– Máýlen Saǵathanuly, jýyrda BUU Bas assambleıasynyń 78-sessııasynda sóz sóılegen Memleket basshysy elimizdiń beıbitsúıgish memleket ekenin, óziniń ulttyq múddelerin qorǵaıtynyn jáne tatýlyq pen halyqaralyq problemalardyń sheshimderin izdeý jolynda ekenin atap ótti. Bul baǵytta Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi is júzinde qandaı úles qosýy múmkin?
– Áńgimemizdi qazirgi ýaqytta álemde óte kúrdeli saıası jaǵdaı ornaǵany týraly bastaǵan durys shyǵar. О́kinishke qaraı, ár jerde soǵystar, qarýly qaqtyǵystar júrip jatyr, ózara yqpaldasqan belgili bir bloktardyń paıda bolǵanyn kórip otyrmyz. Burynǵy qyrǵıqabaq soǵys kezindegi ıdeologııalar qaqtyǵysy qaıta oralǵanyn baıqaýǵa bolady. Maıdan dalasyndaǵy qaqtyǵystardan bólek álem gıbrıdti, aqparattyq, kıber jáne saýda-sattyq soǵystaryn da bastap keshirip jatyr. Halyqaralyq jaǵdaıdy taldaǵanda soǵystyń jıi qoldanylatyn qural bolyp otyrǵany ókinishti jaıt. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin qalyptasqan halyqaralyq qaýipsizdik júıesiniń shytynaǵanyn kórip otyrmyz. Sol kezde qurylǵan BUU, BUU Qaýipsizdik keńesi sekildi yqpaldy ınstıtýttar, jumsartyp aıtqanda, tıimdi jumys istemeı otyr jáne túrli qaqtyǵystarǵa tosqaýyl bola almaı tur.
Halyqaralyq qatynastar júıesin qaıta qurý, sondaı-aq álemdegi beıbitshilikke, turaqtylyqqa, ózara túsinistikke bastaıtyn ınstıtýttar men tetikterdi transformasııalaý qajettiligi týyndady. О́zara teketires jaǵdaılarynyń artýyna qarap otyryp, biz memleketter arasyndaǵy pikir qaıshylyqtary óte qyzýqandy sıpat ala bastaǵanyn kórip otyrmyz.
Qaqtyǵystardan bólek, qazirgi álemniń mańyzdy máseleleri, atap aıtqanda, klımattyń ózgerýi sekildi problemanyń da kúrdelenip, ózekti bola túskeni belgili. Pandemııa kóptegen áleýmettik máselelerdi, sonyń ishinde adamdar tabysynyń teńsizdigi, alshaqtyǵy sııaqty problemalardy odan ári shıelenistirip jiberdi. Moraldyq, adamgershilik qundylyqtardyń tómendep, tek tutynýshylyq minez-qulyq modeliniń aldyńǵy qatarǵa shyqqanyn kórýge bolady.
Mine, osyndaı kezeńde dinı kóshbasshylardyń róli qanshalyqty mańyzdy ekenin aıtpasa da túsinikti. Mundaı forýmdar barysynda keleshekke degen ortaq kózqaras qalyptasady. Qazirgi kúni álem halqynyń 85 paıyzy belgili bir dindi ustanýshy. Sáıkesinshe, sol dinderdegi rýhanı kóshbasshylardyń da bedeli óte joǵary degen sóz.
Biz álemdik masshtabta memlekettik jáne halyqaralyq ınstıtýttardyń yqpaly, atap aıtqanda, qandaı da bir máseleni sheshýge degen yqpaly tómendep ketkenin kóremiz. Al rýhanı kóshbasshylardyń yqpaldy róli, kerisinshe artyp keledi. Búgingi ómir ońaı emes, kez kelgen adamǵa bir senimdi tirek kerek, biz ony rýhanııattan izdeımiz. Erte me, kesh pe árbir adam tirshiliktiń máni jaıynda óz-ózine suraq qoıatyn bolady, oǵan jaýap izdeıdi, ómir jaıynda oılanady. Sondyqtan ál-Ázhardyń Joǵarǵy sheıhy Ahmed at-Taıeb nemese Papa Fransısk sekildi kóshbasshylardyń yqpaly artyp keledi. Olardy jurt tyńdaıdy, keńes suraıdy jáne osy turǵyda Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń jasampazdyq, yntymaqtastyq rýhyndaǵy mańyzy zor.
