Saılaýshy senimine selkeý túspesin

Osy oraıda bıylǵy 19 naýryz­da alǵash ret proporsııalyq jáne ma­­jorıtarlyq júıeler qatar qol­da­nylyp ótkizilgen Parlament Májilisi men barlyq deńgeıdegi máslıhattar saılaýynyń da saıası máni zor ekendigin aıtqan jón. О́ıtkeni elimizde qaıtadan engizilgen bir mandatty okrýgter boıynsha tir­kelgen depýtattyqqa kandıdattar buryn-sońdy ushyraspaǵan dáre­je­de kóp boldy. Bul – halyqtyń Memleket basshysy jarııa etken saıası re­formalar baǵytyna úlken senim artqandyǵynyń jáne onyń Ádiletti Qazaqstan ornatý ıdeıasyn shyn peıilmen qoldaǵandyǵynyń nátıjesi ekendigi daýsyz. Alaıda «Áp-ádemi án edi, pushyq shirkin qor qyldy» degendeı, saılaý úderisine keı óńir ákimderi zańsyz aralasyp, Májilis pen máslıhat depýtattyǵyna «óz adamdaryn» ótkizý úshin ákimshilik resýrstardy qoldanǵany saılaýshylar senimine selkeý túsirgeni anyq. Sebebi jekelegen oblystarda básekelesterin adam senbesteı aı­qyn basymdyqpen jeńgen kan­dı­dat­tardyń «tańǵalaralyq je­ńis­teri» óte kúmándi edi.

Bul rette Jezqazǵan qalasy Qo­ǵam­dyq keńesiniń tóraǵasy Abzalbek Molaqov: «Jezqazǵanda saılaý naý­qanynda saılaýshylarymen kóp kezdespegen úmitkerdiń depýtat bolyp ketkeni áleýmettik jelide biraz talqyǵa tústi. Ol saıası naýqannan sál buryn ǵana iri kásiporynǵa ta­ǵaıyn­dalǵan basshy edi. Eger bu­rynnan istep kele jatqan, elge bel­gili azamat bolsa birsári. Halyq: «О́ńir­ge belgili adam nege depýtat bola almaıdy?», desti. Bylaı qara­sań, qısynǵa keletin ýáj.

Eki jyldan beri jergilikti deń­geı­de ótip jatqan aýyl ákimderi saılaýynda da kimniń jeńetini aldyn ala belgili bolyp jatady. Saılaýdaǵy keleńsizdikter Prezıdent bastama­la­ryna kóleńke túsiredi. Biraq syn negizinen, jergilikti bılikke baǵyt­tal­ǵany aqıqat. Sondyqtan aldaǵy ýa­qytta ótkiziletin aýdan jáne oblys­tyq deńgeıdegi qala ákimderin saı­laýdyń ádiletti ótýi bárimizge baı­lanysty. Saılaý ádil bolmaı, Ádi­letti Qazaqstan da ornamaıdy», deıdi.

Osy oraıda Memleket basshy­sy­nyń segizinshi shaqyrylǵan Parlamenttiń birinshi sessııasynyń ashylýynda: «Saılaý naýqany kezin­de kóptegen oryndy syn, baıypty usynys aıtyldy. Biz aıtylǵan sal­maqty usynystardy mindetti túrde zerdeleımiz. Biz Otanymyzdy ór­kendetý jolynda zor betburys jasap, jańa dáýirge qadam bastyq. Biraq ózgerister munymen bitpeıdi. Bul – uzaq joldyń basy ǵana. Reformalar jalǵasa beredi, saıası qurylymdy jetildirý qajet. Bul – asa mańyzdy jumys», degen sózi elimizdiń saılaý júıesinde áli de olqy tustar baryn jáne olardy túzetý qajettigin bildiredi.

Bizdiń baıqaýymyzsha, ortalyq jáne jergilikti bılik basynda júr­gen joǵary laýazymdy tulǵalar óz is-áreketterinde halqymyzǵa ata­­­shyldyq pen jershildik syndy qo­­ǵam­­dyq dertter tán ekendigin qaı­myǵa eskerip otyrǵandyǵy ańǵa­rylady. Mysaly, Prezıdenttiń 2022 jylǵy 8 maýsymda qabyldaǵan «Oblys aýmaǵynda ornalasqan más­lı­hattar nemese respýblıkalyq mańyzy bar qalalar jáne astana máslıhattary depýtattarynyń oblys, respýblıkalyq mańyzy bar qala jáne astana ákimin laýazym­ǵa taǵaıyndaýǵa kelisim berýi qaǵı­da­la­ryn bekitý týraly» Jarlyǵyna sáıkes Memleket basshysy oblys, res­pýblıkalyq mańyzy bar qala jáne astana ákimi laýazymyna keminde eki kandıdat usynatyny belgili. Bir jyldan asa ýaqyt ishinde qa­­lyptasqan tájirıbe ákimdikke kan­­dıdattar retinde ortalyqtan jáne jergilikti jerden eki basshy kadr tańdap alynatyndyǵyn jáne ashyq daýys berý arqyly barlyq deńgeıdegi máslıhattar depý­tat­tarynyń kópshiligi ortalyqta bas­shy­lyq qyzmet istegen azamatty taǵa­ıyndaýǵa kelisim beretindigin kórsetip otyr. Ádette jergilikti jerden tańdap alynǵan kandıdattyń bedeli men iskerligi hám «saıası salmaǵy» ortalyqtan usynylǵan áriptesine qaraǵanda áldeqaıda tómen bolyp keledi. Ázirge bul «dástúr» birde-bir ret «buzylǵan» joq. Tipti depýtattar arasynda «negizgi kandıdat» degen uǵym paıda bolypty. Munyń ózi qazir jurtshylyqtyń synyna ushyrap otyr. Demek, Mem­leket basshysynyń bastamasyn burmalamaý men jershildikke jol bermeý úshin eki laıyqty úmitkerdi de ortalyqtan nemese jergilikti jerden iriktep, máslıhat depýtattarynyń jabyq daýys berýi arqyly tańdaý jasaýyn jolǵa qoıý qajet sııaqty.

