Kisi óliminen «bıznes» jasamaıyq

«Keshe keshke kórshi aǵaı qaıtys bolypty. Ańqyldaǵan aqkóńil jan ótti ómirden. Jańa ázirde úıine kirip shy­ǵyp, kó­ńil aıttyq, batamyzdy ja­sadyq. Aǵaıdyń máıiti úıge ákelinbepti. Máıit­ha­na qyzmetkerleri soı­maı berý úshin 200 myń teń­ge su­rap­ty», deıdi jeńgeı. Osyn­daı keleńsizdikke toqtaý, ty­ıym bar ma, áleýmet? Ál­de, bul zańdastyrylǵan zań­­syz­­dyq pa?», depti ol. Biz máıithana qyzmetkerleriniń áreketi qol­da­­nystaǵy zańnamaǵa qaı­shy keledi, Ata Zańynda ózin áleýmettik memleket dep ja­rııalaǵan elimizde kisi óli­mi­nen «bıznes» jasaýǵa jol beril­m­eýge tıis degen pikir bil­dirdik. Áriptes aǵamyz bizden máseleniń mán-jaıyn naqty bilip berýimizdi suraǵan soń, qol­danystaǵy zańnamaǵa taǵy bir úńilýge týra keldi.

2020 jylǵy 7 shildede qa­­byldanǵan «Halyq den­saýlyǵy jáne densaýlyq saq­taý jú­ıesi týraly» kodekstiń 131-babynyń 4-tarmaǵynda: «Ana, sábı ólimin nemese óli týýdy qospaǵanda, ólim­niń zorlyq-zombylyqtan bol­ǵanyna kúdik bolmaǵan kezde máıit­ti patologııalyq-ana­to­mııalyq ashyp qaraý júr­gi­­zilmesten berýge ruqsat eti­­­ledi. О́limniń tikeleı se­be­bi anyqtalmaǵan kezde pa­to­­­logııalyq-anatomııalyq dıag­nostıka jubaıynyń (za­­ıy­­by­nyń) nemese jaqyn týys­ta­rynyń biriniń nemese zań­dy ókiliniń jazbasha ke­lisimi bolǵan kezde júzege asy­ry­lady», dep kórsetilgen. Bas­qasha aıtqanda, adamnyń óz ajalymen ómirden ótkenine kú­dik bolmaǵan jaǵdaıda onyń máıitin ashyp qaraý min­detti emes. Atalǵan baptyń 9-tar­maǵynda: «Patologııalyq-ana­tomııalyq ashyp qaraý qaıtys bolǵan adamnyń denesine izgi yqtııattylyqpen qaraı oty­ryp jáne onyń syrtqy ana­tomııalyq qalpyn barynsha saqtaı otyryp júrgiziledi», dep eskertilgendigi de – oryndy talap. Al Densaýlyq saq­taý mınıstriniń 2020 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy buıry­ǵy­men bekitilgen «Qazaq­stan Respýblıkasynda pa­to­lo­gııa­­lyq-anatomııalyq dıag­nos­tıka kórsetýdi uıym­das­tyrý standartynda» ana men náreste ólimi bolǵanda, bala óli týǵanda patologııalyq-ana­tomııalyq ashyp qaraýdy toqtatýǵa jol berilmeıtindigi, sondaı-aq densaýlyq saqtaý uıymynan tys jerde balalar kenetten qaıtys bolǵan jaǵdaıda olardyń máıitteri sot-medısınalyq saraptama júrgizýge jatatyndyǵy naq­tylanǵan.

Máıitti patologııalyq-ana­­­tomııalyq zertteý júrgizý kezinde zorlyq-zombylyqtan bolǵan ólim belgileri tabylǵan jaǵdaıda ashyp qaraý toq­ta­tylyp, máıithana basshysy máıitti sot-medısınalyq sa­rap­tamaǵa tapsyrý úshin bol­ǵan jaıt týraly sot-tergeý or­­gandaryna habarlaıdy. Al ashyp qaraý kezinde juq­pa­ly aýrý, taǵamnan nemese óndiriste ýlaný belgileri anyq­­talǵan jaǵdaıda patologanatom dáriger sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq qyzmetke shuǵyl habarlama joldaıdy.