Bıyl 2003 jyly alǵashqy Sezdiń ótkenine 20 jyl tolyp otyr. Osy ýaqyt aralyǵynda Sezd dinaralyq jáne órkenıetaralyq dıalogti nyǵaıtý maqsatynda jumys isteıtin kópke tanymal, mártebeli halyqaralyq platformaǵa aınalyp úlgerdi. О́tken jyly uıymdastyrylǵan jetinshi Sezdiń nátıjeleri onyń ǵalamdyq suranysqa ıe alań ekendigin dáleldedi.
– Bul forýmdy ótkizýdiń elimiz úshin qandaı paıdasy bar?
– Men Sezdiń mańyzyn tek tájirıbelik maqsattarmen ǵana túıindegim kelmeıdi. Qazirgi tańda álemdegi jaǵdaı árbir elden óz bolashaǵy úshin jaýapkershilikti sezinýdi talap etip otyr. Bizdiń elimiz Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezin ótkizý arqyly rýhanı kóshbasshylar ustanymdarynyń toǵysýyna, halyqaralyq ahýaldyń irgeli máselelerin sheshýge ortaq qadam jasaýǵa yqpal etedi. Halyqaralyq deńgeıde beıbitshilik pen kelisim mádenıetin taratýǵa óz úlesip qosady. Bul óz kezeginde elimizdiń halyqaralyq qaýymdastyqtyń jaýapty múshesi retinde qazirgi álem betpe-bet kelip otyrǵan kóptegen problemany jumsartýǵa yqpalyn arttyrady. Bul birinshiden.
Ekinshiden, osy suraqqa útildik kózqaras turǵysynan qarap kóreıikshi. Alǵashqy Sezdi ótkizgennen keıin álemniń kóptegen memleketinde beıbitsúıgish elimiz týraly kóp adam estip bildi. Byltyr jetinshi Sezd ótti. Oǵan 50-den astam elden 100-den asa delegasııa qatysty.
Máselen, Rım Papasy Fransısk búginde halyq sany 1 mlrd 400 mln adamdy qurap otyrǵan katolık áleminiń rýhanı kóshbasshysy. Olardyń kópshiligi Papanyń qaıda barǵanyn, ne aıtqanyn, qandaı keńester men baǵa bergenin baqylap otyrady. Osynaý kórnekti tulǵanyń elimizge kelgeni týraly júzdegen halyqaralyq buqaralyq aqparat quraly jarysa habar taratty. Rım Papasy Fransısktiń bizdiń elimiz, onyń róli, ultyq kodymyz, órkenıetter toǵysqan ólke ekendigimiz týraly aıtqan sózderi, bizdiń saıasatymyzǵa, halqymyzǵa bergen baǵasy álemde jaǵymdy áser týǵyzǵany jáne kóptiń qulaǵyna jetkeni talassyz.
Ál-Ázhardyń Joǵarǵy sheıhy Ahmed at-Taıeb ta elimiz týraly, onyń halyqaralyq qaýipsizdik pen turaqtylyqqa qosqan úlesi jaıynda jyly sózderin aıamady. Búkil ómirin din jolyna arnaǵan ol qazirgi kúni ıslam álemindegi eń bedeldi tulǵalardyń biri sanalady. Sondyqtan onyń da bizdiń elimiz týraly aıtqan sózderi álemniń kóptegen elinde taralyp jatty jáne bunyń ózi ǵalamdyq qaýipsizdikti saqtaýǵa qosyp jatqan elimizdiń beıbitsúıgish memleket retindegi atyn shyǵaratyny sózsiz.
Eldiń abyroı-bedeli iskerlik qatynastar úshin mańyzdy ekeni talassyz shyndyq. Beıbitsúıgish seriktesiń bolsa, oǵan ınvestısııa quıýǵa bolatyn senimdi seriktes retinde qaraýǵa bolady. Sol arqyly basqa eldermen saýda-sattyq artady, týrıster de kóptep keledi. Bizdiń Sezderimiz ótip júrgen Pıramıda qazirgi kúni álemniń kóptegen týrısin ózine tartatyn ortalyqqa aınalyp úlgerdi.
