Halyqtyń saýlyǵy, tabıǵattyń tazalyǵy mańyzdy

Medısınadaǵy mańyzdy sharalar

Densaýlyq saqtaý mınıstri Ajar Ǵınııat baıandamasynda respýblıka boıynsha MSAK aıasynda 5 617 nysan medısınalyq kómek kórsetetinin aıtty. Olarǵa medısınalyq pýnkttegiler, dári­gerlik ambýlatorııalar, emhanalar, feldsherlik-aký­sher­lik pýnkttegiler t. b. jatady. Densaýlyq saqtaý salasyndaǵy osy býynnyń jumysy aýmaq bo­ıynsha qoljetimdilikti qam­tamasyz ete otyryp, otbasylyq qyzmet kór­setý qaǵıdatyna qu­ryl­ǵan. Ol úshin ýchaskelik mýl­tı­dıssıplınarlyq komandalar qurylyp, oǵan ýchaskelik dáriger, úsh orta medısına qyz­metkeri, áleýmettik qyzmetker jáne psıholog kiredi.

Keıingi úsh jylda memleket MSAK-ty nyǵaıtý boıynsha birqatar sharany iske asyrdy. Máselen, ambýlatorııalyq deń­geıde qarjylandyrý ósti, kon­sýl­tasııalyq-dıagnostı­kalyq kómekpen qamtý 7 esege, qymbat KT qyzmetteriniń qoljetimdiligi 9 esege, MRT qoljetimdiligi 6 esege ulǵaıdy. Normatıvi qaıta qaraldy. Atap aıtqanda, keminde 500 adam turatyn aýyldarda medısına qyzmetkerleriniń sany bir adamnan úshke deıin kóbeı­di. Medbıkelerdiń qabyldaý fýnk­sııa­­­lary keńeıtildi. Onkolo­gııa­lyq aýrýǵa kúdigi bar pasıentter úshin «jasyl dáliz» aıasynda MSAK uıymdarynda tekserýden ótý jedeldetildi.

Bularmen birge MSAK-ty ambý­latorııalyq dári-dármekpen qam­tamasyz etý ulǵaıdy. 2019 jyly 48 aýrýǵa qarsy dári-dár­mek satyp alynsa, 2023 jyly bul tizim 126-ǵa deıin keńeıtilip, sha­mamen 4 mıllıon adamdy qam­tydy. Balalar men aýyl tur­ǵyndary arasynda aýrýlardy erte anyqtaý kúsheıtildi. Oǵan qosa densaýlyq saqtaýdy sıfr­landyrý, kólik medısınasyn damytý, bilikti mamandardy daıar­laý t. b. boıynsha jumystar júr­gizilip jatyr.

Mınıstr bıyldan bastap «Aýyl­dyq densaýlyq saq­taýdy jań­ǵyrtý» qanatqaqty ult­­tyq jobasy iske asyrylyp jatqanyn, onyń aıasynda 2025 jyldyń sońy­na deıin 655 MSAK nysanyn salý, 32 kópbeıin­di ortalyq aýdandyq aýrýhana­ny jańǵyrtý jáne aýyl­dyq jer­ler­degi densaýlyq saqtaý salasy úshin keminde 1 100 medısına qyzmetkerin daıarlaý josparlanyp otyrǵanyn aıtty.

Premer-mınıstr keıingi jyl­dary medısınalyq kómek­tiń qol­jetimdiligi jaqsaryp kele jat­qanyn aıtty. Máselen, tegin dári-dármekpen qamtama­syz etiletin aýrýlardyń tizbesi edáýir keńeıdi. Ońaltý qyzmetteri de qol­jetimdi bola tústi. Ambý­la­to­rııalyq-emhanalyq kómekti qar­jylandyrý kólemi ósýde. Ja­ńadan densaýlyq saqtaý obek­tileri iske qosylyp jatyr. Bul bilikti medısınalyq kómekke muqtaj aýyl turǵyny úshin asa ózekti.

