Oralbaı Ábdikárimuly: Ulttyń tarıhı kúni

– Oralbaı aǵa, Memle­kettik egemendik týraly deklarasııany qabyldaý ońaı bolmaǵanyn aǵa býyn ókilderiniń áńgime­lerinen estip jatamyz. Siz de sol oqıǵalardyń bel ortasynda júrdińiz. Esińizde ne qaldy?

– Men ol ýaqytta Ortalyq partııa komıtetinde qyzmet etip júrdim. Partııa men Joǵar­ǵy keńestiń arasyndaǵy ju­mysty úılestirý, depýtattarmen sóılesý sekildi mindetter biz­diń bólimge júktelgen edi. Son­dyqtan deklarasııanyń qalaı qabyl­danǵanyn jáne ol jerde qandaı saıası teketires bolǵanyn óz kózimmen kórdim. Qazan aıynyń sońynda keńestiń jalpy otyrysy ótip, Memlekettik egemendik týraly deklarasııany qabyldaý máselesi talqyǵa salyndy. О́te qyzý pikirtalastar júrdi. Ol kezde Joǵarǵy keńes­te, ıaǵnı qazirgi tilmen aıt­qanda Parlamentte 360 depýtat bolatyn. Sonyń 53 pa­ıyzy ǵana qazaq ultynyń ókili edi. Kóptegen ózge etnos ókili, ásirese, egemendikke jany qas keıbir depýtattar dek­larasııanyń qabyldanýyna qarsy shyǵyp, «Biz Reseımen birge bolýymyz kerek» dep tabandap turyp aldy. Oılap otyrsańyz, olardyń bul sózderi men talaby eshbir qısynǵa kelmeıtin. О́ıtkeni Reseıdiń ózi bizden buryn, 12 maýsymda memlekettik egemendigin jarııalap, Gorbachev basqarǵan Kremlge baǵynbaı bólinip ketken. Sonda biz qaıtip Reseımen birge bolýymyz kerek?

Deklarasııanyń qabyldanýy úshin keminde 75 paıyz daýys jınaý qajet edi. Qaı baǵytqa bet alamyz dep ári-sári kúı keshken ýaqytta munsha daýys jınaý ońaı bolmady. Sol qujatty daıyndap, egemendik máselesin alǵash kótergender qatarynda akademık Salyq Zımanov, Jabaıhan Ábdildın, Ǵaırat Saparǵalıev sekildi múıizi qaraǵaıdaı myqty zańgerler boldy. Joǵarǵy keńes­te Ábish Kekilbaev, Sherhan Mur­taza sekildi elge tanymal depýtattar olardy qoldap, birneshe ret shyǵyp sóz sóılep, aqyry basym daýyspen deklarasııany qabyldadyq.

«Ata-babamyz ǵasyrlar boıy armandaǵan azattyq» dep jatamyz ǵoı. 1990 jyldyń 25 qazany – sol arman oryndalǵan ulttyq tarıhı kún bolyp qaldy. Áli esimde, depýtattar bir-birin quttyqtap, keıbiri tipti kózine jas alyp ta jatty. Patrıottyq sezim keýdeni kernedi. Eshkimge jaltaqtamaı, bireýdiń qas-qabaǵyna qaramaı óz-ózimizdi basqaratyn egemen el boldyq dep qýanyshymyz qoınymyzǵa syımady.

– Degenmen, azattyqty alý bar da, ony qolda ustap turý bar. Jeke-dara memleket retinde ómir súrýdi bastaǵanymyzben, 90-jyldardyń toqyraýynda kóp qıyndyqqa tap bolǵany­myz belgili. Sol ýaqytta egemen­digimizge qandaı da bir qater tónbedi me?