Al óńir ákimderiniń Parlament Senaty men Májilisiniń jáne máslı­hat­tardyń depýtattyǵyna, sondaı-aq aýdan ákimderiniń aýyl ákimdigine ózderiniń «senimdi» adamdaryn saılatýǵa tyrysyp júrgeni jasyryn emes. Kóbinese solaı bolyp jat­qany da – qazirgi ómir shyndyǵy. So­nyń saldarynan saılaýshylardyń bir bóligi elimizdiń saılaý júıe­si­ne senimi shamaly. Bul rette Or­talyq saılaý komıssııasynan bas­tap, aýmaqtyq, okrýgtik jáne ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń barlyǵynyń quramyn jańartý, olardyń músheligine barlyq saıası partııalardyń ókilderin tartý sııaqty usynystar aıtylyp júrgenimen, mundaı sharalardyń tıimdiligi shamaly dep sanaımyz. Sebebi resmı tir­kelgen saıası partııalarǵa ha­lyq­tyń senimi selkeýsiz emes, ári olar­­dyń qaısybiriniń óńirlerdegi mú­she­leriniń sany múldem az. Tipti shal­ǵaı­daǵy aýyldarda «Amanat»-tan basqa partııanyń bastaýysh uıymy túgil, birde-bir múshesi joq.

Bizdińshe, qaı saılaýdy bolsyn ádil ótkizý úshin fransýz ımperatory III Napoleon aıtqandaı-mys, «daýys qalaı berilgendigi mańyzdy emes, qalaı sanalǵandyǵy mańyzdy» ekendigin eskergen jón. Sondyqtan birinshiden, kórshiles Qyrǵyzstan sııaqty saılaý júıesi ozyq elderdiń tájirıbesine súıenip, daýys berýdiń úsh formatyn – elektrondyq ádisti, qaǵaz bıýlletendi jáne bıo­met­rııa­lyq tehnologııany qatar qolda­ný­dy engizý óte qajet. О́ıtkeni bul júıe da­ýys berýdiń ádildigin qamta­masyz etip, oǵan esh kúmán týǵyz­baıdy. Ekin­shiden, daýys berý barysynda ártúrli quqyq buzýshy­lyq­tar­dyń aldyn alý maqsatynda daýys be­re­tin oryndarǵa beınebaqylaý ornatpaı bolmaıdy. Úshinshiden, ákimshilik resýrsty qoldanǵany úshin sheneýnikterge meılinshe qatań jaza belgilegen jón. Tórtinshiden, kandıdattardyń saılaýshylardyń daýystaryn satyp alǵany úshin de qatal jaza qoldaný qajet. Eger osyndaı sharalar kesheni qabyldanbasa, kez kelgen saılaý qansha ádil ótkizilse de, onyń qorytyndysymen kelispeı, daý-damaı týǵyzýshylar tabylatyny anyq. Muny da halyqaralyq tájirıbe kórsetip otyr.       Taǵy bir ma­ńyzdy jaıt – aldaǵy ýaqytta saılanatyn aýdan jáne oblystyq ma­ńyzy bar qala ákimderi joǵary jaq­qa jaltaqtamaı, ózderin saılaǵan jer­gilikti turǵyndardyń ıgiligi jo­lynda barynsha derbes jumys isteýine múmkindik týǵyzý qajet. Bul úshin, eń aldymen, olardyń qolynda qomaqty qarajat bolýǵa tıis. Osy­ny eskergen Memleket basshysy bıylǵy «Ádiletti Qazaqstannyń eko­nomıkalyq baǵdary» Joldaýyn­da: «Aýdan ákimderine jergilikti bıýd­jetti basqarý quqyǵyn bergen jón dep sanaımyn. Bul, eń aldymen, sol jerdegi máselelerdi jedel sheshý úshin qajet», dep atap aıtty. Osyǵan oraı, Úkimet Bıýdjet kodeksine tıisti ózgeris engizý týraly zań jobasyn ázirlep, Májilistiń qaraýyna engizý isin keshiktirmegeni jón.