«Biraq máseleler áli de bar. Mysaly, halyq keıbir mamandarǵa qaralý úshin uzyn-sonar kezekke turý­ǵa, medısınalyq jabdyq­tar­dyń jetkiliksiz ekenine shaǵym­danady. Túrli aýrýlar boıynsha esepte turǵandardy dárimen qam­tamasyz etýde de máseleler bar. Ákimdikter alǵashqy medı­sı­nalyq-sanıtarlyq kómek­tiń qoljetimdiligi men sapasyn qam­tamasyz etýge jaýap­ker­shi­likpen qaraýǵa tıis. «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» jobasyn jaýapkershilikpen iske asyrý kerek», dedi Á.Smaıylov.

Sondaı-aq ol medısınalyq kómek adamdardyń meken-jaıyna qaraı jaqyn jerde kórsetilýi tıis ekenin, medısınalyq uıym­dar­dyń birinshi basshylary menedjment sapasyn arttyrýǵa kóńil bólýi kerek ekenin eskertti.

«Keıde basqarý men úılestirý ju­mys­tarynyń kemshiligine baı­lanysty adamdar qajetti emdi nemese dárini ýaqytynda ala almaı qalady. Densaýlyq saq­taý mınıstrligi ákimdiktermen bir­lesip, osy máseleler boıynsha jú­ıeli jumysty jalǵastyrýy qajet», dedi Premer-mınıstr.

Tıisti kadrlarmen, birinshi kezekte asa qajet mamandarmen qamtamasyz etý úshin medısınalyq ýnıversıtetter jáne kolledj túlekterimen birge tájirıbeli mamandardy da óńirlerde, ásirese aýyldyq jerlerde jumys isteýge yntalandyrýdyń jańa ádisterin engizý kerek. Munymen birge ol densaýlyq saqtaý obektilerin medısınalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etý kórsetkishi 84%-dy quraıtynyn aıtty. Olardyń jartysynan kóbi tozǵan. Osyǵan oraı alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek obektilerin qoldanystaǵy normatıvterge sáıkes jabdyqtaý qajet.

Premer-mınıstr densaýlyq saqtaý salasyn sıfrlandyrý ju­mystaryn kúsheıtýdiń ma­ńy­zyn atap ótti. Alǵashqy medı­sı­nalyq-sanıtarlyq kómek obek­tilerine erekshe kóńil bólý qajet. Atap aıtqanda, aýdandyq deń­geıden tómen densaýlyq saq­taý uıymdaryn joǵary jyldam­dyqty Internetke qosý prosesin tezdetken abzal.

«Qajetti konsýltasııany jedel alý úshin telemedısına men qashyqtan qyzmet kórsetýdi aýyldarǵa deıin jetkizý qajet. Atalǵan sharalar turǵylyqty jeri boıynsha medısınalyq qyzmetterdiń qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etý týraly Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrýǵa múmkindik beredi», dep túıindedi Úkimet basshysy.

Qoqys polıgony qaıtse retteledi?

Ekologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstri Erlan Nysanbaev ótken jyldyń qorytyndysyna sáı­kes ǵaryshtyq monıtorıng kómegimen anyqtalǵan stı­hııa­lyq qoqys úıindileriniń 77%-y joıylǵanyn baıandady. Qoqys oryndarynyń eń kóp sany Aqmola oblysy boıynsha – 830 (onyń 88%-y joıyldy) jáne Qara­ǵandy oblysynda – 745 (onyń 99%-y joıyldy). Qoqys oryn­daryn joıý jumystary Abaı (10%), Uly­taý (15%) oblys­tarynda jáne Astana (52%) qalasynda na­shar júrgizilip jatyr. Osy jyl­­dyń mamyr aıynan beri 5 578 qo­qys orny anyqtalyp, onyń nebári 50%-y joıylǵan.