– Iá, keńes odaǵy ydyraǵannan keıin úlken qıyndyqtarǵa jolyq­tyq. Ekonomıkamyz qul­dy­rap, halyqtyń turmysy men ál-aýqaty tómendep ketti. Zaýyt-fabrıkalar jappaı jumy­syn toqtatyp, bıýdjetke túsim azaı­ǵandyqtan, zeınetaqy tóleýge, dárigerler men muǵalimder, ás­kerı qyzmetshiler, t.b. eńbek­a­qysyn berýge qarajat jetis­pedi. Biraq sol kezdiń bir erek­she­ligin aıtqym keledi: ol – arman bolǵan azattyqtyń kelýin kóńiline demeý qylǵan qara­paıym jurtshylyqtyń otan­shyldyq sezimi erekshe edi. 90-jyl­dardyń bar aýyrtpalyǵy men qıyn­shylyǵyn jeńip shyǵýymyz­ǵa da sol patrıottyq sezimniń paıdasy kóp boldy. Halqymyz qıyn­dyqty ábden kórdi, qınal­dy, biraq qaımyqpady, bárin de kótere bildi.

Eń bastysy, eldiń birligin saqtaý kerek edi. Jerimizdi mekendegen túrli ult pen din ókilderiniń basyn biriktirip, tatý-tátti turmysqa shaqyrý úshin Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» demekshi, osy yntymaq pen kelisimniń arqasynda biz táýelsizdigimiz­di jyl ótken saıyn nyǵaıta tústik. Memlekettik rámizderimiz qabyldanyp, álemdik arenada «Qazaqstan» degen ataýmen táýelsiz el retinde tanyldyq. Barlyq kórshimizben shekaramyzdy shegendep, zań júzin­de bekittik. Birik­ken Ulttar Uıymyna múshe boldyq. Búgingi kúni bul ju­mys­tar­dyń barlyǵy qalaı jú­ze­ge asqanyn aýyzben aıtýǵa ońaı. Biraq sol árbir sheshimniń artynda qanshama tegeýrindi eńbek pen tógil­gen ter jatyr. Shyn máninde, óziń aıtqandaı, táýelsizdikti alǵannan ony saqtap qalý qıyn. Biz tatýlyǵymyz ben tabandylyǵymyzdyń arqa­synda ony saqtadyq. Kezinde bir shańyraqtyń astynda bol­ǵan ózge respýblıkalarda azamat soǵysy tutanyp, keıbir baýyr­­las halyqtar bir-birine qyr­ǵıqabaq tanytyp, qarý­ly qaqtyǵystarǵa urynyp jat­qanda biz el ishinde eshbir shý shyǵar­maı, turaqtylyǵymyzdyń qaıy­ǵyn shaıqaltpadyq, ynty­ma­ǵymyzdyń qaımaǵyn buzbadyq. Muny biz eshýaqytta umytpaı, baǵalaı bilýimiz kerek.

– Sodan beri 30 jyldan as­tam ýaqyt ótti. Kóp qıyndyq artta qaldy. Degenmen, keıin­gi jyldary álemdegi geosaıa­sı jaǵdaı ýshyǵyp tur. Qalaı oılasyz, búgingi tańda táýelsizdigimizge tóngen qaýip bar ma?

– Qaýip bar. Biraq men ony syrttan keletin kúsh emes, óz ishimizdegi sybaılas jemqorlyq dep sanaımyn. 30 jyldyń ishinde jetken jetistikterimizben qatar, kóptegen keleńsizdikke de jol berip alǵanymyz ashy da bolsa shyndyq. Eldiń qanshama baılyǵy tonaldy, qanshasy syrtqa ketti. Naryqty olıgopolııa jaılap, qolynda bıligi men baılyǵy bar adamdar halyq qazynasyn óz bilgenderinshe talan-tarajǵa saldy. Osy bassyzdyqtardyń bárin toqtatý úshin Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev syrtqa ketken jáne el ishinde zańsyz ıemdegen aktıvterdi memleketke qaıtarý jumystaryn bas­tap jatyr. Arnaıy qor quryl­dy. Biz búkil halyq bolyp Memleket basshysynyń bul bastamasyn biraýyzdan qoldaýymyz kerek.