Syrtqy saıasat – negizinen ishki saıasattyń jalǵasy ekeni belgili. Bizdiń elimizde ar-ujdan bostandyǵy Konstıtýsııamen qorǵalady. Sonymen birge Qazaqstan – zaıyrly memleket, eldiń barlyq azamatyna ortaq talaptar bar. Din ustanýshylar úshin tıimdi, tolerantty saıasat júrgizý arqyly biz álemniń kóptegen eline úlgi bolyp otyrmyz.
Bolashaq forýmnyń maqsaty jaıynda aıtsaq, meniń oıymsha, eń bastysy – barlyq álemdik jáne dástúrli dinderdiń rámizderin, qasıetti jerlerin, kitaptaryn qorǵaý týraly jalpyǵa ortaq, halyqaralyq mámilege kelýimiz kerek.
– Sezd hatshylyǵynyń otyrysynda naqty qandaı máseleler talqylanady?
– Biz jetinshi Sezd deklarasııasynyń qalaı júzege asyrylyp jatqanyn, osy jumys aıasynda aldaǵy ýaqytta ne isteý kerektigin jan-jaqty qarastyramyz. Ekinshi mańyzdy másele, aldaǵy 10 jylǵa arnalǵan Sezdiń damý tujyrymdamasyn qarastyrý da josparda bar. Sezd – bul tiri aǵza, bizge áli de damý kerek, aldyńǵy forýmdardyń jetistikterimen toqtap qalmaýymyz qajet. Alǵa qaraı jyljýymyz kerek, álemde ne bolyp jatqanyn saraptaı otyryp, Sezd jańa ahýaldarǵa beıimdelýi kerek. Osy platformany qalaı damytamyz jáne osyǵan baılanysty barlyq álemdik jáne dástúrli dinder ókilderiniń qatysýymen alańdy qalaı damytatynymyz týraly usynystar kórsetilgen qujat daıyndaldy. Sezd jumysynda neǵurlym ınklıýzıvti qaǵıdatty qamtamasyz etý, kóbirek jastardy tartý, sabaqtastyqty saqtap qalý úshin jas dinı kóshbasshylar forýmdaryn ótkizý de josparda bar. Rım Papasy Fransısk pen Joǵarǵy Imam Ahmed at-Taıebtyń dostyq deńgeıdegi ózara qarym-qatynasyna mán berseńizder, olardyń arasynda tek áriptestik yntymaqtastyq emes, adamı dostyq bar. Bul dostyq kóshbasshylardyń kelesi urpaqtaryna jalǵasýy qajet, osylaısha keler urpaq qarym-qatynasy qalyptasady, ózara árekettesedi jáne jahandyq máselelerdi sheshýge yqpal ete alady.
Sonymen qatar Sezd hatshylyǵy aıasynda álemniń rýhanı ortalyqtarynda birqatar zertteý, dóńgelek ústel ótkizý jáne osy Kelisim men toleranttylyq ıdeologııasyn taratý da josparlanyp otyr. Eger «Aldaǵy 10 jylda Sezd jumysy qalaı damıdy?» degen suraqtyń jaýabyn tujyrymdaıtyn bolsaq, álemdik jáne dástúrli dinder ókilderi naqty is-áreketter men sheshimderge nazar aýdarýdy usynady der edim. Eń birinshi kezekte dıalogti qamtamasyz etý mańyzdy boldy. Al qazir álemdegi eń ózekti kedeılik, ekologııalyq máseleler, soǵystar, qaqtyǵystar, radıkalızmge qarsy kúres, arandatýshylyq sııaqty jahandyq problemalardy birlesip sheshetin kez keldi. Tujyrymdama osy máseleler ashyq aıtylǵan. Dál osy suraqtar Sezd qujatynda da keńinen qarastyrylady. Eger dinı kóshbasshylar Tujyrymdamany qabyldasa, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń aldaǵy ýaqyttaǵy jumysy osy qujat negizde iske asyrylady.
Daıyndaǵan –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
