Ekstremaldy jýrnalıstıka: Synaqqa toly úsh kún

Degenmen qandaı paıdaly ári qyzyq­ty túsirilim nemese jazba bolsyn, ol adam ómirinen mańyzdy emes. Sondyqtan «shıelenis núktelerine» taban tiregen tilshi eń aldymen óziniń jáne janyndaǵy adamdardyń ómiri men densaýlyǵyn birinshi kezekte oılaýǵa tıis. Ol úshin jýrnalıst neni bilýi kerek, qandaı saqtyq sharalaryn jasaǵany jón? Qysyltaıań shaqqa tap kelgende tyǵyryqtan shyǵý úshin ne istegeni durys? Qorǵanys mınıstr­­liginiń uıymdastyrýymen Qara­ǵandy oblysyndaǵy «Spassk» oqý-jat­tyǵý ortalyǵynda ótken «Áskerı dıskýrs-2023» semınarynda biz osy suraqtarǵa jaýap izdeýge tyrystyq.

Úsh kúnge sozylǵan dıskýrs barysynda tájirıbeli áskerı nusqaýshylar jýrnalısterge ekstremaldy jaǵdaılarda óz-ózin ustaý erejeleri, ruqsat etiletin jáne tyıym salynǵan amaldar, alǵashqy dárigerlik qyzmet kórsetý, terrorızm psıhologııasy boıynsha teorııalyq dárister ótkizip, ony polıgonda tájirıbelik sabaqtarmen pysyqtady.

Jalpy dáris oqyǵan Ortalyq kom­mýnıkasııalar qyzmetiniń mamany Rýslan Bektiń aıtýynsha, qarýly qaq­ty­ǵystar aımaǵyndaǵy jýrnalıst – beıbit turǵyndardyń qataryna jatady. Halyqaralyq quqyq boıynsha soǵysyp jatqan eki taraptyń ta olarǵa qarsy qarý kózdeýine bolmaıdy. Degenmen bul talapty saqtamaıtyn jaǵdaılar kóp. Ásirese jaǵdaıdy barynsha shıelenistirýdi kózdeıtin terrorıster úshin adam ómirin shybyn qurly kórmeıdi. Oǵan álemniń ár túkpirinde soǵysý úshin emes, habar taratý úshin barǵan tilshilerdiń oqqa ushyp jatýy dálel. Sondyqtan táýekelge bel býyp, tynyshtyǵy buzylǵan ólkege taban tiregen jýrnalıster barynsha saqtyq amaldaryn jasap, ómirin qaterge tikpegeni jón.

– Soǵys bolyp jatqan jerde jýr­­nalısterdiń ómiri tolyqqandy qor­ǵalmaǵanyn aıta ketý kerek. Eń basty talaptyń biri – qolǵa qarý ustamaý. Tip­ti jerde jatqan qarýdy kórse de, ony almaǵan durys. Sebebi qolǵa qarý alǵan sátten bastap jýrnalıster qarsy tarap úshin jaýǵa aınalady da, nysanaǵa iligedi, – dedi Rýslan Bek.

Jýrnalısterdi qorǵaý jónindegi táýelsiz komıtettiń málimetinshe, ótken jyly qarýly qaqtyǵys aımaqtarynda 67 jýrnalıst oqqa ushqan. Sonyń ishinde 15 adam Ýkraınada kásibı mindetin atqarý kezinde qaza tapqany aıtylady. Al Latyn Amerıkasy jýrnalıster úshin eń qaýipti aımaq bolyp otyr. О́tken jyly onda 30 jýrnalıst qaıtys bolypty. Olardyń bári qylmys álemi, sybaılas jemqorlyq, kóshe buzaqylarynyń zorlyq-zombylyǵy jáne ekologııa problemalary sekildi taqyryptardy qozǵap júrgen.