Árıne, munyń bári ońaı sharýa emes jáne bir kúnde sheshile salmaıdy. О́ıtkeni sol zańsyz baıyǵandardy anyqtaý kerek, quqyqqa qaıshy áreketterin dáleldeý qajet. Degenmen, qan­sha qıyn bolsa da ol báribir oryn­dalýǵa tıis jumys. Birden taý qoparyp ketpesek te, zańsyz shetke shyǵarylǵan baılyqty qaıtarý úrdisi aqyryndap, qa­dam-qadammen júzege asyp jatyr. Ýaqyt ótken saıyn bul jumystar kúsheıe túsedi.

Osy oraıda Qasym-Jomart Kemelulynyń «Adal adam» tujyrymyn qoǵam bolyp qol­daǵanymyz jón. Qansha jerden zańmen tusaý salsań da, jaýapkershilikti qataıtsań da, ishki uıaty men ustanymy bolmasa, pıǵyly jaman pende bala­sy báribir jemqorlyqqa barý­dyń jolyn tabady. Sondyqtan biz memleketke qater tóndiretin, halyq qazynasyn jutatatyn jegiqurtqa ishki qar­sy­lyǵy bar, uıaty bar «Adal adam» tár­bıeleýdiń jolyn qaras­tyr­ǵanymyz durys. Kezinde Uly­brıtanııanyń premer-mınıstri Margaret Tetcher «Memleketti basqarý úshin 100 adal kásibı maman bolýy kerek» degen eken. Bizdiń Prezıdentimizdiń bastamasy osyǵan saıady. Negizi el ishin­de adal adam óte kóp. Biz solar­dyń el tizginin ustaıtyn azamattar bolýyn qalaımyz. О́ıt­keni keleshegimizdiń jarqyn bolýy jemqorlyqty qanshalyqty toqtata alýymyzǵa tikeleı baılanysty.

– Prezıdentimizdiń bas­tamasy durys-aq. Biraq «Adal adam» bolýǵa, ózińiz aıtqandaı túbegeıli ózgeristerge qoǵam daıyn dep oılaısyz ba?

– О́kinishke qaraı, Ádiletti Qazaqstan quramyz dep shýlap jatqanymyzben, osynaý ózgeristerdi kóp adam áli kún­ge tolyq sezinbeı keledi. Biz­diń qoǵam oǵan tolyq daıyn dep aıta almaımyn. Mynaǵan qara­ńyz, jýyrda Prezıdent otandyq kásipkerlermen kezdesýde elimizde 4 mıllıon adam salyq tólemeıtinin aıtty. Bul sumdyq jaǵdaı. Damyǵan elderde salyq tólemeý úlken qylmys bolyp sanalady. Al bizdiń adamdar áli sony túsinbeı júr. Tipti salyq tóleıtinderdiń ózi ony tolyq kólemde, jasyrmaı aýda­rady dep oılaısyz ba? Meniń oıymsha, kópshiligi jarym-jartylaı, tabysyn azaıtyp kórsetedi. Al adal adam óziniń shynaıy tabysynyń mindetti bóligin salyq retinde memleketke aýdarýǵa tıis. Bizde sol mádenıet áli tolyq qalyptasqan joq. Qarapaıym turǵyndar da, joǵaryda otyrǵandardyń arasynda da «aldymen ózim ba­ıyp alaıyn, memleketke keıin beremin» degen túsinik bar. Endi qarap otyrsańyz, ózimiz memleketke mindetti salyqty tólegimiz kelmeıdi, al bir keleńsizdik bola qalsa «Memleket qaıda qa­rap otyr? Nege joldy jasa­maı­dy, nege mektep salmaıdy?» dep talap qoıamyz. Siz ben biz­diń salyǵymyz – ol bıýdjetke túse­tin aqsha, eldiń, halyqtyń jaǵ­daıy da soǵan tikeleı baılanys­ty ekenin umytpaýymyz kerek.

