«Maıdan qudaıy» dep nelikten ataǵan?
Artıllerııa – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde «maıdan qudaıy» degen atqa ıe bolǵan qarý-jaraq túri. О́ıtkeni bul qarý óte alys qashyqtan jaýdyń kózine kórinbeı turyp joıqyn soqqy berýge qaýqarly. О́z tarapynan adam shyǵyny múldem oryn almaıdy, al ondaǵan shaqyrym jerdegi jaýdyń soǵys tehnıkalaryn, jaıaý áskerin, ǵımarattaryn tas-talqan etýge múmkindigi zor. HH ǵasyrdyń sońynda nátıjeliligi turǵysynan avıasııa artıllerııany ekinshi qatarǵa ysyrǵanymen, keıingi jyldary artıllerııa, túrli zymyran qarýlary jáne ushqyshsyz ushatyn apparattar maıdannyń eń basty kúshine aınalyp otyr. О́ıtkeni ol jerde adam shyǵyny joq jáne alys qashyqtaǵy nysanany qaǵyp túsire alady. Máselen, qazirgi kúni Ýkraına jerinde bolyp jatqan soǵysta eki tarap ta negizinen osy atalǵan qarý-jaraqty qoldanyp jatyr. Eń kóp adam jáne materıaldyq shyǵyn da zymyrandar men artıllerııany qoldanýdan tirkelip otyr.
Búginde Zymyran áskerleri men artıllerııa elimizdiń Qurlyq áskerleriniń quramyna kiredi. Ýaqyt talabyna saı Qarýly Kúshterdiń damýymen Zymyran áskerleri men artıllerııa qolbasshylyǵynyń basqarmasy, qurylymdar men bólimderdiń qurylymy únemi jetildirilip keledi. Onyń túp tarıhy keńes odaǵynyń Qarýly Kúshterinen bastaý alady. Naqtyraq aıtsaq, Orta Azııa áskerı okrýgine qarasty zymyran áskerleri men artıllerııasynyń bazasynda qurylǵan. Ár jyldary onyń damýyna general-leıtenant Rýslan Shpekbaev, general-maıorlar Lut Álshekenov, Asqar Jolamanov, polkovnıkter Mıhaıl Shleıko, Dáýren Eshojın, Nıkolaı Mısıýra, Vıktor Kashoıd, Aleksandr Teplıakov, Ánýar О́zbekov, Ǵınııatqalı Shalabaev, t.b. eleýli úles qosty.
Artıllerıst qandaı bolýy kerek?
Qazirgi zamanǵy zymyrandyq jáne artıllerııalyq qurylymdarǵa derbestik pen urys qımyldaryndaǵy joǵary tıimdilikke tán. Sonymen qatar onyń tıimdiligi atys tapsyrmalaryn oryndaý úshin ýaqyttyń jınaqylyǵyna, urys kezinde jeke quramnyń fýnksıonaldyq mindetterin qatań bólý, eseptoptardyń is-qımyly men ár jaýyngerdiń daǵdylarynyń úılesimdiligine baılanysty. Munyń bári artıllerııalyq bólimsheler jeke quramynyń jaýyngerlik daıyndyq erekshelikterin qalyptastyrady.
Sarbazdardy daıarlaý úderisinde olarǵa naqty bilim berip, daǵdylardy úıretý mańyzdy. Artıllerıske dáldik, jınaqylyq, tártip, uqyptylyq, jaýapkershilik, tehnıkamen jumys isteýge beıimdilik, sergek aqyl, matematıkalyq qabilet sııaqty qasıetter aýadaı qajet. О́ıtkeni ol shynaıy urys jaǵdaıynda elektronıka men radıoapparatýralardan turatyn kúrdeli áskerı tehnıkany basqara bilýi kerek. Artıllerııa ofıseri mamandyǵyna qoıylatyn talap: matematıka, fızıka, hımııa sııaqty pánderdi, sondaı-aq zamanaýı artıllerııa men zymyran júıelerin jaqsy bilý.
Jaýynger-artıllerıst mamandyǵy tek batyldyq pen adaldyqty ǵana emes, olardyń jaýyngerlik qabiletterine sáıkes atys mindetterin oryndaý kezindegi nysanalardy anyqtaý, sheber josparlaý men bólimshelerdi basqarý boıynsha naqty bilimdi qajet etedi. Sondyqtan qazirgi ýaqytta elimizde barlyq deńgeıdegi Zymyran áskerleri men artıllerııa mamandaryn daıarlaý júıesi qalyptasty.
Elimizde Qurlyq áskerleriniń áskerı ınstıtýtynda artıllerııalyq bólimshelerge mamandar daıarlanady. Jedel-taktıkalyq deńgeıdegi ofıserlerdi Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti oqytady. Al áskerı daıarlanǵan rezerv jyl saıyn Almaty jáne Qaraǵandy polıtehnıkalyq ýnıversıtetteri janyndaǵy áskerı kafedralardyń túlekterimen tolyqtyrylyp otyrady. Artıllerııa serjanttaryn áskerı kolledjde, artıllerııa men mınaatqysh eseptoptarynyń kishi mamandaryn Qurlyq áskerleriniń oqý ortalyǵynda daıarlaıdy.