Soǵys bolyp jatqan jerde nemese tynyshtyǵy buzylǵan ólkelerde jumys isteıtin jýrnalıster ústine mindetti túrde oq ótkizbeıtin brondy jılet kıip, «PRESS» degen jazýdy taǵynyp júrýi kerek. Degenmen sonyń ózinde olar qańǵyǵan oqtan nemese abaısyzda mına basyp ketip, granata men bombanyń jaryqshaqtarynan kóz jumýy nemese jaraqattanýy múmkin. Osyndaı kezde árbir adam ózine jáne janyndaǵy joldastaryna alǵashqy medısınalyq kómek kórsete bilýi kerek.

Áskerı dáriger Ivan Boıko semınar barysynda jýrnalısterge maıdan dalasynda jaraqat alǵanda kórsetiletin medısınalyq kómek túrlerin tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, oqıǵa bolyp jatqan oryn qaýiptiligi jaǵynan qyzyl, sary, jasyl dep úshke bólinedi eken. Qyzyl aımaq – atys bolyp jatqan ashyq jer. Ol eń qaýipti oryn sanalady. Mundaı jerde óziń nemese janyńdaǵy serigiń jaralansa, oǵan tek eń bastapqy medısınalyq kómekti jasap, qaýipsiz orynǵa jer baýyrlap súırep áketýiń kerek. Artyq qımyl jasasań, óziń de oqqa ushýyń ábden múmkin. Máselen, qan toqtatý úshin rezeńke buraýmen (jgýt) baılap, jaralyny jerden turmaǵan kúıi súıreısiń. Sary aımaq – qaýipsizdigi ortasha jer. Iаǵnı atys-shabys bolyp jatsa da, óziń oq tımeıtin tasada turasyń. Mundaı jaǵdaıda oq tıgen serigińe múmkindiginshe esin jıǵyzyp, qanyn toqtatatyn amal-áre­ket jasaýǵa múmkindik bolady. Máse­len, buraýmen tańýdan bólek, oq tıgen jaranyń ornyn dákemen oraýǵa múmkindik bar. Degenmen kez kelgen sátte qańǵyǵan oq tıip ketýi de múmkin ekendigin esten shyǵarmaı, barynsha saq ári tez áreket etýiń kerek. Al jasyl aımaq – soǵys qımyldary basylǵan, ómirge qaýipsiz jer. Mundaı jaǵdaıda ózińe nemese joldasyńa qajetti medısınalyq kómekti tolyqqandy kórsetip, tez arada jaqyn mańdaǵy áskerı gospıtalge jetkizý qajet.

Áskerı dáriger Ivan Boıko aıaq-qolǵa oq tıgende buraýmen baılaýdyń nemese deneniń basqa bóligi jaraqattanǵanda qan toqtatýdyń biz bilmeıtin qyr-syryn tolyǵymen aıtyp berdi. Mysaly, aıaqqa oq tıse, jaraqattyń joǵarǵy jaǵynan qatty qysyp tańǵan soń, aıaqtyń tómengi jaǵyndaǵy tamyrdy ustap kórýiń kerek. Sonda tamyr soqpaı tursa, bul oq tıgen jerge qan kelýi toqtaǵanyn bildi­redi. Eger áli de tamyr soǵyp jatsa, re­zeńke buraý durys qysylmaǵan degen sóz. Sodan keıin árbir 20 mınýt saıyn buraýdy sál bosatyp, aıaqqa qan júgirtip otyrý mańyzdy. Sebebi qan barmaı turǵan jerdiń jasýshalary ólip ketpeýi kerek. Eger ólip ketse, aıaqty kesýge týra keledi. Son­dyqtan buraý­dy bosatyńqyrap,

5 mı­nýt­taı tolyq qan barýyna jaǵdaı jasap, aıaqty ustap kóresiń. Qan júgirip, aıaq jylyn­ǵannan keıin rezeńke buraýdy qaıta­dan qysyp baılaısyń. Osylaı qaıtalap otyrǵan jón. Sonyń ózinde de jaraly adamdy ári ketkende 1 saǵattyń ishinde gospıtalge jetkizgen durys. Odan keshigip, medısınalyq kómek kór­setilmese, jaralynyń jaǵdaıy qıyndap ólip ketýi nemese aıaq-qolyn kesýge týra kelýi múmkin.