Árıne, eń birinshiden mem­lekettik apparatta otyrǵan adamdar adal bolýy qajet. Halyqtyń jemqorlyq sekildi áreketterge barmaýyna jaǵdaı jasalýǵa tıis. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste bizge jarııalylyq jetispeıdi. Jemqorlar jarııalylyqtan qorqady. «Anany ustady, mynany ustady» degen jańalyqtardy ǵana oqyp jatamyz. Alaıda aqparat quraldary osy oqı­ǵalar­dy tereńnen zerttep jaz­baı­­dy. Tek ustaldy degen máli­met­­pen shekteledi. Onyń arǵy jaǵyn, sebepterin indetip, taldap jazý jaǵy kemshin. Jýr­na­lıstik zertteý joq. Iаǵnı qo­ǵam tarapy­nan jem­qorlyqtyń túpki sebep­teri eg­jeı-tegjeı talqylanbaı jatyr.

Ekinshi másele – bir mekemeden bireý jemqorlyqpen ustalsa, sol ujymda osyndaı jaǵdaıǵa qalaı jol berip qoıdyq dep talqylaý ótkizý kerek. Men osy máseleni kóp jyldan beri kóterip kelemin. Jýyrda Memlekettik qyzmet isteri jónindegi agent­tiktiń jıynynda taǵy da aıttym. Jemqorlyqpen ustalǵan qyz­metkerdiń ujymynda jınalys jasap: «Keremet bilimdi azamat qalaısha osyndaı qylmysqa bardy? Oǵan ne túrtki boldy? Aınalasynda júrgen áriptesteri nege der kezinde toqtatpady?» dep suraq qoıylyp, talqyǵa sa­ly­nýy kerek. Bul sol jerde ju­mys isteıtin basqa da adam­darǵa, ásirese jastarǵa oı salar edi.

Birneshe jyl buryn elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda memleketten sýbsıdııa alyp, ony basqa maqsatqa jumsap, memleket qarjysyn talan-tarajǵa salǵan 330-dan asa adam jaýap­qa tartyldy. Antıkor olar­dyń tizimi jarııalady. Sol kezde «Jańarý» qoǵamdyq birles­tiginiń atynan Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligine hat jazyp, jaýapqa tartylǵan adam­dardyń ujymdarynda jınalys ótkizeıik, talqylaıyq dep usynyspen shyqtym. Biraq bul bastamamyzǵa da mınıstrlik tarapynan qoldaý bolǵan joq.

Jemqorlyqty jeńý úshin memlekettik qyzmettegi adamdardy yntalandyrý jaǵyn da oılastyrý kerek. Mysaly, 10 jyl minsiz qyzmet etse, onyń jalaqysyna 10 paıyz qosý, 20 jyl jasasa, 20 paıyz, 30 jyl­dan keıin 30 paıyz qosý kerek. Eger ol jemqorlyqqa bar­­maı, minsiz qyzmet etip zeınetke shyqsa, zeınetaqysyna da qosym­sha tólem berilýi kerek. Bul mem­lekettik qyzmetshilerdiń álgin­deı quqyqqa qaıshy áreket­ter­ge barýyna jol bermes edi. Al jemqorlyq jasaǵan jaǵdaıda, sol jeńildiktiń bárinen aıyrylady. Meniń bul aıtyp otyr­ǵan máse­lelerim jemqorlyqpen kúres jolynda jasalatyn shara­lardyń kishkene bóligi ǵana. Aıta bersek, másele shash-etekten, ony sheshetin joldar da kóp. Buǵan qoǵam bolyp jumylmasaq, jemqorlyqty jýyq arada tejeý múmkin emes.

– Osydan birneshe jyl buryn «Jańarý» birlestigin qur­­ǵan ekensiz. Bul ne uıym, qan­­daı qyzmetpen aınalysady?

