimhan Saqov. Bizdiń óńirde erterekte sondaı bir keremet adam bolypty. Muny jasaǵan sol usta», – dep jaýap berdi ol.

...Mýzeıden tús aýa shyqtyq. Sodan soń da Seıitbek aǵamen biraz áńgimelestik. Ondaǵy sóz arqaýy qa­rııanyń ózi men bala-shaǵasy týraly boldy. Qara shańyraq ıesi­niń aıtýyna qaraǵanda, Ybekeń Bıbi­jar apamyzdan Aqylbek, Qalııa, Seıitbek atty úsh perzent kóripti, Aqylbek soǵysqa attanyp, sodan elge qaıtpaǵan. 1944 jyly ómir­ge kelgen Seıitbek orta mektepti bi­tir­gen soń Almatydaǵy aýyl sha­rýa­shylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa tú­sedi. Dıplom alǵan soń agronom ma­mandyǵy boıynsha týǵan aýylynda taban aýdarmaı eńbek etedi. Kóp jyl sharýa qojalyǵyn basqarǵan da jaıy bar. Zaıyby Jalǵas jeńgeı ekeýi jeti perzenttiń ata-ana­sy atanyp, bárin ósirip jetkizedi. Úl­keni Seıilbek kezinde aýdannyń aýmaqtyq basqarmasynda qyzmet istegen. Aýǵan soǵysynyń arda­ge­ri. Qyzdary – Fatıma kásipker, Botagóz medısına mamany. Baqyt – esepshi. Aıagóz – mýzeıde ekskýrsovod. Merýert – úı sharýasynda. Ortanshy uly Meıirbek pen onyń zaıyby Gúlnar da tyndyrymdy eńbek ıeleri retinde óz sharýalaryn dóńgeletip otyr.

P.S: Taıaýda Shıelidegi áriptesim Nurmahan Eltaıǵa telefon soqtym. «Qarııa tyń, baqýatty. Bala-shaǵasynyń ortasynda qara shańyraqtyń quty bolyp otyr», dedi.

Janbolat AÝPBAEV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Qyzylorda oblysy,

Shıeli kenti