Artıllerııa tarıhy qarabaıyr atys qarýynan bastap zamanaýı zymyran keshenderi men joıqyn soqqy bere alatyn artıllerııalyq júıelerge deıingi dańqty joldan ótti.
Armııada qandaı artıllerııa qarýlary bar?
Búginde qoldanysta bar artıllerııalyq jáne zymyrandyq qarý-jaraq pen áskerı tehnıkany zamanǵa saı jańǵyrtý men jańa úlgilerin satyp alý jumystary josparly túrde júzege asyp keledi. Atap aıtqanda, áskerlerdi artıllerııalyq optıkalyq jáne radıolokasııalyq barlaý quraldarymen qaıta jaraqtandyrýǵa, artıllerııanyń jumysyn topogeodezııalyq, meteorologııalyq jáne ballıstıkalyq qamtamasyz etýge erekshe nazar aýdarylyp otyr. Jańa optıkalyq-elektrondyq barlaý júıelerin, meteorologııalyq, ballıstıkalyq jáne topogeodezııalyq keshenderdi engizý jumystary jalǵasyp jatyr.
Eldiń Zymyran áskerleri men artıllerııasynyń quramyna taktıkalyq zymyran quramalary, gaýbısalyq, zeńbirektik, reaktıvti jáne tankke qarsy artıllerııa bólimderi, artıllerııalyq barlaý, mınaatqysh jáne tankke qarsy bólimsheler kiredi. Naqtyraq aıtqanda, «Vasılek», «Sanı», «Podnos» jáne «Deva» mınaatqyshtary, «Gvozdıka» jáne «Akasııa» ózdiginen júretin artıllerııalyq qondyrǵylary, «MSTA-B», «Gıasınt» súıremeli zeńbirekteri, D-20 jáne D-30 gaýbısalary, «Grad», «Grad-1», «Prıma», «Ýragan» jáne «Smerch» dúrkindep oq atý reaktıvti júıeleri, «Tochka-Ý» taktıkalyq keshenderi, «Rapıra» zeńbirekteri jáne «Shtýrm-S» tankke qarsy zymyran keshenderimen jaraqtalǵan. Sonymen birge ózdiginen júretin «Tıýlpan» mınaatqyshtary da úlken qýatqa ıe.
Artıllerııanyń tıimdiligin arttyrý úshin qazir barlaýǵa arnalǵan ushqyshsyz ushý apparattary keńinen qoldanylady. Dronmen dýet jasaýy onyń tıimdiligin jańa deńgeıge shyǵardy. Tipti jerdegi nysanaǵa áýeden jaryq túsirip, dálme-dál soqqy jasaý múmkindigin berdi.
Daıyndyqta – qıyn, soǵysta – ońaı
Zymyran áskerleri men artıllerııa bólimsheleriniń jeke quramy barlyq jalpy áskerı, onyń ishinde halyqaralyq deńgeıdegi oqý-jattyǵýlarǵa udaıy qatysyp keledi. Áskerı qyzmetshiler 2016 jyldan beri Halyqaralyq armııa oıyndary aıasynda ótetin «Artıllerııamen oq atý sheberleri» baıqaýynda tabysty óner kórsetip, jeńis tuǵyrynan kórinip júr.
Jattyǵýlar barysynda zymyranshylar men artıllerıster tájirıbelik daǵdylaryn barynsha pysyqtaıdy. Qazirgi ýaqytta oqý-jattyǵýdy ótkizý kezinde óńirlik qolbasshylyqtarǵa qarasty jalpy áskerı quramalarynyń artıllerııalyq bólimsheleri jumyldyrylyp keledi. Tájirıbelik syndar kezinde «SkyLark» ushqyshsyz ushý apparaty men qozǵalatyn nysandardy barlaý radıolokasııalyq stansııasynan berilgen aqparat naqty ýaqyt rejiminde áskerler shtabyna kelip túsedi. Shartty jaýdy zaqymdaý boıynsha atys mindetteriniń negizgi kólemi oryndalatyn atystar men jattyǵýlar barysynda elimizdiń artıllerısteri joǵary kásibı sheberlikterin únemi dáleldep keledi.
Memleket basshysy – Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Qasym-Jomart Toqaev «Batyl toıtarys-2023» strategııalyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýynda áskerdi joǵary tehnologııalyq qarý-jaraqpen jáne sapaly áskerı tehnıkamen jaraqtandyrý, oq-dárilermen tolyqtaı qamtamasyz etý aıryqsha mańyzdy ekenin atap ótti. Osyǵan oraı, búginde áskerlerdi optıkalyq jáne radıolokasııalyq barlaý, topogeodezııalyq, meteorologııalyq jáne ballıstıkalyq artıllerııamen qamtamasyz etý quraldarymen qaıta jaraqtandyrý boıynsha josparly jumys júrgizilip keledi.