– «Jańarý» sybaılas jem­qorlyqqa qarsy jal­py­ulttyq qozǵalysy» respýb­lı­kalyq qoǵamdyq birlestiginiń qyz­met etip kele jatqanyna 10 jyl boldy. Maqsaty – aty aı­typ turǵandaı, jemqorlyqqa qarsy kúres, halyq pen memleket arasynda osy baǵytta dáneker bolý. Kezinde memlekettik qyz­mette jáne túrli qoǵamdyq ju­mystarda jemqorlyqpen kúres boıynsha jınaǵan tájirıbem az emes. 2013 jyly janymda júrgen azamattar qolqa salyp, osy birlestikti qurdyq. Qazir­gi kúni elimizdiń barlyq óńirin­de jáne Astana, Almaty, Shym­kent qalalarynda fılıaldarymyz bar. Qatarymyzdaǵy áriptes­terimizdiń bári jemqorlyqpen kúresemin, halqyma qyzmet etemin dep kelgen azamattar. Bizge halyqtan, túrli mekemelerden hattar kelip túsip jatady. Biz olardy qarap, tekserip, máse­leni sheshý úshin uıym aty­nan ákimderge, quzyretti organdarǵa hat joldaımyz.

Birlestik qyzmetiniń basym baǵyttarynyń biri – jastarmen jumys isteý. Qazirgi tańda mańyzdy áleýmettik joba aıasynda birlestik fılıaldarynyń uıymdastyrýymen óńirlerde kolledjder men joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri men jastar arasynda quqyqtyq, qarjylyq saýattylyqty, quqyq qorǵaý organdaryna senim deń­geıin arttyrý, parasattylyq, patrıottyq tárbıe berý, ulttyq qundylyqtaryn boıǵa sińdirý qaǵıdalaryn dáripteý boıynsha is-sharalar ótip jatyr.

– Sizderge halyq tarapynan qandaı ótinishter túsedi?

– Ras, el ishinde áli de kem­shilik kóp. Pre­zıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev ekonomıkany damytý úshin ınvestısııa tar­týǵa, kásipkerlerdi qoldaýǵa úlken kóńil bólip otyrǵanyna qaramastan, osy ju­mystardyń júrýine tipti keı­de memlekettik organdar tara­pynan da keder­gi keltirip jat­qan jaǵdaılar kezdesedi. Máse­len, bizge eń sońǵy kelip tús­ken hatqa toqtalaıyn. Jer qoı­naýyn paıdalanýmen aınalysatyn «Gold Mining Corp» JShS atty mekemeden aryz keldi. Olar nemis ınvestorlary­men birge Altaı qalasynda altyn jáne kúmis ken oryndaryn barlaý jáne óndirýmen aı­na­lysqysy keledi. Ekijaqty keli­sim jasalǵan. Nemister jo­baǵa 47 mln eýro kóleminde ın­ves­tısııa quıýǵa daıyn. Alaıda osy kúnge deıin Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mı­nıstrligi ártúrli jeleýler aıtyp, jobanyń júzege asýyna kedergi jasap keledi. Búginde bul mınıstrlik joq. Onyń ornyna О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligi paıda boldy. Alaıda ataýy ózgergenmen, sol burynǵy apparat qalǵan. Sonyń ishinde bireýler elge ınvestısııa tartýǵa, ekonomıkany damytýǵa qar­sy. «Gold Mining Corp» JShS 47 ret sot otyrysyna qatys­qan jáne bárinde kásipker jeńip shyqty. Biraq endi mınıstrlik ony kassasııalyq sotqa berip jatyr eken. Men osy hatty alǵannan keıin Prezıdent ákimshiligine, Bas prokýrorǵa jáne Sybaılas jemqorlyqpen kúres agenttigi­ne hat joldap, máselege nazar aýdarýlaryn suradym. Bul shyn máninde, memlekettik organ tarapynan jasalyp jatqan reı­der­lik dep esepteımin. «Berse qolynan, bermese jolynan» dep áreket etetin pıǵyl baıqalady. Mun­daı keleńsizdikterge jol bersek, ádiletti Qazaqstandy qalaı quramyz?

Men el bolashaǵyna senemin. О́ıtkeni seń qozǵaldy. Endi bastaǵan ba­ǵy­ty­myzdan aınymaý kerek. Ádi­­let­tilik tek aýyzben oraq orý emes, ispen keledi. Ol kóp ýaqytty alýy múmkin, biraq biz de sony kózimiz tiri kezde kórgimiz keledi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»