«Adam boıynda 4-5 lıtr qan bolady. Eger 500 grammǵa deıin qan joǵaltsa, adamnyń basy aınala bastaıdy. Al 1,5 lıtr qan ketse, esten tanyp qalady. Son­dyqtan alǵashqy medısınalyq kó­mek der kezinde kórsetilýge tıis», dedi áskerı dáriger. Odan bólek, Ivan Boıko adamnyń tiri ne óli ekendigin bilý úshin tamyr ustap kórý, aýyzben úrlep tynys aldyrý jáne júregi toqtap qalǵanda qos alaqanmen keýdeni basyp kómek kórsetý joldaryn úıretti.

Semınardyń teorııalyq bóligindegi eń qyzyqty ótken dáristiń biri – adam mań dalada jalǵyz qalǵan jaǵdaıda tyǵyryqtan shyǵý jáne tiri qalý amaldaryn úıretý sabaǵy. Máselen, siz shól dalada, elsiz aımaqta qalyp qoıdyńyz. Janyńyzda eshkim joq, uıaly baılanys joq, tamaǵyńyz taýsyldy, aınalada jaýlardan bólek jabaıy ańdar kezdesip qalýy ábden múmkin. Ne isteısiz? Qandaı amal jasaısyz? Mamandardyń aıtýynsha, adam tamaqsyz 2 aptaǵa deıin shydaıdy, al sýsyz 2-3 kúnnen artyq júre almaıdy. Ásirese ystyq aımaqtarda bolsa, shólden adamnyń esten tanýy ábden múmkin. Sondyqtan arnaıy mamandar jýrnalısterge ózen-kóldiń laı sýyn súzip, tazartyp alý, tańǵy shyqtan sý jınaý tásilderin kórsetti. Odan bólek, otty qalaı tutatý, qandaı shópterdi jeý, qysty kúni túnde jatý úshin omby qardy qazyp úńgir jasaý, t.b. eń qajetti qarapaıym amaldardy túsindirdi.

«Adam mań dalada qalyp, qarny ash­qanda jeýge jaramdy shóppen qorek­tenýine bolady. Ol úshin eń aldymen shóp­ti kishkene jep, jarty saǵattaı kútýi kerek. Eger júregi aınyp, basy aınalyp, teris áseri baıqalmasa, onda jeýge jaramdy. Biraq sonyń ózinde bárin birden emes, bólip-bólip, az-azdan jeý kerek. Osylaı istese adam ýlanyp qalmaıdy. Al sýǵa kelsek, qarapaıym kıimniń ózi súzgi retinde qoldanýǵa jaramdy. Ol sýdy tolyq tazartpasa da, ishýge bolady», deıdi áskerı nusqaýshylar.

Semınardyń tájirıbelik bóliginde jýrnalıster polıgon dalasynda shynaıy oqıǵaǵa barynsha jaqyndatylǵan terrorıster shabýylyna tap bolyp, mınalanǵan jáne atys bolyp jatqan qaýipti aımaqtan shyǵý operasııasynan ótti. Áskerı kólikpen kele jatqan bizdi aldymen terrorıster atqylaı bastady. Ústimizde 10 kelilik brondy jılet, basymyzda «PRESS» degen jazýy bar áskerı kaska. Atys bastalǵanda aldymen áskerı kólikten dalaǵa shyǵyp, jerge etbetimizben jata qaldyq. Keıin aldymyzdaǵy barlaýshynyń artynan júgire otyryp, mına qurylǵan qaýipti joldan ótip, T-72 tankisin qalqan qylyp, dittegen jerimizge jettik. Orta jolda jaraqat alǵan serikterimizge alǵashqy medısınalyq kómek kórsetip, jaralaryn tańyp, keıbirin qaýipsiz orynǵa kóterip aparýǵa týra keldi. Munyń bári qoıylym ekenin bilip tursań da, jan-jaǵyńda bomba jarylyp, úzdiksiz atys júrip jatqanda óziń bilip turǵan amaldardy da oryndaý áldeqaıda qıynǵa soǵady eken.