Stıhııaly qoqys úıindileri paıda bolýynyń aldyn alý úshin qaldyqtardy basqarý salasyndaǵy kásipkerlik sýbektilerine zań­namalyq deńgeıde lısenzııa­laý men habarlama tártibi en­gi­zilgen. Fraksııalar boıynsha qaldyqtardy bólek jınaý min­deti qosyldy, qaldyqtarmen ju­mys isteý talaptaryn buzǵany úshin aıyppul kólemi ósken. Zań­syz qaldyqtardy tasymaldaý fakti­lerin anyqtaý maqsatynda ve­domstvoaralyq mobıldi toptar reıdter júrgizedi. 2023 jyly 63 myńǵa jýyq ákimshilik quqyq buzýshylyq tirkelipti. Qazir GPS datchıkterdiń kómegimen qoqys shyǵaratyn tehnıkanyń qozǵa­lysyn baqylaýdyń aqparattyq júıesi synaqtan ótip jatyr. Kelesi jyly ony ónerkásiptik paıda­lanýǵa berý josparlanyp otyr. Máselen, Shymkent qalasy boıynsha qanatqaqty joba iske asyryldy. Sonyń arqa­synda naq­ty ýaqyt rejiminde 42 qoqys shy­ǵaratyn kóliktiń qaldyq­tar­dy jınaý ornynan ony qoqys alańyna aparǵanǵa deıingi qozǵalysyn baqy­laýǵa bolady. Ekologııa mı­nıstrligi eldi mekenderdi ǵarysh­tyq monıtorıngpen qamtýdy arttyrý, qurylys qaldyqtarynyń qozǵa­ly­syna baqylaýdy kúsheıtý jáne olar­dy qaıta kádege jara­tý­dyń ult­tyq standarttaryn engizý má­se­lelerin pysyqtap jatyr eken.

Premer-mınıstr Mańǵystaý oblysynda ruqsat etilmegen úıin­dilerdi joıýdyń eń tómen kór­setkishi baıqalǵanyn atap ótti. Bul kórsetkishte antıreıtıng bo­ıynsha da Abaı aýdany kósh bastap tur. О́ńir ákimderi Nurlan Noǵaev pen Nurlan Uranhaev atqarylyp jatqan jumystarǵa qatysty túsi­nikteme berdi. Otyrysta elorda ákimi Jeńis Qasymbek te baıandama jasady.

Úkimet basshysy aıtqandaı qaldyqtardyń jınaqtalyp qalýy jáne stıhııaly qoqystardyń paıda bolýy ózekti ekologııalyq problemalardyń birine aınalyp otyr. Jaǵdaıdy jaqsartý úshin álemniń kóptegen eli qal­dyqtardy qaıta óńdep, kádege jaratý jumystaryn júrgizip keledi.

«Tıisti ınfraqurylym jasalyp, halyqtyń qaldyqtarmen jumys isteý mádenıeti qalyp­tas­qan. Bul Eýropa elderine qal­­dyq­tardy óńdeý kórsetkishin 50%-ǵa jetkizýge múmkindik berdi. Búgin­de Shvesııa eli turmystyq qal­dyq­tardyń 99%-yn qaıta óń­dep, paıdaǵa jaratyp otyr. Jyl saıyn elimizde 4,5 mln tonnadan astam qatty turmystyq qal­dyqtar paıda bolady», dedi Á.Smaıylov.

Onyń aıtýynsha, myńdaǵan stıhııaly qoqys polıgondary jaǵdaıdy qıyndatyp otyr. Jal­py ákimdikter olardy joıý úshin qomaqty bıýdjet qarajatyn bó­ledi. Qaldyqtardy zańsyz tasymaldaý jáne jınaqtaý faktilerin anyqtaýǵa arnalǵan reıdtik is-sharalar júrgiziledi. Premer-mınıstr qaldyqtardy basqarý salasynda atqarylyp jatqan sharalar jetkiliksiz ekenin atap ótti. Ol qazirgi zamanǵy qoqys óńdeý zaýyttaryn iske qosý jospar­lary áli iske asyrylmaǵanyn jáne aýyldardaǵy jaǵdaı budan da kúrdeli ekenin aıtty.

