Yqpaldy Parlament – azamattyq qoǵam negizi

Máselen, buryn joǵarǵy Palata – Senattyń Májilis maquldaǵan zań jobalaryn qabyldaýǵa nemese qabyldamaýǵa quqyǵy boldy. Munyń ózi halyq tikeleı saılaǵan Májilistiń ózi qabyldaǵan keıbir mańyzdy zań normalaryna Senattyń qarsylyǵyn eńsere almaı, bedeli tómendeýine ákelip soqqan edi. Osyǵan oraı, referendým qorytyndysy boıynsha jańartylǵan Konstıtýsııaǵa Senatqa Májilis qabyldaǵan zańdardy tek maquldaý nemese maquldamaý quqyǵyn beretin norma engizildi. Shyn máninde bul norma zań qabyldaý quqyǵy Májiliske ǵana tıesili ekendigin bildiredi. Ata zańda tipti Senat maquldamaǵan zań jobasyn qaıtadan daýysqa salý kezinde Májilis óz depýtattary jalpy sanynyń úshten ekisiniń kópshilik daýsymen buryn qabyldanǵan sheshimdi bekitse, zań on kúnniń ishinde Prezıdenttiń qol qoıýyna jiberiletindigi atap kórsetilgen.

Yqpaldy Parlament qurý­daǵy taǵy bir mańyzdy sheshim – Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasynyń Májilis depýtattary aldynda jylyna eki ret esep berýi engizilgendigi. Bul jańashyldyq Májilis­tiń mártebesin arttyryp qana qoımaı, respýblıkalyq bıýd­jettiń sapaly oryndalýyna baqylaýdy kúsheıtýge múmkin­dik beredi. Basqasha aıtqanda, elimizde iske asyrylyp jatqan kóptegen aýqymdy jobalar men baǵdarlamalardyń oryndalýy úshin endi olardyń ákimshileri bolyp sanalatyn ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa ǵana emes, Joǵary aýdıtorlyq palataǵa da tıisinshe talap qoıylýǵa tıis.

Jaqynda Parlament yq­palyn odan ári kúsheıtýge baǵyttalǵan taǵy bir bastama kóterildi. Naqty aıtsaq, «Aq jol» Qazaqstannyń demo­kratııalyq partııasynyń Máji­listegi fraksııasy «Parla­ment­tik tergeý týraly» zań joba­syn ázirlep, Úkimettiń qaraýyna usyndy. Osy jóninde Premer-mınıstrdiń atyna depýtattyq saýal joldaǵan depýtat Azat Perýashev: «Zańsyz shyǵarylǵan kapıtaldy qaıtarý týraly zań jobasy Májiliste qaralǵanda parlamenttik tergeý fýnksııasynyń qajet ekenine taǵy da kózimiz jetti. Negizinde, barlyq damyǵan jáne ózge memleketterdiń par­lamentterine tergeý quzyreti berilgen. Máselen, parlamenttik tergeýdi Amerıka Qurama Shtat­tarynyń Kongresi men Uly­brıtanııa parlamenti keńinen qoldanady. Germanııa, Italııa, Ispanııa, Chehııa, Polsha, Lıtva, Ońtústik Koreıa, Japonııa, kórshiles Reseı men О́zbekstan memleketterinde parlamenttik tergeý jáne baqylaý týraly arnaıy zańdar men reglamentter bar. 2016 jyly TMD Parlamentaralyq Assambleıasy da «Parlamenttik tergeý týraly» úlgilik zańdy qabyldaǵan bolatyn. Biz usynyp otyrǵan zań jobasynyń maqsaty – demokratııalyq ınstıtýttardyń halyqaralyq tájirıbesin engizý, qoǵamdyq jáne parlamenttik baqylaýdy kúsheıtý; ókildi, atqarýshy jáne sot bılikteri tarmaqtaryndaǵy tejeý men tepe-teńdik tetigin qalyp­tastyrý; rezonansty oqıǵalar jáne solarǵa baılanysty qoǵamnan jasyrylǵan bolýy múmkin faktilerge qoǵamdyq-saıası jaǵynan baǵa berý sııaqty qaǵıdattardy iske asyrý. Parlamenttik tergeý ınstıtýtyn engizý týraly bastama – Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» tujy­rym­damasyn júzege asyrýǵa baǵyt­talǵan», dedi.