Kúmándi jaǵdaıda qaıtys bolǵan adamnyń jubaıynyń ne zaıybynyń, nemese ja­qyn týystary men zańdy óki­liniń talap etýi boıynsha pa­to­lo­gııalyq-anatomııalyq ashyp qaraý júrgiziletindigin de aıt­­­qan jón. Mundaıda ashyp qa­raý táýelsiz sarapshyǵa tapsyrylady. Atalǵan standartta kórsetilgenindeı, eli­mizde patologııalyq-anato­mııa­­­lyq dıagnostıka tegin me­­dı­sınalyq kómektiń kepil­dik berilgen kólemi aıasynda jáne mindetti áleýmettik me­dısınalyq saqtandyrý jú­ıesi boıynsha kórsetiledi. Bu­ǵan qosa, qoldanystaǵy zań­nama boıynsha máıithanaǵa qaıtys bolǵan adamnyń denesin ýaq­tyly jetkizý mindeti den­saýlyq saqtaý uıymynyń bas­­shylyǵyna júktelgen. Osy­­laısha, máıitti máıithanaǵa apa­ryp ashyp qaraý jumysy qaıtys bolǵan adamnyń ja­qyndarynyń kelisimimen ári aqysyz júrgizilýge tıis. Árı­ne, jergilikti jerlerdegi aýrý­hanalardyń basshylary máıitti máıithanaǵa aparýǵa avto­kólik nemese janarmaı jetispegendikten, marqumnyń týystaryna salmaq salyp jatatyny jasyryn emes. Sebebi, kóptegen aýyldyq aýdanda PAB bólimsheleri joq. Máselen, Soltústik Qazaqstan ob­lysyndaǵy 13 aýdannyń 4-eýinde – Aıyrtaý, Aqjar, Ǵa­bıt Músirepov atyndaǵy jáne Taıynsha aýdandarynda ǵana aýdanaralyq máıithanalar bar. Olarǵa jazdyń jaýyn-shashyndy, qystyń borandy kún­derinde kórshiles aýdandardan qatynaý ońaı emes. Qalaı bolǵanda da, «Bireýdiń kisisi ólse, qaraly – ol, Qaza kór­gen júregi jaraly – ol» dep dana Abaı babamyz aıt­qandaı, ajalǵa qımaıtyn qym­­bat adamy dúnıeden ozyp, qaı­ǵy jutyp otyrǵan ot­ba­syǵa marqumnyń máıitin ashyp qaraý úshin kólik izdetip, qosymsha aýyrtpalyq salý zań­syz ári adamgershilikke jat­paıdy.

Sonymen qatar, máıit­hanalar má­ıitti saqtaý úshin qaıtys bolǵan adam­nyń betin nemese tutas denesin balzamdaý, árleý sııaq­­ty qyzmetterdi aqyly negiz­de kórsetetindigin de bil­gen jón. Bul – árıne, ki­sisi ólgen otbasynyń óz er­kimen ári ultynyń ádet-ǵur­pyna qaraı sheshetin másele. Qorǵanbek Amanjoldyń aı­­týyna qaraǵanda, máıithana qyz­­metkerleriniń arasynda alaıaq­­­tyqpen aınalysyp, zań­namadan beıhabar adamdardy aldap, kóldeneń tabys taýyp júr­gender bar sııaqty. Alaıda qaraly jannyń ólim jóneltýge baılanysty qa­ýyrt sharýasy basynan asyp jatatyndyqtan, osy jaıly quqyq qorǵaý organdaryna habarlap, alaıaqtardy zań aldynda jaýapqa tartý qajettigin oılaýǵa da murshasy kele bermeıdi. Onyń ústine, alaıaq­tyq qylmysty áshkereleý úde­risi kúrdeli bolǵandyqtan, qyrýar ýaqyt jumsaýdy talap etedi. Osyǵan oraı, jýyrda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ázirlep, Qylmystyq kodeks­ke «Pa­rany suraý jáne talap etý» atty jańa 366-2-bapty engizýdi usynyp otyr. Onda she­neýnikti ne laýazymdy adam­dy para suraǵany nemese talap etkeni úshin belgili bir qyzmetpen aınalysý qu­qyǵynan ómir boıyna aıyra otyryp, 2 myń aılyq eseptik kórsetkishke (6 mln 900 myń teńge) deıin aıyppul salýǵa ne sol mólsherde 600 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumysqa tar­týǵa ne 2 jylǵa deıin bas bos­tandyǵyn shekteýge ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalaý belgilengen. Antıkordyń bul bastamasyn qoldaý qajet dep sanaımyz.