«Osy jyldyń naýryz-qyr­kúıek aılarynyń aralyǵyn­da ǵana 5,5 myń ruqsat etil­megen jerlerdegi qoqys oryn­dary ta­byldy. Bul rette, ákim­shi­lik aıyppul salý jaǵdaı­dy jaq­sartpaı otyr. Iаǵnı, qoqys­­ty polıgonǵa aparyp tasta­ǵan­nan góri, aıyppul tóleı sal­ǵan tıimdi bolyp tur. Mun­daı tá­sil­di ózgertý kerek. Qaldyq­tar­men jumys isteýdiń jáne ony kádege jaratýdyń naqty jú­ıesin qalyptastyrý qajet», dedi Á.Smaıylov. Sóı­tip, qu­rylys qaldyqtaryna arnal­ǵan polıgondardyń bar ekeni­nen turǵyndardy habardar etý, sondaı-aq qaldyqtardy bólek jı­naýdy, olardy odan ári su­ryptaýdy, qaıta óńdeýdi jáne kádege jaratýdy belsendi engizý qajettigin aıtty.

«Sarapshylardyń pikirin­she, elimizde qoqys polıgondaryn uıymdastyrý isindegi bas­ty máselelerdiń biri tarıfter men talaptarǵa jáne zańdyq nor­malarǵa baılanysty. Olar ásirese, shaǵyn eldi mekenderde erteden qalyptasqan qoqys tógetin oryndar úshin barynsha ıkemdi bolýǵa tıis. Áıtpese, po­lı­gondardyń jumysyn zańdas­tyrý múmkin bolmaıdy» degen Premer-mınıstr 1 qarashaǵa deıin óńirlerde Kommýnaldyq qal­dyqtardy basqarý baǵdar­la­masyn bekitý qajettigin jáne jyl sońyna deıin ruqsat etilmegen qoqys úıindileriniń sanyn 2 esege qysqartýdy talap etti. Son­daı-aq ruqsat etilmegen jerge qoqys tastaǵany úshin ákimshilik jaýap­kershilikti qatańdatý bo­ıyn­sha zańnamalyq túzetýler engizý kerek ekenin eskertti.

«Ákimshilik aıyppuldardy ulǵaıtý qajet, zań buzý faktileri qaıtalansa, soǵan sáıkes salynatyn aıyppul mólsheri de ósýi tıis», dedi Á.Smaıylov.

Ekologııa mınıstrligine qal­dyq­tardy bólek jınaýdy engizý­diń, olardy kádege jaratý men qaıta óńdeýdiń halyqaralyq táji­rıbesin zerdeleý jáne zańnamaǵa tıisti túzetýler ázirleý tapsyryldy. «Qaldyqtardy joıýdyń qazirgi júıesi, onyń ishinde tarıf máselesi eshqandaı syn kóter­meıdi. Salanyń tıimdiligi joq, jańa tehnologııalardy engizýge múmkindik bermeıdi. Jyl sońyna deıin jańa tásilderdi ázirleý kerek», dedi Premer-mınıstr.

Ol sondaı-aq eýropalyq ozyq tájirıbeni eskere otyryp, qal­dyqtardy joıyp, qaıta óńdeı­tin jańa zaýyttar salý boıyn­sha usynystar ázirleýdi de nazar­ǵa aldy. «Shvesııa, Fransııa, Japo­nııa sııaqty álemniń keıbir el­derinde zaýyttar úlken jerdi alyp otyrǵan joq, onda tútin men ıis shyǵarmaıtyn tehnologııalar qoldanylady. Sonyń arqasynda tútin de, ıis te bolmaıdy», dedi Úkimet basshysy.

Ol qoqyspen jumys isteý máde­nıeti máselelerin ázirlep, ony balabaqshadan bastap ýnıversıtetke deıin oqý baǵdarlam­a­­lary­na engizýi qajettigin atap aıt­­ty. «Qaldyqtardy bólip jınaý jáne qaıta óńdeý bizdiń is-áreketimiz ben minez-qulqymyzdyń ma­ńyz­dy bóligine aınalýy qajet. Osy tapsyrmalardyń oryndalý qorytyndysyn jyl sońynda Úkimet otyrysynda taǵy tyń­daımyz», dep qorytyndylady óz sózin.