«Aq joldyń» osy bastamasyna Májilis depýtattary – «Amanat» partııasy frak­sııasynyń múshesi Sergeı Ponomarev, Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq par­tııanyń tóraǵasy Ashat Ra­qymjanov, birmandattyq okrýgterden saılanǵan Baqytjan Bazarbek pen Abzal Quspan qoldaý bildirdi. Zań jobasynda Parlament palatalarynyń par­lamenttik tergeý júr­gizýi­niń negizderi, onyń uıym­das­tyrýshylyq nysandary jáne parlamenttik tergeý júrgizý tártibine qatysty negizgi erejeler, sondaı-aq memlekettik organdardyń, olardyń laýazymdy tulǵalarynyń, basqa da uıymdar men parlamenttik tergeýge qatysatyn azamattar­dyń quqyqtary men mindetteri aıqyndalǵan. Parlamenttik tergeýge adam men azamattyń Konstıtýsııada kepildik berilgen quqyqtary men bostandyqtaryn óreskel nemese jappaı buzý faktileri; memlekettik jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń, kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń negizsiz she­shim­deri, memlekettik jáne jeke múddeler qaqtyǵysy nátı­jesinde qoǵamdyq múd­delerge eleýli zııan keltirý fak­tileri; tabıǵı jáne tehno­gendik sıpattaǵy tótenshe jaǵ­­daı­lardyń teris saldary­men baılanysty oqıǵalar; memlekettik bıýdjetti oryndaý barysyndaǵy eleýli qarjylyq zań buzýshylyqtar; bılik organdaryndaǵy jemqorlyq; qoǵamdyq tártipti top bolyp buzý, jappaı tártipsizdik, zorlyq-zombylyq jasaý, etnosaralyq qaqtyǵystar, eki nemese odan kóp adamnyń ólimine ákelip soqqan qylmystar jáne basqa da zańsyz áreketter jatqyzylmaqshy.

Parlamenttik tergeýdi qoz­ǵaý quqyǵy Májilistiń nemese Senattyń keminde bes depýtat­tan turatyn depýtattyq tobyna, sondaı-aq Parlament palatalarynyń komıtetteri men Májilistegi saıası par­tııalardyń fraksııalaryna berilmekshi. Tómengi palatanyń par­lamenttik tergeý júrgizý jó­nindegi komıssııasynyń qura­myna saıası partııalardyń barlyq fraksııasynyń ókilderi teń dárejede engizilmekshi. Zań jobasynda parlamenttik tergeý nátıjeleri boıynsha komıssııanyń qorytyndy baıan­damasyn qabyldaý tártibi de aıqyndalǵan. Onda áreketteri parlamenttik tergeý júrgizýge negiz bolǵan faktiler men mán-jaılardyń týyndaýyna ákelip soqqan laýazymdy tul­­ǵalardy qyzmetinen bosatý týraly usynystar, mem­­le­ket­tik organdardyń, jer­gilikti memlekettik jáne ózin-ózi basqarý organdarynyń, kvazımemlekettik sektor sýbek­tileriniń, sondaı-aq bas­qa da uıymdardyń qyz­metin jetildirý jónindegi usynys­tar, sotqa deıingi tergeý men qyl­mystyq ister qozǵaý týraly usynystar qamtylýy múm­kin. Qorytyndy baıandama Prezıdent pen Úkimetke jáne Bas prokýrorǵa joldanǵannan keıin parlamenttik tergeý aıaqtaldy dep eseptelmekshi.

Árıne, atalǵan zań jobasy Úkimette de, Parlamentte de saıa­sı partııalar fraksııalarynyń bar­lyǵynyń, múddeli úkimet­tik emes uıymdardyń, táýel­siz sarapshylardyń, qoǵam qaırat­kerleriniń jáne jurtshylyq ókil­deriniń qatysýymen keń­i­­nen talqylanýǵa tıis. Al «Par­la­ment­tik tergeý týraly» zańnyń qa­­byl­danýy Qazaqstandaǵy par­­lamen­tarızmdi damytýdaǵy ke­zekti mańyzdy qadam bolary anyq.