Polıgondaǵy sabaqtar qyzǵan shaqta Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, general-leıtenant Sultan Kamaletdınov semınarǵa qatysýshylarmen kezdesip, suraqtaryna jaýap berdi.

– Semınardyń basty maqsaty – qıyn sátte óz ómirińdi qorǵaýǵa úıretý jáne urys is-qımyldary júrip jatqan aı­maqtarda aınalańyzdaǵy adamdardy aman alyp qalýǵa kómektesý, – dep atap ótti Qorǵanys mınıstriniń orynbasary. – Eldi ásker ómirinen habardar etip, armııa jaıly jaǵymdy pikir qalyptastyrýda sizder atqaratyn jumystyń mańyzy zor. Sebebi qoǵamdyq pikirdiń qalyptasýyna jýrnalısterdiń jumysy áser etedi. Ár habarlama aqparat kózi hám qýatty aqparattyq qarý retinde qyzmet etedi.

General-leıtenant Sultan Kamalet­dınov áskerı dıskýrsqa qatysý jýrnalıske áskerı qyzmetshilerdiń kúndelikti tynys-tirshiligimen jaqynyraq tanysýǵa múmkindik beretinin aıtty. «Bul is-shara áskerı vedomstvony anaǵurlym ashyq etedi. Qazaq áskeriniń bedelin jáne oǵan degen senimin arttyrýǵa yqpal jasaıdy, Otanǵa adal qyzmet etýge daıyn azamattardy Qarýly kúshter qataryna shaqyrýǵa múmkindik jasaıdy», dedi ol. Qorǵanys mınıstriniń orynbasary semınar sońynda qatysýshylarǵa kýrsty aıaqtaǵany týraly sertıfıkattar men estelik syılyqtar tabys etti.

Aıta ketsek, mundaı ekstremaldy jýrnalıstıka kýrsy bıyl jetinshi márte uıymdastyrylyp otyr. Alǵash­qy jıyn 2015 jyly ótken bolatyn. Osy jyldar ishinde jetekshi respýb­lıkalyq telearnalardyń, aqparatt­yq agenttikterdiń jáne baspa basylym­darynyń 100-den astam ókili qatysyp, áskerı ómirdiń qyr-syrymen tanysqan.

– Qorǵanys mınıstrligi uıymdas­tyrǵan áskerı dıskýrsqa alǵash ret qatysyp otyrmyn jáne osy semınardyń arqa­synda qarýly qaqtyǵystar aımaqta­rynda jumys isteý týraly baǵa jetpes bilim aldym. Sonymen qatar munda bas­qa redaksııalardaǵy áriptestermen tanystym, kóp dos taptym. Bo­lashaqta da jýrnalısterge arnalǵan osyndaı is-sharalardyń ótkizilgenin qalaımyn, – dep alǵan áserimen bólisti «Qazaqstan» telearnasy «Aqsaýyt» áskerı-patrıottyq baǵdarlamasynyń júrgizýshisi Mereı Qanapııanov.

Semınarǵa tek er azamattar ǵana emes, qyzdardyń da qatysqanyn aıta ketý kerek. Olar da jigittermen birge ekstremaldy jaǵ­­daılardaǵy qıyndyqtardy fızıkalyq ja­ǵynan da, psıhologııalyq turǵydan da kótere bilip, kez kelgen tó­tenshe jaǵdaıǵa daıyn ekendikterin kórsetti. Iá, Mánshúk pen Álııa­lar shyqqan eldiń árbir azamaty el qor­ǵaýǵa, qıyndyqty qaımyqpaı kóterýge daıyn bolǵany durys.